Tag: SOLUTION OF ASSOCIATED ANGLES S N DEY SEMESTER 1 সংযুক্ত কোণ

  • SOLUTION OF ASSOCIATED ANGLES S N DEY SEMESTER 1 সংযুক্ত কোণ

    SOLUTION OF ASSOCIATED ANGLES S N DEY SEMESTER 1 সংযুক্ত কোণ

    SOLUTION OF ASSOCIATED ANGLES S N DEY SEMESTER 1 সংযুক্ত কোণ

    বহুবিকল্পভিত্তিক প্রশ্নাবলি (MCQ)
    Conventional Type

    1. যদি sinθ = – 1/2 হয়, তবে θ =
    Ⓐ 30°           Ⓑ 120°
    Ⓒ 150°         Ⓓ 210°

    Solution: sinθ = – 1/2
    বা, sinθ = – sin30°
    বা, sinθ = sin(180° + 30°)
    ∴ sinθ = sin210°
    ∴ θ = 210°
    Ans: Ⓓ 210°

    2. sin(α – 540°) =
    Ⓐ sinα         Ⓑ -sinα
    Ⓒ cosα       Ⓓ -cosα

    Solution: sin(α – 540°)
    = sin-(540° – α)
    = -sin(6×90° – α) = -sinα
    Ans: Ⓑ -sinα

    3. যদি tan35° = 0.7 হয়, তবে tan(- 665°) =
    Ⓐ 0.7         Ⓑ 0.007
    10/7         Ⓓ 100/7

    Solution: tan35° = 0.7
    ∴ tan( – 665°)
    = – tan(665°)
    = – tan(7×90° + 35°)
    == – (-cot35°)
    = cot35°
    = 1/tan35°  = 1/0.7  = 10/7
    Ans: Ⓒ 10/7

    4. নীচের কোনটি cot(- 870°) -এর মান?
    Ⓐ √3              Ⓑ 1/√3
    Ⓒ –1/√3         Ⓓ -√3

    Solution: cot(- 870°)
    = – cot(870°)
    = – cot(10×90° – 30°) =  – (-cot30°)  = √3
    Ans: Ⓐ √3

    5. নীচের কোনটি cos(-1170°) এর মান?
    Ⓐ 1         Ⓑ -1
    Ⓒ 0        Ⓓ –1/2

    Solution: cos(-1170°)
    = cos(13×90° + 0°) = – sin0° = 0
    Ans: Ⓒ 0

    6. নীচের কোনটি sec(-945°)-এর মান?
    Ⓐ √2         Ⓑ -√2
    Ⓒ 2            Ⓓ -2

    Solution: sec(-945°)
    = sec(945°)
    = sec(10×90° + 45°)= -sec45° = -2
    Ans: Ⓑ -√2

    7. নীচের কোনটি cos(/219π/3)-এর মান?
    √3/2         Ⓑ –√3/2
    1/2            Ⓓ –1/2

    Solution: cos(/219π/3)
    = sin 19π/3
    = sin(6π + π/3) = sin π/3 = √3/2
    Ans: Ⓐ √3/2

    8. sec2θ = 4xy/(x + y)2  সত্য হবে, যদি এবং কেবলমাত্র যদি –
    Ⓐ x + y ≠ 0 হয়
    Ⓑ x = y, x ≠ 0 হয়
    Ⓒ x = y হয়
    Ⓓ x ≠ 0, y ≠ 0 হয়

    Solution: sec2θ = 4xy/(x + y)2 হলে,
      (x + y)2 ≤ 4xy হবে
    =(x + y)2 – 4xy ≤ 0 হবে
    বা,  (x – y)2 = 0 হবে
    = x – y = 0 হবে
    = x = y হবে
    Ans: Ⓑ x = y, x ≠ 0 হয়

    9. যদি tanθ + secθ = ex হয়, তবে cos θ -এর মান –
    ex + e-x/2         Ⓑ 2/ex + e-x
    ex – e-x/2         Ⓓ ex – e-x/ex + e-x

    Solution: tanθ + secθ = ex . . . (i)
    আমরা জানি, sec2θ – tan2θ = 1
    বা, (secθ + tanθ)(secθ – tanθ) = 1
    ⇒ ex(secθ – tanθ) = 1
    বা, secθ – tanθ = 1/ex = e-x . . . (ii)
     (i) + (ii) করে পাই,        
           secθ + tanθ + secθ – tanθ = ex + e-x
    বা, 2secθ = ex + e-x
    2/cosθ = ex + e-x
    বা, cosθ = 2/ex + e-x
    Ans: Ⓑ 2/ex + e-x

    10. sin 45° cos 65° + sin135° cos115° -এর মান-
    Ⓐ 0              Ⓑ 1
    Ⓒ -1             Ⓓ 1/2

    Solution: sin 45° cos 65° + sin135° cos115°
    = sin 45°. cos65° + sin(180° – 45°). cos(180° – 65°)
    == sin 45° . cos65° + sin45°. (-cos65°)
    = sin 45° . cos65° – sin 45° . cos65°
    = 0
    Ans: Ⓐ 0

    11. tanθ = 5/12 এবং sinθ ঋণাত্মক হলে cosθ -এর মান –
    12/13              Ⓑ –12/13
    Ⓒ 0                     Ⓓ -1

    Solution: tanθ = 5/12 এবং sinθ ঋণাত্মক।
    ∴ θ কোণটি তৃতীয় পাদে অবস্থিত।
    sec2θ  = 1 + tan2θ
     = 1 + (5/12)2  = 1 + 25/144
     = 169/144
    ∴ secθ = –13/12
    বা, cosθ =  –12/13
    Ans: Ⓑ –12/13

    Solution: tanθ = 5/12 এবং sinθ ঋণাত্মক।         ∴ θ কোণটি তৃতীয় পাদে অবস্থিত।
    sec2θ  = 1 + tan2θ  = 1 + (5/12)2  = 1 + 25/144  = 169/144                 ∴ secθ = –13/12     বা, cosθ =  –12/13
    Ans: 12/13

    \(12.\ \frac{cosθ}{sin(90° + θ)}+\frac{sin(- θ)}{sin(180° + θ)}-\frac{tan(90° + θ)}{cotθ}\)

