Tag: নির্ণায়ক মাইনর ও সহ-উৎপাদক SEMESTER 3

  • SOLUTION OF DETERMINANT S N DEY MINOR AND COFACTOR নির্ণায়ক মাইনর ও সহ-উৎপাদক

    SOLUTION OF DETERMINANT S N DEY MINOR AND COFACTOR নির্ণায়ক মাইনর ও সহ-উৎপাদক

    SOLUTION OF DETERMINANT S N DEY MINOR AND COFACTOR
    নির্ণায়ক মাইনর ও সহ-উৎপাদক

    S N DEY MINOR AND COFACTOR নির্ণায়ক মাইনর ও সহ-উৎপাদকQUESTION PAPER WITH SOLUTION
    S N DEY MINOR AND COFACTOR নির্ণায়ক মাইনর ও সহ-উৎপাদকQUESTION PAPER WITH SOLUTION

    বহুবিকল্পভিত্তিক প্রশ্নাবলি (MCQ)                                                প্রতিটি প্রশ্নের মান 1
    Conventional Type

    \(1.\ \begin{vmatrix}a\quad b\quad a\\a\quad b\quad b\\a\quad b\quad c\end{vmatrix}\) এর মান হবে —

    Ⓐ -1       Ⓑ 1      Ⓒ 0      Ⓓ 2
    Solution:

    \(\ \begin{vmatrix}a\quad b\quad a\\a\quad b\quad b\\a\quad b\quad c\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1\quad 1\quad a\\1\quad 1\quad b\\1\quad 1\quad c\end{vmatrix}\)

    = ab.0 = 0. . [∵ নির্ণায়কের দুটি স্তম্ভ অভিন্ন]
    Ans:
      Ⓒ    0

    2. [x1(y2 – y3) + x2(y3 – y1) + x3(y1 – y2)] কে একটি তৃতীয় ক্রমের নির্ণায়কের আকারে লিখলে তা হবে —

    \(Ⓐ\ \begin{vmatrix}x_1\quad -y_1\quad 1\\x_2\quad y_2\quad -1\\x_3\quad -y_3\quad 1\end{vmatrix}\\Ⓑ\ \begin{vmatrix}x_1\quad y_1\quad 1\\x_2\quad y_2\quad 1\\x_3\quad y_3\quad 1\end{vmatrix}\\Ⓒ\ \begin{vmatrix}x_1\quad -y_1\quad 1\\x_2\quad y_2\quad -1\\-x_3\quad y_3\quad 1\end{vmatrix}\\Ⓓ\ \begin{vmatrix}-_1\quad y_1\quad 1\\x_2\quad -y_2\quad 1\\-x_3\quad y_3\quad 1\end{vmatrix}\\Ans:\quad Ⓑ\ \begin{vmatrix}x_1\quad y_1\quad 1\\x_2\quad y_2\quad 1\\x_3\quad y_3\quad 1\end{vmatrix}\)
    \(3.\ △=\begin{vmatrix}a_1\quad b_1\quad c_1\\a_2\quad b_2\quad c_2\\a_3\quad b_3\quad c_3\end{vmatrix}\)

    এবং a1, b1, c1 . . . ইত্যাদির সহ-উৎপাদকগুলি যথাক্রমে A1, B1, C1 . . . ইত্যাদি হলে, △এর মান হরে — 
    Ⓐ a2C2 + b2C2 + c2C
    Ⓑ a2A1 + b2B1 + c2C1
    Ⓒ a1B1 + a2B2 + a3B3
    Ⓓ c1C1 + c2C2 + c3C3

    Solution:  △ = নির্ণায়কের যেকোনো সারি বা স্তম্ভের পদ্গুলির সঙ্গে তার সহ-উৎপাদকগুলির গুণফলের সমষ্টি।
    ∴ △ = c1C1 + c2C2 + c3C3
    Ans:
      Ⓓ c1C1 + c2C2 + c3C3

    4. যদি \(\begin{vmatrix}2\quad 4\\5\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}x\quad 6\\4\quad 2x\end{vmatrix}\) হয়, তবে x এর মান হবে —

    Ⓐ 0    Ⓑ ±1    Ⓒ ±√3    Ⓓ ±3
    Solution:

    \(\quad \begin{vmatrix}2\quad 4\\5\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}x\quad 6\\4\quad 2x\end{vmatrix}\)

    ⇒ 2 – 20 = 2x2 – 24
    ⇒2x2 = 6
    ⇒ 2x2 = ±√3
    Ans:
      Ⓒ ±√3

    5. একক মাট্রিক্সের নির্ণায়কের মান হবে —
    Ⓐ 1    Ⓑ -1    Ⓒ 2    Ⓓ -2
    Ans:
      Ⓐ 1

    \(6.\ \begin{vmatrix}log_xy\quad 1\\1\quad\quad log_yx\end{vmatrix}\) এর মান হবে —

    Ⓐ 0    Ⓑ 1
    Ⓒ -1    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    Solution:  

    \(\ \begin{vmatrix}log_xy\quad 1\\1\quad\quad log_yx\end{vmatrix}\)

    = logxy.logyx – 1.1
    =log y/log x . log x/log y
    = 1 – 1 = 0
    Ans:
      Ⓐ   0

    7. যদি \(\begin{vmatrix}x-2\quad -3\\3x\quad\quad 2x\end{vmatrix}=3\) হয়, তবে x-এর মান হবে —

    Ⓐ –1/2, 3    Ⓑ 1/2, -3
    Ⓒ 1, 1/2    Ⓓ 1, -3
    Solution:

    \(\begin{vmatrix}x-2\quad -3\\3x\quad\quad 2x\end{vmatrix}=3\)

    ⇒ (x – 2).2x – (-3).3x = 3
    ⇒ 2x2 – 4x + 9x = 3
    ⇒2x2 + 5x – 3 = 0
    ⇒ 2x2 + 6x – x – 3 = 0
    ⇒2x(x + 3) – 1(x + 3) = 0
    ⇒ (x + 3)(2x – 1) = 0
    ∴ x = -3, 1/2  
    Ans:
      Ⓑ  1/2, -3

    \(8.\ \begin{vmatrix}ω^2\quad 1\quad ω\\ω\quad ω^2\quad 1\\1\quad ω\quad ω^2\end{vmatrix}\)

    নির্ণায়কের মান হবে (যেখানে ω হল 1 এর অবাস্তব ঘনমূল) —
    Ⓐ 1    Ⓑ φ    Ⓒ φ2    Ⓓ 0
    Solution:

    \(\ \begin{vmatrix}ω^2\quad 1\quad ω\\ω\quad ω^2\quad 1\\1\quad ω\quad ω^2\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}ω^2+1+ω\quad 1\quad ω\\ω^2+1+ω\quad ω^2\quad 1\\ω^2+1+ω\quad ω\quad ω^2\end{vmatrix}..[C_1’=C_1+C_2+C_3]\\=\begin{vmatrix}0\quad 1\quad ω\\0\quad ω^2\quad 1\\0\quad ω\quad ω^2\end{vmatrix}..[1+ω+ω^2=0]\\=0\\Ans:\quad Ⓓ\ 0\)
    \(9.\ \begin{vmatrix}1\quad 5\quad -7\\2\quad -3\quad 5\\6\quad 0\quad\quad 4\end{vmatrix}\)

    নির্ণায়কটির পদ 4 -এর সহ-উৎপাদক হবে —
    Ⓐ 13    Ⓑ -13    Ⓒ 12    Ⓓ -12

    Solution:
     প্রদত্ত নির্ণায়কটির 4 -এর সহ-উৎপাদক
    = 1×(-3) – 2×5 = -13
    Ans:
      Ⓑ   -13

    \(10.\ \begin{vmatrix}0\quad 2\quad 6\\1\quad 5\quad 0\\3\quad 7\quad 1\end{vmatrix}\)

    নির্ণায়কটির পদ 5 -এর মাইনর্ হবে —
    Ⓐ -18    Ⓑ 9    Ⓒ -9    Ⓓ 18

    Solution:
     প্রদত্ত নির্ণায়কটির 5 -এর মাইনর্
    = 0×1 – 3×6 = -18
    Ans:
      Ⓐ    -18

    \(11.\ \begin{vmatrix}1\quad -3\quad 2\\4\quad -1\quad 2\\2\quad\quad 5\quad 7\end{vmatrix}\)