    Ⓐ 1              Ⓑ 2
    Ⓒ 3             Ⓓ 5

    \(Solution:\ \frac{cosθ}{sin(90° + θ)}+\frac{sin(- θ)}{sin(180° + θ)}-\frac{tan(90° + θ)}{cotθ}\\=\frac{cosθ}{cosθ}+\frac{-sinθ}{-sinθ}-\frac{-cotθ}{cotθ}\\=1+1+1=3\\Ans:\ Ⓒ 3\)
    \(13.\ \frac{cos(2π + α) cosec(π – α) tan(\frac{π}{2} + α)}{sec(\frac{π}{2} + α) sin(\frac{3π}{2} – α) cot(2π – α)}\)

    Ⓐ 1              Ⓑ 2
    Ⓒ 3             Ⓓ 4

    \(Solution:\ \frac{cos(2π + α) cosec(π – α) tan(\frac{π}{2} + α)}{sec(\frac{π}{2} + α) sin(\frac{3π}{2} – α) cot(2π – α)}\\= \frac{cos α.cosec α.(-cot α)}{(-cosecα) (-cosα) (-cotα)}\\=1\\Ans:\ Ⓐ\ 1\)

    14. n যুগ্ম হলে, sinθ + sin(π + θ) + sin(2π + θ) + sin(3π + θ) +……… -এর n-সংখ্যক পদ পর্যন্ত সমষ্টি-
    Ⓐ θ              Ⓑ 1
    Ⓒ sinθ       Ⓓ sinnθ

    Solution: sinθ + sin(π + θ) + sin(2π + θ) + sin(3π + θ) +……… -এর n-সংখ্যক পদ পর্যন্ত সমষ্টি
    =(sinθ – sinθ) + (sinθ – sinθ) + . . . -এর n-সংখ্যক পদ পর্যন্ত সমষ্টি
    =(sinθ – sinθ) + (sinθ – sinθ) + . . . -এর n/2-সংখ্যক পদ পর্যন্ত সমষ্টি
    = 0
    Ans: Ⓐ 0

    15. কোনো একটি বৃত্তস্থ চতুর্ভুজের পরপর চারটি কোণ A, B, C, D হলে, tan(A + B) + tan(C + D) =
    Ⓐ 0       Ⓑ 1
    Ⓒ π       Ⓓ 2π

    Solution: বৃত্তস্থ চতুর্ভুজের পরপর চারটি কোণ A, B, C, D
    ∴ A + C =180°   এবং  B + D = 180°
    ∴ tan(A + B) + tan(C + D)
    = tan(A + B) + tan(180° – A + 180° – B)
    ==  tan(A + B) + tan[360° – (A + B)]
    = tan(A + B) – tan(A + B)
    = 0
    Ans: Ⓐ 0

    16. tan1° tan2° tan3°………  tan87° tan88° tan89° =
    Ⓐ 0               Ⓑ 1
    Ⓒ tan1°      Ⓓ tan89°

    Solution: tan1° tan2° tan3°………  tan87° tan88° tan89°
    = tan1° tan2° tan3°………  cot3° cot2° cot1°
    = 1
    Ans: Ⓑ 1

    17. tan2 π/16 tan2 /16 tan2 /16 tan2 /16 tan2 /16 tan2 /16 tan2 /16 =
    Ⓐ 0      Ⓑ 1/2
    Ⓒ 1       Ⓓ 2

    Solution: tan2 π/16 tan2 /16 tan2 /16 tan2 /16 tan2 /16 tan2 /16 tan2 /16
    = tan2 π/16 tan2 /16 tan2 /16 tan2 π/4 tan2 (π/2/16) tan2 (π/2/16) tan2 (π/2π/16)
    = tan2 π/16 tan2 /16 tan2 /16 . 1 .cot2 /16 cot2 /16 cot2 π/16
    == (tan2 π/16 . cot2 π/16).( tan2 /16 . cot2 /16).( tan2 /16 . cot2 /16) = 1.1.1 = 1
    Ans: Ⓒ  1

    18. cos2 π/4 + sin2 /4 + sin2 /4 + sin2 /4 =
    Ⓐ 0        Ⓑ 1
    Ⓒ 2        Ⓓ 3

    Solution: cos2 π/4 + sin2 /4 + sin2 /4 + sin2 /4
    = (1/√2)2 + sin2 (π – π/4) + sin2 (π + π/4) + sin2 (2π – π/4)
    = 1/2 + sin2 π/4 + (-sin π/4) 2 + (-sin π/4) 2
    == 1/2 + sin2 π/4 + sin2 π/4 + sin2 π/4
    = 1/2 + 3.sin2 π/4
    = 1/2 + 3×1/2 = 2
    Ans: Ⓒ  2

    19. tan25° = a হলে tan155° – tan115°/1 + tan155°.tan115° =
    1/2a              Ⓑ a2/2
    Ⓒ 1 – a^2/a       Ⓓ 1 – a^2/2a

    Solution: tan155° = tan(180° – 25°)
    = – tan25° = -a
    tan115° = tan(90° + 25°)
    = – cot25° = –1/a

    \(∴\ \frac{tan155° – tan115°}{1 + tan155°.tan115°}\\=\frac{-a + \frac{1}{a}}{1+(-a).\left( -\frac{1}{a} \right)}\\=\frac{\frac{-a^2 +1}{a}}{1+1}\\=\frac{1-a^2}{2a}\\Ans: Ⓓ\quad \frac{1-a^2}{2a}\)
    \(20.\ \frac{sin^3(2π – θ)}{cos^2(\frac{3π}{2} + θ)}.\frac{cos^3(2π – θ)}{sin^3(2π + θ)}.\frac{tan(π – θ)}{cosec^2(π – θ)}.\frac{sec^2(π + θ)}{sinθ}\) -এর মান

    Ⓐ sinθ       Ⓑ cosec^2θ
    Ⓒ cos(π + θ)
    Ⓓ θ -এর ওপর নির্ভর করে না

    \(Solution:\ \frac{sin^3(2π – θ)}{cos^2(\frac{3π}{2} + θ)}.\frac{cos^3(2π – θ)}{sin^3(2π + θ)}.\frac{tan(π – θ)}{cosec^2(π – θ)}.\frac{sec^2(π + θ)}{sinθ}\\=\frac{(-sinθ)^3}{sin^2θ}.\frac{cos^3θ}{sin^3θ}.\frac{(-tanθ)}{cosec^2θ}.\frac{(-secθ)^2}{sinθ}\\=\frac{-sin^3θ}{sin^2θ}.\frac{cos^3θ}{sin^3θ}.\frac{-tanθ}{cosec^2θ}.\frac{sec^2θ}{sinθ}\\=1\)