    এর পদ a32 -এর সহ-উৎপাদক হবে —
    Ⓐ -6    Ⓑ 4    Ⓒ -4    Ⓓ 6

    Solution:  প্রদত্ত নির্ণায়কটির a32 বা 5-এর সহ-উৎপাদক
    = -[1×2 – 4×2]
    = -(-6) = 6
    Ans:   Ⓓ  6

    \(12.\ \begin{vmatrix}3\quad x\\x\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}3\quad 2\\4\quad 1\end{vmatrix}\) হলে, x =

    Ⓐ ±2√2    Ⓑ ±2√3
    Ⓒ ±2√5    Ⓓ ±2√7

    \(Solution:\ \begin{vmatrix}3\quad x\\x\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}3\quad 2\\4\quad 1\end{vmatrix}\)

    ⇒ 3 – x2 = 3 – 8
    ⇒ – x2 = – 8
    ⇒x2 = 8
    ⇒ x = ±2√2
    Ans:   Ⓐ  ±2√2

    \(13.\ \begin{vmatrix}-1\quad 1\quad 1\\2\quad -2\quad 2\\3\quad 3\quad -3\end{vmatrix}=\\Ⓐ\ 0\quad Ⓑ\ 15\quad Ⓒ\ 24\quad Ⓓ\ 30\\Solution:\ \begin{vmatrix}-1\quad 1\quad 1\\2\quad -2\quad 2\\3\quad 3\quad -3\end{vmatrix}\)

    = -1(6 – 6) – 1(-6 -6) + 1(6 + 6)
    = 0 + 12 + 12 = 24
    Ans:
        24

    14. নীচের প্রদত্ত বিবৃতিগুলির কোনটি সত্য।
     Ⓐ যে-কোনো নির্ণায়কের একটি নির্দিষ্ট মান আছে।
     Ⓑ কোনো নির্ণায়কের একটি পদের সহ-উৎপাদক হল ওই পদের মাইনর।
     Ⓒ কোনো নির্ণায়কের সারিসমূহের পদগুলি স্তম্ভ বরাবর এবং স্তম্ভসমূহের পদগুলি সারি বরাবর লিখলে তার মান পরিবর্তিত হয়।
     Ⓓ কোনো নির্ণায়কের প্রথম সারি ও প্রথম স্তম্ভ পরস্পর অভেদ হলে, তার মান শূন্য হবে।
    Ans:
        যে-কোনো নির্ণায়কের একটি নির্দিষ্ট মান আছে।

    Analytical/Skill Based Type
    Fill in the Blanks ______________

    1. যদি \(\begin{vmatrix}3x\quad 7\\2\quad 4\end{vmatrix}=10\) হয়, তবে x এর মান ____________ \(\\Ⓐ\ 0\quad Ⓑ\ 1\quad Ⓒ\ 2\quad Ⓓ\ 3\\Solution:\ \begin{vmatrix}3x\quad 7\\2\quad 4\end{vmatrix}=10\)

    ⇒ 12x – 14 = 10
    ⇒12x = 24
    ⇒ x = 2
    Ans:
      Ⓒ  2

    \(2.\ \begin{vmatrix}cos 15°\quad sin 15°\\sin 75°\quad cos 75°\end{vmatrix}= —–\\Ⓐ\ 0\quad Ⓑ\ tan 15°\\Ⓒ\ tan 75°\quad Ⓓ\ 1\\Solution:\ \begin{vmatrix}cos 15°\quad sin 15°\\sin 75°\quad cos 75°\end{vmatrix}\)

    = cos 15°. cos 75° -sin 75°.sin 15°
    =cos (75 +15)°
    = cos 90° = 0
    Ans:
      Ⓐ   0

    \(3.\ \begin{vmatrix}2\quad 4\\5\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}2x\quad 4\\6\quad x\end{vmatrix}\) হলে, x =

    Ⓐ ±√2    Ⓑ ±√3
    Ⓒ ±√5    Ⓓ ±√7
    Solution:

    \(\ \begin{vmatrix}2\quad 4\\5\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}2x\quad 4\\6\quad x\end{vmatrix}\)

    ⇒ 2 – 20 = 2x2 – 24
    ⇒2x2 = 6
    ⇒ x2 = 3
    ⇒ x = ±√3
    Ans:
        ±√3

    Fill in the Blanks

    \(4.\ \begin{vmatrix}13\quad 16\quad 19\\14\quad 17\quad 20\\15\quad 18\quad 21\end{vmatrix}=—–\\Ⓐ\ 0\quad Ⓑ\ 15 \quad Ⓒ\ 24\quad Ⓓ\ 30\)
    \(Solution:\ \begin{vmatrix}13\quad 16\quad 19\\14\quad 17\quad 20\\15\quad 18\quad 21\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}13\quad 16\quad 19\\1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\end{vmatrix}\)

    . . .[R2=R2-R1,R3=R3-R2]
    =0 . . [∵ নির্ণায়কের দুটি সারি অভিন্ন]
    Ans:
      Ⓐ  0

    \(5.\ \begin{vmatrix}1\quad a\quad bc\\1\quad b\quad ca\\1\quad c\quad ab\end{vmatrix}= ———–\)

    Ⓐ (a + b)(b + c)(c + a)
    Ⓑ a3 + b3 + c3
    Ⓒ (a – b)(b – c)(c – a)
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    \(Solution:\ \begin{vmatrix}1\quad a\quad bc\\1\quad b\quad ca\\1\quad c\quad ab\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1\quad\quad\quad a\quad\quad\quad\quad bc\\0\quad a-b\quad -c(a-b)\\0\quad b-c\quad -a(b-c)\end{vmatrix}..[R_2’=R_1-R_2,\ R_3’=R_2-R_3]\\=(a-b)(b-c)\begin{vmatrix}1\quad a\quad bc\\0\quad 1\quad -c\\0\quad 1\quad -a\end{vmatrix}\)

    = (a – b)(b – c)(-a + c)
    = (a – b)(b – c)(c – a)
    Ans:
      Ⓒ (a – b)(b – c)(c – a)

    \(6.\ \begin{vmatrix}\quad 0\quad sin α\quad -cos α\\-sin α\quad 0\quad\quad sin β\\cos α\quad -sin β\quad\quad 0\end{vmatrix}= ———–\\Ⓐ\ 0\quadⒷ\ sin α\quad Ⓒ\ cos α\quad Ⓓ\ tan α\\Solution:\ \begin{vmatrix}\quad 0\quad sin α\quad -cos α\\-sin α\quad 0\quad\quad sin β\\cos α\quad -sin β\quad\quad 0\end{vmatrix}\)

    = 0 – sin α(0 – cos α sin β) – cos α (sin α sin β – 0)
    =sin α sin β cos α – sin α sin β cos α
    =  0
    Ans:
      Ⓐ 0

    \(7.\ \begin{vmatrix}5\quad\quad 2\\0\quad -1\end{vmatrix}\)

    -এ 5-এর মাইনর ও 0-এর সহ-উৎপাদক যথাক্রমে __________ ও __________
    Ⓐ -1, -2    Ⓑ -2, -1
    Ⓒ 1, 2    Ⓓ 2, 1

    Solution:  5-এর মাইনর = -1 ও
    0-এর সহ-উৎপাদক = –(2) = -2
    Ans:
      Ⓐ -1, -2

    \(8.\ \begin{vmatrix}x^2\quad x\quad 1\\0\quad 2\quad 1\\3\quad 1\quad 4 \end{vmatrix}= 28\)

    হয়, তবে x-এর পূর্ণসংখ্যা মান (integral value)
    Ⓐ 0    Ⓑ 1   
    Ⓒ 2    Ⓓ 3
    Solution:

    \(\ \begin{vmatrix}x^2\quad x\quad 1\\0\quad 2\quad 1\\3\quad 1\quad 4 \end{vmatrix}= 28\)

    ⇒ x2(8 – 1) – x(0 – 3) + 1(0 – 6) = 28
    ⇒ 7x2 + 3x – 34 = 0
    ⇒7x2 + 17x – 14x – 34 = 0
    ⇒ x(7x + 17) – 2(7x + 17) = 0
    ⇒ (7x + 17)(x – 2) = 0
    ∴ x = -17/7, 2
    Ans:   Ⓒ 2

    Column Matching ______________

    \(1.\ △=\begin{vmatrix}[x]+1\quad\quad [y]\quad\quad [z]\\\quad [x]\quad [y]+1\quad\quad [z]\\\quad [x]\quad\quad [y]\quad [z]+1\end{vmatrix}\)