    Ans: Ⓓ θ -এর ওপর নির্ভর করে না

    21. sin21° + sin23° + sin25° + . . . + sin285° + sin287° + sin289°
    Ⓐ221/2°       Ⓑ 45°
    Ⓒ 671/2°       Ⓓ 60°

    Solution: sin21° + sin23° + sin25° + . . . + sin285° + sin287° + sin289°
     = sin21° + sin23° + sin25° + . . . + sin245° + . . . + sin2(90° – 5°) + sin2(90° – 3°) + sin2(90° – 1°)
     = sin21° + sin23° + sin25° + . . . + (1/√2)2 + . . . + cos25° + cos23° + cos2
     == (sin21° + cos21°) + (sin23° + cos23°) +  (sin25° + cos25°) + . . . +  (sin243° + cos247°) + 1/2
    = 1×22 + 1/2 = 221/2
    Ans: Ⓐ 22 1/2°

    22. θ একটি স্থূলকোণ হলে, θ-এর যে মানে tanθ + cotθ = 2secθ সিদ্ধ হয় তা হল
    Ⓐ 95°       Ⓑ 120°
    Ⓒ 135°      Ⓓ 150°

    Solution: tanθ + cotθ = 2secθ
    বা, sinθ/cosθ + cosθ/sinθ = 2/cosθ
    বা, sin2 θ + cos2 θ/sinθcosθ = 2/cosθ
    1/sinθcosθ = 2/cosθ
    1/sinθ = 2
    বা, sinθ = 1/2 = sin30°
    বা, θ = 30°
    ∴ θ = 30°, 180° – 30° = 150°
    θ একটি স্থূলকোণ
    ∴ θ = 150°
    Ans: Ⓓ 150°

    Semester 1
    সূচিপত্র

    👉 UNIT-1       সেট ও অপেক্ষক

    👉 UNIT-2       বীজগণিত

    • সূচকের নিয়মাবলি
    • লগারিদম্
    • দ্বিঘাত সমীকরণ (পূর্বপাঠের পুনরালোচনা)
    • জটিল সংখ্যা ও দ্বিঘাত সমীকরণ
    • রৈখিক অসমীকরণ
    • বিন্যাস ও সমবায়
    • কলনবিদ্যা

    👉 UNIT-3       কলনবিদ্যা

    • বাস্তব সংখ্যা
    • সীমা
    • অন্তরকলন বা অবকলন
    • অন্তরকলজের তাৎপর্য

    Analytical/Skill Based Type
    Fill in the Blanks

    1. cot 660° + tan(- 1050°) = k/2 হলে k = __________
    Ⓐ 3        Ⓑ 5
    Ⓒ 7        Ⓓ 0

    Solution: cot 660° + tan(- 1050°) = k/2
    ⇒ cot (7×90° + 30°) – tan(1050°) = k/2
    ⇒ -tan30° – tan(12×90° – 30°) = k/2
    ⇒= -tan30° + tan30° = k/2
    ⇒ 0  = k/2
    ∴ k = 0
    Ans: Ⓓ 0

    2. যদি sinθ = –3/5 হয় এবং θ তৃতীয় পাদে থাকে, তবে tanθ + secθ -র মান __________
    1/2        Ⓑ –1/2
    3/4       Ⓓ –3/4

    Solution: sinθ = –3/5 এবং θ তৃতীয় পাদে অবস্থিত।

    \(∴ cosθ = – \sqrt{1 – sin^2θ}\\\quad\quad = – \sqrt{1 – \frac{9}{25}} = – \sqrt{\frac{16}{25}} = – \frac{4}{5}\)

    ∴ secθ = –5/4
       tanθ = sinθ/cosθ
    = –3/5 × (-5/4) = 3/4
    ∴ tanθ + secθ
    = 3/45/4 = – 1/2
     Ans: Ⓑ –1/2

    3. tan181° tan182° tan183° . . . tan267°  tan268° tan269° -এর মান __________ 
    Ⓐ 0            Ⓑ 1
    Ⓒ √3         Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: tan181° tan182° tan183° . . . tan267°  tan268° tan269°
     = tan(180° + 1°).tan(180° + 2°) . tan(180° + 3°) . . . tan(270° – 3°) . tan(270° – 2°). tan(270° – 1°)
     = tan1°.tan2°. tan3° . . . cot3°.  cot2°. cot1°
    == tan1° . tan2° . tan3° . . . 1/tan3° . 1/tan2° . 1/tan1°
    = 1
    Ans: Ⓑ 1

    \(4.\quad 2^{sin^2 θ} + 2^{cos^2 θ}\)-এর লঘিষ্ঠ মান

    Ⓐ √2         Ⓑ 2√2
    Ⓒ 3√2       Ⓓ 5√2

    \(Solution:\ \left[ \sqrt{2^{sin^2 θ}} + \sqrt{2^{cos^2 θ}} \right]^2 ≥ 0\\⇒ (\sqrt{2^{sin^2 θ}})^2 + (\sqrt{2^{cos^2 θ}})^2 – 2.\sqrt{2^{sin^2 θ}}.\sqrt{2^{cos^2 θ}} ≥ 0\\⇒2^{sin^2 θ} + 2^{cos^2 θ} – 2.\sqrt{2^{sin^2 θ} . 2^{cos^2 θ}} ≥ 0\\⇒2^{sin^2 θ} + 2^{cos^2 θ} – 2.\sqrt{2^{sin^2θ + cos^2θ}} ≥ 0\\⇒ 2^{sin^2 θ} + 2^{cos^2 θ} – 2.√2 ≥ 0\\⇒ 2^{sin^2 θ} + 2^{cos^2 θ} ≥ 2√2\\Ans:\quad Ⓑ\ 2√2\)

    Column Matching

    1. স্তম্ভ A-এর সঙ্গে স্তম্ভ B মেলাও।

                                 স্তম্ভ A    স্তম্ভ B
    [i] cos π/11 + cos 3π/11
          
                + cos 5π/11 + cos 7π/11  + cos 9π/11
    [a] 0
    [ii] tan π/12 tan 5π/12 tan 7π/12 tan 11π/12[b]  -1
    [iii] sec(270° – θ) sec(90° – θ) –
                                tan(270° – θ) tan(90° + θ)
    [c]  1/2
    [iv] cos306° + cos234° + cos162° + cos18°[d] 1