    নির্ণায়কটি বিবেচনা করো: যেখানে [x] দ্বারা x-এর মানের বৃহত্তম পূর্ণসংখ্যা বোঝায়, যা x-এর মানের চেয়ে বড়ো নয় এবং -1 ≤ x < 0, 0 ≤ y < 1, 1 ≤ z < 2
    A স্তম্ভ -এর সঙ্গে স্তম্ভ B মেলাও।

    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    [i] [z] + 1 =[a] 1
    [ii] △ =[b] 2
    [iii] [x] =[c] -2
    [iv] [y] + 1 =[d] -1

    Ⓐ [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [a]
    Ⓑ [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [c], [iv] – [a]
    Ⓒ [i] – [a], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [a]
    Ⓓ [i] – [b], [ii] – [c], [iii] – [d], [iv] – [a]

    Solution: [x] = -1 . . (∵ 1 ≤ x < 0),
    [y] = 0. . (∵ 0 ≤ x < 1),
    [z] = 1. . (∵ 1 ≤ x < 2)
    [i] [z] + 1 = 1 + 1 = 2 → [b],

    \([ii]\ △=\begin{vmatrix}\quad 0\quad 0\quad 1\\-1\quad 1\quad 1\\-1\quad 0\quad 2\end{vmatrix}\)

    = -0 – 0 + 1(0 + 1) = 1 →[a],
    [iii] [x] = -1 →[d],
    [iv] [y] + 1 = 0 + 1 = 1 →[a]
    Ans:  Ⓐ [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [a]

    2. যদি \(A=\begin{vmatrix}2\quad 5\\2\quad 1\end{vmatrix}\) এবং \(B=\begin{vmatrix}4\quad -3\\2\quad\quad 5\end{vmatrix}\) হয়, তবে স্তম্ভ A-এর সঙ্গে স্তন্ত B মেলাও।
    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    [i] |A| =[a] 26
    [ii] |AB| =[b] 28
    [iii] |B| =[c] -208
    [iv] |A + B| =[d] -8

    Ⓐ [i] – [d], [ii] – [c], [iii] – [b], [iv] – [a]
    Ⓑ [i] – [d], [ii] – [b], [iii] – [a], [iv] – [c]
    Ⓒ [i] – [a], [ii] – [c], [iii] – [d], [iv] – [b]
    Ⓓ [i] – [d], [ii] – [c], [iii] – [a], [iv] – [b]

    Solution: 
    [i]
    |A| = 2 – 10 = -8→ [d],

    \([ii]\ AB=\begin{vmatrix}2\quad 5\\2\quad 1\end{vmatrix}\begin{vmatrix}4\quad -3\\2\quad\quad 5\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}8+10\quad -6+25\\8+2\quad\quad -6+5\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}18\quad 19\\10\quad -1\end{vmatrix}\)

    ∴ AB  = -18 – 190 = -208→ [c],
    [iii] |B| = 20 – (-6) = 26 → [a],

    \([iv]\ A+B=\begin{vmatrix}2\quad 5\\2\quad 1\end{vmatrix}+\begin{vmatrix}4\quad -3\\2\quad\quad 5\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}6\quad 2\\4\quad 6\end{vmatrix}\)

    ∴ |A + B| = 36 – 8 = 28 → [b]
    Ans: 
     Ⓓ [i] – [d], [ii] – [c], [iii] – [a], [iv] – [b]

    Column Matching Q No – 3

    \(3.\ △=\begin{vmatrix}1\quad a\quad b\\-a\quad 1\quad c\\-b\quad -c\quad 1\end{vmatrix}\) হলে স্তম্ভ A-এর সঙ্গে স্তন্ত B মেলাও।
    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    [i] a21 এর মাইনর্[a] -(c + ab)
    [ii] a32 এর সহ-উৎপাদক[b] (b + ac)
    [iii] △ =[c] (a + bc)
    [iv] a13 এর সহ উৎপাদক[d] 1 + a2 + b2 + c2

    Ⓐ [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [c]
    Ⓑ [i] – [c], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [b]
    Ⓒ [i] – [a], [ii] – [b], [iii] – [d], [iv] – [c]
    Ⓓ [i] – [c], [ii] – [b], [iii] – [d], [iv] – [a]