    Ⓐ [i] – [c], [ii] – [d], [iii] – [b], [iv] – [a]
    Ⓑ [i] – [b], [ii] – [c], [iii] – [d], [iv] – [a]
    Ⓒ [i] – [d], [ii] – [c], [iii] – [b], [iv] – [a]
    Ⓓ [i] – [c], [ii] – [d], [iii] – [a], [iv] – [b]

    Solution: [i] cos π/11 + cos /11 + cos /11 + cos /11  + cos /11
    = 1/2sin π/11[2sin π/11 . cos π/11 + 2sin π/11 . cos /11 + 2sin π/11 .cos /11 + 2sin π/11 . cos /11 + 2sin π/11 . cos/11]
    == 1/2sin π/11[sin(π/11 + π/11) – sin(π/11π/11) + sin(/11 + π/11) – sin(/11π/11) + sin(/11 + π/11) – sin(/11π/11) + sin(/11 + π/11) – sin(/11π/11) + sin(/11 + π/11) – sin(/11π/11)]
    = 1/2sin π/11[sin /11 – sin0 + sin /11 – sin /11 + sin /11 – sin /11 + sin /11 – sin /11 + sin 10π/11 – sin /11]
    == 1/2sin π/11[sin 10π/11]
    = 1/2sin π/11[sin(π – π/11)]
    == 1/2sin π/11 . sin π/11
    = 1/2[c][ii] tan π/12 tan /12 tan /12 tan 11π/12
    = tan π/12 tan(π/2π/12) tan(π/2 + π/12) tan(π – π/12)
    == [tan π/12 . cot π/12][(-cot π/12).(-tan π/12)]
    = 1.[cot π/12 . tan π/12]       = 1.1      = 1 – [d]

    [iii] sec(270° – θ) sec(90° – θ) – tan(270° – θ) tan(90° + θ)
    = (-cosecθ).cosecθ – cotθ.(-cotθ)
    == -cosec2θ + cot2θ
    = -(cosec2θ – cot2θ)
    = -1 – [b]
    [iv]
    cos306° + cos234° + cos162° + cos18°
    = cos(360° + 54°)  + cos(180 + 54°) + cos(180° – 18°) + cos18°
    == cos54° –  cos54° – cos18° + cos18°
    = 0 – [a]
    Ans: Ⓐ [i] – [c], [ii] – [d], [iii] – [b], [iv] – [a]

    2. n -এর মান পূর্ণসংখ্যা হলে স্তম্ভ A-এর সাথে স্তম্ভ B মেলাও।

                  স্তম্ভ A    স্তম্ভ B
    [i] cos(nπ + θ) [a] tanθ
    [ii] tan{nπ/2 + (-1)n π/4} =[b] (-1)n cosθ
    [iii] sin{nπ + (-1)n . π/6} =[c] 1
    [iv] tan(nπ + θ)[d] 1/2

    Ⓐ [i] – [c], [ii] – [d], [iii] – [a], [iv] – [b]
    Ⓑ [i] – [b], [ii] – [c], [iii] – [d], [iv] – [a]
    Ⓒ [i] – [a], [ii] – [c], [iii] – [d], [iv] – [b]
    Ⓓ [i] – [d], [ii] – [c], [iii] – [c], [iv] – [a]

    Solution:  [i] n যুগ্ম সংখ্যা হলে,
    ধরি n = 2k যেখানে k ∈ z
    ∴ cos(nπ + θ)
    = cos(2kπ + θ) = cosθ
    n অযুগ্ম সংখ্যা হলে,
    ধরি n = 2k + 1 যেখানে k ∈ z
    ∴ cos(nπ + θ)
    = cos{(2k +1)π + θ}
    = cos{2kπ +π + θ} = -cosθ
    ∴ cos(nπ + θ) = (-1)n cosθ – [b]
    [ii]
    n যুগ্ম সংখ্যা হলে,
    ধরি n = 2k যেখানে k ∈ z
    ∴ tan{/2 + (-1)n π/4}  = tan{2kπ/2 + (-1)2k π/4} = tan{kπ + π/4} = tan π/4 = 1
    n অযুগ্ম সংখ্যা হলে,
    ধরি n = 2k + 1 যেখানে k ∈ z
    ∴ tan{/2 + (-1)n π/4}
    = tan{(2k + 1)π/2 + (-1)2k + 1 π/4}
    == tan{kπ + π/2  – π/4}
    = tan{kπ + π/4}
    = tan π/4 = 1 – [c]

    [iii] n যুগ্ম সংখ্যা হলে,
    ধরি n = 2k যেখানে k ∈ z
    ∴ sin{nπ + (-1)n . π/6}
    = sin{2kπ + (-1)2k. π/6}
    == sin(2kπ + π/6)
    = sin π/6 = 1/2
           
     n অযুগ্ম সংখ্যা হলে,
    ধরি n = 2k + 1 যেখানে k ∈ z
    ∴ sin{nπ + (-1)n . π/6}
    = sin{(2k + 1)π + (-1)2k + 1. π/6}
    == sin{2kπ + π – π/6}
    = sin(π – π/6)
    = sin π/6 = 1/2[d]
    [iv]
    n যুগ্ম সংখ্যা হলে,
    ধরি n = 2k যেখানে k ∈ z
    ∴ tan(nπ + θ)
    = tan(2kπ + θ) = tanθ
           n অযুগ্ম সংখ্যা হলে,
    ধরি n = 2k + 1 যেখানে k ∈ z
    ∴ tan(nπ + θ)
    = tan{(2k + 1)π + θ}
    = tanθ . . . [{(2k + 1)π + θ} কোণটি প্রথম অথবা তৃতীয় পাদে অবস্থিত হবে।] – [a]
    Ans: Ⓑ [i] – [b], [ii] – [c], [iii] – [d], [iv] – [a]

    3. নীচের ছকটির স্তম্ভ A-তে কিছু সমীকরণ ও স্তম্ভ B-তে কিছু সমাধান (0 ≤ θ ≤ 360°) দেওয়া হল।
    A স্তম্ভ-এর সাথে স্তন্ত B মেলাও।