    Solution:  [i] a21 = -a এর মাইনর্
    =  a – (-bc)
    = a + bc →[c]
    [ii] a32 = -c এর সহ-উৎপাদক
    = -[c – (-ab)]
    = -(c + ab) →[a]
    [iii] △ = 1(1 + c2) – a(-a + bc) + b(ac + b)
    = 1 + c2 + a2 – abc + abc + b2
    = a2 + b2 + c2[d]
    [iv] a13 = b এর সহ উৎপাদক
    = ac – (-b)
    = ac + b→[b]
    Ans:
      Ⓑ [i] – [c], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [b]

    Rearrangement of Sentences/Events ______________

    1. সারাস নিয়ম (Sarrus rule)-এর সাহায্যে

    \(\begin{vmatrix}\quad 2\quad 3\quad -5\\\quad 7\quad 1\quad -2\\-3\quad 4\quad\quad 1\end{vmatrix}\) মান নির্ণয় করার ধাপগুলি নীচে দেওয়া হল —

    [i] নির্ণায়কের মান = (সমান্তরাল মুখ্য কর্ণগুলির পদগুলির গুণফলের সমষ্টি) – (সমান্তরাল গৌণ কর্ণগুলির পদগুলির গুণফলের সমষ্টি)
    [ii] [2×1 ×1 + 3×(- 2)×(- 3) + (- 5)×7×4] – [3×7×1 + 2×(- 2)×4 + (-5)×1×(- 3)]
    [iii] প্রথম দুটি স্তম্ভকে তৃতীয় স্তম্ভের ডানদিকে স্থাপন করে নিম্নলিখিতভাবে লিখতে হবে

    2       3       -5       2       3
    -3       4        1       -3       4
    7       1       -2       7       1


    [iv] নির্ণায়কের মান -140

    ধাপগুলির সঠিক ক্রম হল –
    Ⓐ [i] – [ii] – [iii] – [iv]
    Ⓑ [iii] – [ii] – [i] – [iv]
    Ⓒ [iii] – [i] – [ii] – [iv]
    Ⓓ [i] – [iii] – [ii] – [iv]

    Solution:  [iii] প্রথম দুটি স্তম্ভকে তৃতীয় স্তম্ভের ডানদিকে স্থাপন করে লিখতে হবে।
    [i] নির্ণায়কের মান = (সমান্তরাল মুখ্য কর্ণগুলির পদগুলির গুণফলের সমষ্টি) – (সমান্তরাল গৌণ কর্ণগুলির পদগুলির গুণফলের সমষ্টি)
    [ii] [2×1 ×1 + 3×(- 2)×(- 3) + (- 5)×7×4] – [3×7×1 + 2×(- 2)×4 + (-5)×1×(- 3)]
    [iv] নির্ণায়কের মান -140
    Ans:
      Ⓒ [iii] – [i] – [ii] – [iv]

    2. যদি A =  হয়, তবে A2 – 2A ম্যাট্রিক্সটির নির্ণায়কটির মান নির্ণয় করার ধাপগুলি নীচে দেওয়া হল —

    \([i]\ |A^2-2A|=\begin{vmatrix}5\quad 0\\0\quad 5\end{vmatrix}=25\\ [ii]\ A^2=\begin{vmatrix}1\quad 3\\2\quad 1\end{vmatrix}×\begin{vmatrix}1\quad 3\\2\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}7\quad 6\\4\quad 7\end{vmatrix}\\ [iii]\ -2A=\begin{vmatrix}-2\quad -4\\-4\quad -2\end{vmatrix}\\ [iv]\ A^2-2A =\begin{vmatrix}7\quad 6\\4\quad 7\end{vmatrix}+\begin{vmatrix}-2\quad -4\\-4\quad -2\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}5\quad 0\\0\quad 5\end{vmatrix}\)

    ধাপগুলির সঠিক ক্রমটি হবে —
      Ⓐ [ii] – [iii] – [iv] – [i]
      Ⓑ [ii] – [iii] – [i] – [iv]
      Ⓒ [iv] – [ii] – [iii] – [i]
      Ⓓ [iii] – [ii] – [i] – [iv]
    Solution: 