               স্তম্ভ A              স্তম্ভ B
    [i] cos2θ – sinθ = 1/4[a] 30°, 120°, 150°, 240°
    [ii] cosθ + √3sinθ = 2[b] 45°, 60°, 120°, 135°
    [iii] 4sinθ cosθ
              = 1 – 2sinθ + 2cosθ
    [c] 30°, 150°
    [iv] tan4θ – 4tan2θ + 3             = 0 [0 < θ < 180°][d] 60°, 300°


    Ⓐ [i] – [d], [ii] – [c], [iii] – [b], [iv] – [a]
    Ⓑ [i] – [c], [ii] – [d], [iii] – [a], [iv] – [b]
    Ⓒ [i] – [a], [ii] – [c], [iii] – [b], [iv] – [d]
    Ⓓ [i] – [c], [ii] – [d], [iii] – [b], [iv] – [a]

    Solution: [i] cos2θ – sinθ = 1/4
    বা, 1 – sin2θ  – sinθ = 1/4
    বা, 4 – 4sin2θ – 4sinθ = 1
    ⇒ 3 – 4sin2θ – 4sinθ = 0
    বা, 4sin2θ + 4sinθ – 3 = 0
    বা, 4sin2θ + 6sinθ – 2sinθ – 3 = 0
    ⇒ 2sinθ(2sinθ + 3) – 1(2sinθ + 3) = 0
    বা, (2sinθ + 3)(2sinθ – 1) = 0
    ∴ 2sinθ + 3 = 0
    বা, sinθ = –3/2 < -1  – ইহা অসম্ভব।
       2sinθ – 1 = 0
    বা, sinθ = 1/2 = sin30°
    বা, θ = 30°
    ∴ θ = 30°, 180° – 30° = 150° – [c]
    [ii]
    cosθ + √3sinθ = 2
    বা, 1/2 cosθ + √3/2 sinθ = 1
    বা, sin30°cosθ + cos30°sinθ = 1
    ⇒ sin(30° + θ) = sin90°
    বা, 30° + θ = 90°
    বা, θ = 60°
    ∴ θ = 60°, (360 – 60)° = 300° – [d]

    সংযুক্ত কোণ

    [iii] 4sinθ cosθ = 1 – 2sinθ + 2cosθ
    বা, 4sinθ cosθ + 2sinθ – 2cosθ – 1 = 0
    ⇒ 2sinθ(2cosθ + 1) – 1(2cosθ + 1) = 0
    বা, (2cosθ + 1)(2sinθ – 1) = 0
     হয় 2cosθ + 1 = 0
     বা, 2cosθ = – 1
     বা, cosθ = – 1/2
     ⇒ cosθ = – cos60° = cos(180° – 60°)
     বা, θ = 120°                                         
     বা, θ = 120°, 360° – 120° = 120°, 240°
    নতুবা 2sinθ – 1 = 0
    বা, 2sinθ = 1
    বা, sinθ = 1/2 = sin30°
    ⇒ θ = 30°
    বা, θ = 30°, 180° – 30° = 30°, 150°
    ∴ θ = 30°, 120°, 150°, 240° –  [a]

    [iv] tan4θ – 4tan2θ + 3 = 0 [0 < θ < 180°]
    বা, tan4θ – 3tan2θ – tan2θ + 3 = 0
    বা, tan2θ(tan2θ – 3) – 1(tan2θ – 3) = 0
    ⇒ (tan2θ – 3)(tan2θ – 1) = 0
     হয় tan2θ – 3 = 0
    বা, tan2θ = 3
    বা, tanθ = ±√3 
    ∴ tanθ = √3 = tan60°
    ⇒ θ = 60°
    এবং tanθ = -√3 = -tan60° = tan(180° – 60°)
    ⇒ θ = 120°
     নতুবা tan2θ – 1 = 0
    বা, tan2θ = 1
    বা, tanθ = ±1
     ∴ tanθ = 1= tan45°
    ⇒ θ = 45°
    এবং tanθ = -1 = -tan45° = tan(180° – 45°)
    ⇒ θ = 135°
     ∴ θ = 45°, 60°, 120°, 135° –  [b]
    Ans: Ⓑ [i] – [c], [ii] – [d], [iii] – [a], [iv] – [b]

    Relationship between Statements

    প্রতিটি প্রশ্নে বিবৃতি A এবং বিবৃতি B দেওয়া আছে। নীচের কোন বিকল্পটি বিবৃতি A এবং বিবৃতি B-এর মধ্যে সঠিক সম্পর্ক নির্দেশ করে?
     Ⓐ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পরবিরোধী
     Ⓑ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারণ
     Ⓒ বিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা
     Ⓓ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়

    1. বিবৃতি-A: sin(120° – θ) = cos(30° – φ)
        বিবৃতি-B: θ + φ = 60°

    Solution: sin(120° – θ) = cos(30° – φ)
    বা, sin(120° – θ) = sin{90° -(30° – φ)}
    বা, 120° – θ = 90° – 30° + φ
    ⇒ – θ – φ = 60° – 120°
    বা, – (θ + φ) = – 60°
    বা, θ + φ = 60°
    Ans: Ⓑ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারণ

    2. বিবৃতি-A: sinθ + sin(π + θ) + sin(2π + θ) + …….. sin{(n – 1)π + θ} = sin θ যখন n অযুগ্ম।
         বিবৃতি-B: sin (kπ + θ) = {sinθ      যখন k যুগ্ম
                                                             {-sinθ    যখন k অযুগ্ম

    Solution: বিবৃতি-A:
          sinθ + sin(π + θ) + sin(2π + θ) + …….. sin{(n – 1)π + θ}
     = sinθ – sinθ + sinθ – sinθ + sinθ . . . + sinθ
    = sinθ . . . [∴ n অযুগ্ম।] → বিবৃতিটি সঠিক।
    বিবৃতি-B:  k যুগ্ম সংখ্যা হলে, ধরি k = 2m যেখানে m ∈ z
         sin (kπ + θ)
    = sin (2mπ + θ)
    = sinθ . . . [∵ (2mπ + θ) প্রথম পাদে অবস্থিত]
        k অযুগ্ম সংখ্যা হলে, ধরি k = 2m + 1 যেখানে m ∈ z
         sin (kπ + θ)
    = sin {(2m + 1)π + θ}
    = sin [2mπ + (π + θ)]
    == sin (π + θ) . . . [∵ (2mπ + π + θ) প্রথম পাদে অবস্থিত]
    = – sinθ . . . (∵ π + θ তৃতীয় পাদে অবস্থিত)
    Ans: Ⓑ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারণ

    Assertion-Reasoning

    প্রতিটি প্রশ্নে বিবৃতি I (Assertion বা উক্তি) এবং বিবৃতি II (Reason বা উক্তির কারণ) দেওয়া আছে। প্রতিটি প্রশ্নের বিবৃতি দুটি নীচের কোন বিকল্পটিকে (Ⓐ Ⓑ Ⓒ Ⓓ) সঠিকভাবে ব্যাখ্যা করে?
     Ⓐ বিবৃতি। সঠিক, বিবৃতি I। সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি।-এর সঠিক কারণ।
     Ⓑ বিবৃতি। সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ নয়।
     Ⓒ বিবৃতি। সঠিক এবং বিবৃতি ।। সঠিক নয়।
     Ⓓ বিবৃতি। সঠিক নয় এবং বিবৃতি II সঠিক।

    1. বিবৃতি-I(A): tanθ = 15/8 এবং cosθ ঋণাত্মক হলে sin(-θ) – cosθ/tan(-θ) + sec(-θ) -র  মান-1।
        বিবৃতি-II(R):
    θ চতুর্থ পাদে অবস্থিত হলে এবং sec(θ) = 5/3 হলে 6tanθ + 5cosθ/5cotθ + cosecθ -র মান 1।

    Solution: বিবৃতি-I: tanθ = 15/8 এবং cosθ ঋণাত্মক ।
    ∴ θ তৃতীয় পাদে অবস্থিত।
     sec2θ = 1 + tan2θ = 1 + (15/8)2 = 1 + 225/64 = 289/64
    ∴ secθ = –17/8
    বা, cosθ = –8/17
     sin2θ = 1 – cos2θ = 1 – (-8/17)2 = 1 – 64/289 = 289 – 64/289 = 225/289
    ∴ sinθ = –15/17
     প্রদত্ত রাশি = sin(-θ) – cosθ/tan(-θ) + sec(-θ)
    = -sinθ – cosθ/-tanθ + secθ
    = -(-15/17) – (-8/17)/-15/8 + (-17/8)
    == 15/17 + 8/17/-15/8 – 17/8
    = 15 + 8/17/-15 – 17/8
    = 23/17/-32/8
    == 23/17×8/-32
    = –23/68 ≠ 1 → বিবৃতিটি সঠিক নয়।

    বিবৃতি-II: θ চতুর্থ পাদে অবস্থিত।
    secθ = 5/3
    ∴ cosθ = 3/5
    tan2θ = 1 – sec2θ = 1 – (5/3)2 = 1 – 25/9 = 16/9
    ∴ tanθ = –4/3
    বা, cotθ = –3/4
    cosecθ = 1/sinθ = 1/sinθ × cosθ/cosθ = cotθ/cosθ = -3/4/3/5 = –5/4
    6tanθ + 5cosθ/5cotθ + cosecθ
    = 6×(-4/3) + 5×(3/5)/5×(-3/4) + (-5/4)
    == -8 + 3/-15/4 – 5/4
    = -5/-20/4 = 1 → বিবৃতিটি সঠিক।
    Ans: Ⓓ বিবৃতি। সঠিক নয় এবং বিবৃতি II সঠিক।

    2. বিবৃতি-I(A): 3[sin4 (/2 – x) + sin4 (3π + x)] – 2[sin6 (π/2 + x) + sin6 (5π – x)] এর মান x-নিরপেক্ষ।
    বিবৃতি-II(R): cos(2pπ ± π/4)/sin(qπ + (- 1)q.π/4) = 0 যেখানে p ও q যে-

    কোনো অখণ্ড সংখ্যা।

    Solution: বিবৃতি-I: 3[sin4 (/2 – x) + sin4 (3π + x)] – 2[sin6 (π/2 + x) + sin6 (5π – x)]
    = 3[cos4 x + sin4 x] – 2[cos6 x + sin6 x]
    = 3[(cos2 x)2 + (sin2 x) 2] – 2[(cos2 x)3 + (sin2 x)3]
    == 3[(cos2 x + sin2 x)2 – 2.cos2 x.sin2 x] – 2[(cos2 x + sin2 x)3 – 3.cos2 x.sin2 x.(cos2 x + sin2 x)]
    = 3[(1)2 – 2.cos2 x.sin2 x] – 2[(1)3 – 3.cos2 x.sin2 x.1]
    = 3[1 – 2cos2 x.sin2 x] – 2[1 – 3cos2 x.sin2 x]
    == 3 – 6cos2 x.sin2 x – 2 + 6.cos2 x.sin2 x
    = 3 – 2 = 1 -ইহা  x-নিরপেক্ষ। → সঠিক

    বিবৃতি-II: p-এর যেকোনো মানের জন্য (2pπ ± π/4) কোণটি প্রথম অথবা চতুর্থ পাদে অবস্থিত হবে।
    ∴ cos(2pπ ± π/4) = cos π/4 = 1/√2
    আবার q-এর যেকোনো মানের জন্য qπ + (- 1)q. π/4 কোণটি প্রথম অথবা দ্বিতীয় পাদে অবস্থিত হবে।
    ∴ sin {qπ + (- 1)q. π/4}
    = sin π/4 = 1/√2
    cos(2pπ ± π/4)/sin(qπ + (- 1)q. π/4)
    = 1/√2/1/√2 = 1 ≠ 0→ বিবৃতিটি সঠিক নয়।
    Ans: Ⓒ  বিবৃতি। সঠিক এবং বিবৃতি ।I সঠিক নয়।

    3. বিবৃতি-I(A): x ও y-এর ক্ষুদ্রতম ধনাত্মক মান যথাক্রমে π/12π/4 হবে যখন sin(x – y) = 1/2; cos(x + y) = 1/2
         বিবৃতি-II(R): x ও y-এর ক্ষুদ্রতম ধনাত্মক সমাধানের জন্য (x – y) অপেক্ষা (x + y) -এর মান বেশি হতেই হবে।

    Solution: sin(x – y) = 1/2
    বা, sin(x – y) = sin30°
    বা, x – y = 30° . . . (i)
    এবং cos(x + y) = 1/2
    বা, cos(x + y) = cos60°
    বা, x + y = 60° . . . (ii)
      (i) + (ii) করে পাই,
          x – y +  x + y = 30° + 60°
    বা, 2x  = 90°
    বা, x  = 45° = π/4
     