    \([ii]\ A^2=\begin{vmatrix}1\quad 3\\2\quad 1\end{vmatrix}×\begin{vmatrix}1\quad 3\\2\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}7\quad 6\\4\quad 7\end{vmatrix}\\ [iii]\ -2A=\begin{vmatrix}-2\quad -4\\-4\quad -2\end{vmatrix}\\ [iv]\ A^2-2A =\begin{vmatrix}7\quad 6\\4\quad 7\end{vmatrix}+\begin{vmatrix}-2\quad -4\\-4\quad -2\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}5\quad 0\\0\quad 5\end{vmatrix}\\ [i]\ |A^2-2A|=\begin{vmatrix}5\quad 0\\0\quad 5\end{vmatrix}=25\)

    Ans:  Ⓐ [ii] – [iii] – [iv] – [i]

    Relationship between Statements ______________

    প্রতিটি প্রশ্নে বিবৃতি A এবং বিবৃতি B দেওয়া আছে। নীচের কোন বিবৃতিটি বিবৃতি A এবং বিবৃতি B -এর মধ্যে সঠিক সম্পর্ক নির্দেশ করে।
     Ⓐ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পরবিরোধী
     Ⓑ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারণ
     Ⓒ বিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা

     Ⓓ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়

    1. বিবৃতি-A: 

    \(\begin{vmatrix}\ a+ib\quad c+id\\-c+id\quad a-ib\end{vmatrix}=a^2+b^2+c^2+d^2\)

    বিবৃতি-B: i2 = 1
    Solution: বিবৃতি-A:  = (a + ib)( a – ib) – (-c + id) (c + id)
    = a2 – i2b2 – (i2d2 – c2)
    =a2 + b2 – (-d2 – c2)
    = a2 + b2 + c2 + d2 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-B: i2 = -1 → বিবৃতিটি মিথ্যা।
    Ans:
      Ⓒ বিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা

    2. বিবৃতি-A: 

    \(\quad \begin{vmatrix}\quad 1\quad 4\quad -3\\-4\quad 1\quad 2\\3\quad -2\quad 1 \end{vmatrix}=30\\\)বিবৃতি-\(B:\begin{vmatrix}x\quad z\quad 0\\0\quad y\quad y\\z\quad 0\quad x\end{vmatrix}=y(z^2+x^2)\)

    Solution: বিবৃতি-A:  △ = 1(1 + 4) – 4(-4 – 6) + (-3)(8 – 3)
    = 5 + 40 – 15
    = 30 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-B: △ = x(xy – 0) – z(0 – yz) + 0
    = x2y + yz2
    = y(z2 + x2) → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:
      Ⓓ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়

    SEMESTER-3
    সূচিপত্র

    👉 UNIT-1   সম্বন্ধ ও অপেক্ষক   

    👉 UNIT-2       বীজগণিত

    👉 UNIT-3       কলনবিদ্যা

    • 1. সন্ততা এবং অন্তরকলনযোগ্যতা
    • 2. অবকলন বা অন্তরকলন
    • 3. দ্বিতীয় ক্রমের অন্তরকলজ
    • 4. অন্তরকলজের ব্যাখ্যা
    • 5. স্পর্শক ও অভিলম্ব
    • 6. বর্ধিষ্ণু ও ক্ষয়িষ্ণু অপেক্ষক 7
    • . চরম ও অবম মান

    👉 UNIT-4       সম্ভাবনা

    • 1. সম্ভাবনা
    • 2. সমসম্ভব চলক ও তার বিভাজন
    • 3. দ্বিপদ বিভাজন

    👉       Semester III -এর প্রশ্নপত্রের সম্পূর্ণ সমাধান

    3. বিবৃতি-A: 

    \(\quad \begin{vmatrix}\quad 1\quad z\quad -y\\-z\quad 1\quad x\\y\quad -x\quad 1 \end{vmatrix}=x^2+y^2+z^2+1\)
    বিবৃতি-\(B:\begin{vmatrix}a_1\quad b_1\quad c_1\\a_2\quad b_2\quad c_2\\a_3\quad b_3\quad c_3\end{vmatrix}= a_1\begin{vmatrix}b_2\quad c_2\\b_3\quad c_3\end{vmatrix}-a_2\begin{vmatrix}b_1\quad c_1\\b_3\quad c_3\end{vmatrix}+a_3\begin{vmatrix}b_1\quad c_1\\b_2\quad c_2\end{vmatrix}\)