     (ii) নং থেকে পাই,
          45° + y = 60°
    বা, y = 60° – 45°
    বা, y = 15° = π/12
     x ও y-এর ক্ষুদ্রতম ধনাত্মক মান যথাক্রমে π/π/12  → বিবৃতিটি সঠিক নয়
    Ans: Ⓓ বিবৃতি। সঠিক নয় এবং বিবৃতি II সঠিক।

    4. বিবৃতি-I(A): 2tan 1095° + cot 975° + tan(- 195°) = 4 – 2√3
    বিবৃতি-II(R): tan 15° = 2 – √3

    Solution: বিবৃতি-I: 2tan 1095° + cot 975° + tan(- 195°)
    = 2tan(12×90° + 15°) + cot (11×90° – 15°) + tan(- 180° – 15°)
    = 2tan15° + tan15° – tan15°
    == 2tan15°
    = 2tan(60° – 45°)
    = 2×tan60° – tan45°/1 + tan60°tan45°
    == 2×√3 – 1/1 + √3.1
    = 2(√3 – 1)2/(√3 + 1)(√3 – 1)
    = 2×3 + 1 – 2√3/(√3)2  – (1)2
    == 2×4 – 2√3/2
    = (4 – 2√3) → বিবৃতিটি সঠিক
    বিবৃতি-II: 2tan 15° = (4 – 2√3)
    বা, 2tan 15° = 2(2 – √3)
    বা, tan 15° = 2 – √3 →বিবৃতিটি সঠিক
    Ans: Ⓑ বিবৃতি। সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ নয়।

    True and False

    1. বিবৃতি-I: sin2 120° + cos2 150° + tan2 120° + cos 180° – tan 135° = 1/2
        বিবৃতি-II: sin 420° cos 390° – cos(- 300°) sin(- 330°) = 1/2
    Ⓐ বিবৃতি I ও বিবৃতি II উভয়ই সত্য
    Ⓑ বিবৃতি I ও বিবৃতি II উভয়ই মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য

    Solution: বিবৃতি-I:sin2 120° + cos2 150° + tan2 120° + cos 180° – tan 135°
    = sin2 (180° – 60°) + cos2 (180° – 30°) + tan2 (180° – 60°) + cos (180° – 0°) – tan (180° – 45°)
    = sin2 60° + (-cos30°)2 + (-tan60°)2 – cos0° + tan45°
    == (√3/2) 2 + (-√3/2) 2 + (√3) 2 – 1 + 1
    = 3/4 + 3/4 + 3
    = 3 + 3 + 12/4
    == 18/4 = 9/2 ≠ 1/2  → বিবৃতিটি মিথ্যা
     বিবৃতি-II:sin 420° cos 390° – cos(- 300°) sin(- 330°)
    = sin(360° + 60°) cos (360° + 30°) + cos(300°)sin(330°)
    = sin 60°. cos 30° + cos(360° – 60°).sin(360° – 30°)
    == √3/2×√3/2 – cos 60°.sin 30°
    = 3/41/2×1/2
    = 3/41/4   = 3 – 1/4  = 1/2  → বিবৃতিটি সত্য
    Ans: Ⓓ  বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য

    2. বিবৃতি-I: cos2 π/8 + cos2 /8 + cos2 /8 + cos2 /8 = 1/2
        বিবৃতি-II:
    cos 24° + cos 55° + cos 125° + cos 204° + cos 300° = –12/13
    Ⓐ বিবৃতি I ও বিবৃতি II উভয়ই সত্য
    Ⓑ বিবৃতি I ও বিবৃতি II উভয়ই মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা 
    Ⓓ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য

    Solution: বিবৃতি-I:cos2 π/8 + cos2 /8 + cos2 /8 + cos2 /8
    = cos2 π/8 + cos2 (π – /8) + cos2 /8 + cos2 (π – π/8)
    = cos2 π/8 + (-cos /8)2 + cos2 /8 + (-cos π/8)2
    == cos2 π/8 + cos2 /8 + cos2 /8 + cos π/82
    = 2(cos2 π/8 + cos2 /8)
    = 2[cos2 π/8 + cos2 (π/2 + π/8)]
    == 2[cos2 π/8 + sin2 π/8]
    = 2.1 = 2 ≠ 1/2  → বিবৃতিটি মিথ্যা

    বিবৃতি-II: cos 24° + cos 55° + cos 125° + cos 204° + cos 300°
    = cos 24° + cos 55° + cos (180° – 55°) + cos(180° + 24°)  + cos(360° – 60°)
    = cos 24° + cos 55° – cos55° – cos24°  + cos60°
    == cos60°
    = 1/2 ≠ –12/13 → বিবৃতিটি মিথ্যা
    Ans: Ⓑ বিবৃতি I ও বিবৃতি II উভয়ই মিথ্যা

    3. cosec(α – β) = 2/√3 এবং sec(α + β) = √2 হলে
       বিবৃতি-I:
    α -এর -ক্ষুদ্রতম ধনাত্মক মান 1871/2°
       বিবৃতি-II:
    β -এর ক্ষুদ্রতম ধনাত্মক মান 172 1/2°
    Ⓐ বিবৃতি I ও বিবৃতি II উভয়ই সত্য
    Ⓑ বিবৃতি I ও বিবৃতি II উভয়ই মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য

    Solution: cosec(α – β) = 2/√3
    বা, cosec(α – β) = cosec60°
    বা, α – β = 60° …….. (i)
     এবং sec(α + β) = √2
    বা, sec(α + β) = sec45°
    বা, sec(α + β) = sec(360 – 45°)
          . . .  [∵ α – β = 60° ∵ α + β ≥ 60°]
    বা, sec(α + β) = sec315°
    বা, α + β = 315°  . . . (ii)
    (i) + (ii) করে পাই,
         α – β + α + β = 60° + 315°
    বা, 2α = 375°
    বা, α = 1871/2°
     ∴ β = 315° – 375/2°
            = 630° – 375/2° = 255/2° = 1271/2°
    Ans: Ⓒ বিবৃতি । সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা

    4. x ও y-এর ধনাত্মক ক্ষুদ্রতম মানের জন্য, tanx + tany = 2, 2cosx cosy = 1 সমীকরণদ্বয় বিবেচনা করো।
    বিবৃতি-I: x-এর ক্ষুদ্রতম মান π/4
    বিবৃতি-II: y-এর ক্ষুদ্রতম মান π/3
    Ⓐ বিবৃতি I ও বিবৃতি II উভয়ই সত্য
    Ⓑ বিবৃতি I ও বিবৃতি II উভয়ই মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য

    Solution: tanx + tany = 2
    বা, sinx/cosx + siny/cosy = 2
    বা, sinx cosy + siny cosx/cosx cosy = 2
    sin(x + y)/2cosx cosy = 1 . . . [∵ 2cosx cosy = 1]
    ⇒ sin(x + y) = 1
    বা, sin(x + y) = sin π/2
    বা, x + y = π/2
    আবার, 2cosx cosy = 1
    বা, 2cosx cos(π/2 – x) = 1
    বা, 2cosx sinx = 1
    ⇒ sin2x = sin π/2
    বা, 2x = π/2
    বা, x = π/4
     ∵ x + y = π/2
    π/4 + y = π/2
    ⇒ y = π/2π/4 = π/4
    ∴ x = π/4, y = π/2
    Ans: Ⓒ বিবৃতি । সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা

    Diagram/Chart Based

    1.1x Y Y’ x’ x O       N  A(1,0) p(α,β)

    ওপরের চিত্রটি দেখো। নীচের কোনটি ধনাত্মক তা বলো।
    Ⓐ sinx       Ⓑ cosx
    Ⓒ tanx      Ⓓ সবকটিই

    Solution: x প্রথম পাদে অবস্থিত।
     তাই sinx, cosx, tanx প্রত্যেকেই ধনাত্মক।
    Ans:  Ⓓ সবকটিই

    2. 3π/2 ππ/2 0 Y Y’-π/2 x’ x

    2. ওপরের চিত্রটি নীচের কোন্ অপেক্ষকটির লেখচিত্র?
    Ⓐ cosx         Ⓑ cotx
    Ⓒ tanx
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Ans:   Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Case Based

    1. [i] একটি ত্রিভুজের কোণ তিনটি হল A, B, C I
                sinB cos(C + A) + cos B sin(C + A)
    Ⓐ 1       Ⓑ 0
    Ⓒ sinA       Ⓓ cosA

    Solution: ত্রিভুজের তিনটি কোণ হল A, B, C
    ∴ A + B + C = π
    ∴ sinB cos(C + A) + cos B sin(C + A)
    = sin{π – (C + A)} cos(π – B) + cos B sin(C + A)
    =sin(C + A) (-cosB) + cos B sin(C + A)
    = -sin(C + A) cosB + cos B sin(C + A) = 0
    Ans: Ⓑ 0

    1. [ii] একটি ত্রিভুজের কোণ তিনটি হল A, B, C I
                 cos A cos C + cos(A + B) cos(B + C)/cos A sin C – sin(A + B) cos(B + C) =
    Ⓐ cot A        Ⓑ cot B
    Ⓒ cot C        Ⓓ 0

    Solution: ত্রিভুজের তিনটি কোণ হল A, B, C
    ∴ A + B + C = π
    cos A cos C + cos(A + B) cos(B + C)/cos A sin C – sin(A + B) cos(B + C)
    = cos A cos C + cos(π – C) cos(π – A)/cos A sin C – sin(π – C) cos(π – A)
    cos A cos C + cosC cosA/cos A sin C + sin C cos A
    = 2cos A cos C/2cos A sin C
    = cos C/sin C = cotC
    Ans: Ⓒ cot C

    1. [iii] একটি ত্রিভুজের কোণ তিনটি হল A, B, C I
                  tan(B + C) + tan(C + A) + tan(A + B)/tan(π – A) + tan(2π – B) + tan(3π – C) =
    Ⓐ 0                Ⓑ 1
    Ⓒ tan A        Ⓓ tan B

    Solution: ত্রিভুজের তিনটি কোণ হল A, B, C
    ∴ A + B + C = π
    tan(B + C) + tan(C + A) + tan(A + B)/tan(π – A) + tan(2π – B) + tan(3π – C)
    = tan(π – A) + tan(π – B) + tan(π – C)/-tanA – tanB – tanC
    -tanA – tanB – tanC/-tanA – tanB – tanC
    = 1
    Ans: Ⓑ 1

    2.[i] একটি বৃত্তস্থ চতুর্ভুজের পরপর চারটি কোণ A, B, C এবং D
                tan A + tan B + tan C + tan D =
    Ⓐ tanA                      Ⓑ tan(A + D)
    Ⓒ tan(2π – D)        Ⓓ 0

    Solution: বৃত্তস্থ চতুর্ভুজের চারটি কোণ হল A, B, C এবং D
    ∴ A + C = π এবং B + D = π
    ∴ tan A + tan B + tan C + tan D
    = tan (π – C) + tan (π – D) + tan C + tan D
    = – tanC – tanD + tan C + tan D = 0
    Ans: Ⓓ 0

    2.[ii]একটি বৃত্তস্থ চতুর্ভুজের পরপর চারটি কোণ A, B, C এবং D
                cos(180° – A) + cos(180° + B) + cos(180° + C) – sin(90° + D) =
    Ⓐ 0      Ⓑ 1
    Ⓒ 2      Ⓓ π

    Solution: বৃত্তস্থ চতুর্ভুজের চারটি কোণ হল A, B, C এবং D
    ∴ A + C = 180° এবং B + D = 180°
    ∴ cos(180° – A) + cos(180° + B) + cos(180° + C) – sin(90° + D)
    = – cosA – cosB – cosC – cosD
    ⇒ – cos(180° – C) – cos(180° – D) – cosC – cosD
    = cosC + cosD – cosC – cosD
    = 0
    Ans: Ⓐ 0

    2.[ii]একটি বৃত্তস্থ চতুর্ভুজের পরপর চারটি কোণ A, B, C এবং D
                cos A + cos B + cos C + cos D =
    Ⓐ cos (A + C)/2
    Ⓑ sin (B + D)/2
    Ⓒ π      Ⓓ 0

    Solution: বৃত্তস্থ চতুর্ভুজের চারটি কোণ হল A, B, C এবং D
    ∴ A + C = 180° এবং B + D = 180°
    ∴ cos (180° – C) + cos (180° – D) + cos C + cos D
    = – cosC – cosD + cos C + cos D = 0
    Ans: Ⓓ 0

error: Content is protected !!
Verified by MonsterInsights