    Solution: △ = 1(1 + x2) – z(-z – xy) + (-y)(xz – y)
    = 1 + x2 + z2 + xyz – xyz + y2
    = x2 + y2 + z2 + 1 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-B:  বিবৃতিটিও সত্য।
    Ans: 
     Ⓑ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারণ

    Assertion-Reasoning ______________

    প্রতিটি প্রশ্নে বিবৃতি I (Assertion বা উক্তি) এবং বিবৃতি II (Reason বা উক্তির কারণ) দেওয়া আছে। প্রতিটি প্রশ্নের বিবৃতি দুটি নীচের কোন বিকল্পটিকে (Ⓐ Ⓑ Ⓒ Ⓓ) সঠিকভাবে ব্যাখ্যা করে?
    Ⓐ বিবৃতি I সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি Ⅱ, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ।
    Ⓑ বিবৃতি I সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ নয়।
    Ⓒ বিবৃতি I সঠিক এবং বিবৃতি II সঠিক নয়।
    Ⓓ বিবৃতি I সঠিক নয় এবং বিবৃতি II সঠিক।

    1. বিবৃতি-I(A): যদি \(A=\begin{vmatrix}1\quad 2\\6\quad 2\end{vmatrix}\) হয়, তবে |2A| = 4|A|
    বিবৃতি-II(R): \(x=\begin{vmatrix}a\quad b\\c\quad d\end{vmatrix}\) হলে \(2x=\begin{vmatrix}a\quad\quad b\\2c\quad 2d\end{vmatrix}\)

    Solution: বিবৃতি-I: n ক্রমের নির্ণায়কের(A) ক্ষেত্রে det(kA) = knA হয়।
      ∴ |2A| = 22|A|
    = 4|A| → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II:

    \(X=\begin{vmatrix}a\quad b\\c\quad d\end{vmatrix}\) হলে \(2X=\begin{vmatrix}2a\quad 2b\\2c\quad 2d\end{vmatrix}\) হবে।

    বিবৃতি II মিথ্যা।
    Ans: Ⓒ বিবৃতি I সঠিক এবং বিবৃতি II সঠিক নয়

    2. বিবৃতি-\(I(A):\begin{vmatrix}1\quad\quad 1\quad\quad 1\\1\quad 1+x\quad 1\\1\quad 1\quad 1+y\end{vmatrix}=xy\)
    বিবৃতি-\(II(R):\begin{vmatrix}1+a\quad\quad b\quad\quad c\\\quad a\quad 1+b\quad\quad c\\\quad a\quad\quad b\quad 1+c\end{vmatrix}=a+b+c+1\)

    Solution: বিবৃতি-I

    \(\ \begin{vmatrix}1\quad\quad 1\quad\quad 1\\1\quad 1+x\quad 1\\1\quad 1\quad 1+y\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1\quad 1\quad 1\\0\quad x\quad 0\\0\quad 0\quad y\end{vmatrix}\\ . . . [R_2’ = R_2 – R_1;\ R_3’ = R_3 – R_1]\)

    = 1(xy – 0)
    = xy → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II:

    \(\begin{vmatrix}1+a\quad\quad b\quad\quad c\\\quad a\quad 1+b\quad\quad c\\\quad a\quad\quad b\quad 1+c\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1+a+b+c\quad b\quad\quad c\\1+a+b+c\quad 1+b\quad\quad c\\1+a+b+c\quad\quad b\quad 1+c\end{vmatrix}\\. . . [C_1’=C_1+C_2+C_3]\\= (1+a+b+c)\begin{vmatrix}1\quad\quad b\quad\quad c\\\quad 1\quad 1+b\quad\quad c\\\quad 1\quad\quad b\quad 1+c\end{vmatrix}\\=(1+a+b+c)\begin{vmatrix}1\quad b\quad c\\0\quad 1\quad 0\\0\quad 0\quad 1\end{vmatrix}\\. . .[R_2’=R_2-R_1;\ R_3’=R_3-R_1]\)

    = (1 + a + b + c)(1 – 0)
    = 1 + a + b + c → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:   Ⓑ বিবৃতি I সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ নয়।

    Assertion-Reasoning ______________

    3. বিবৃতি-\(I(A):\begin{vmatrix}-a\quad\quad a\quad\quad a\\\quad b\quad -b\quad\quad b\\\quad c\quad\quad c\quad -c\end{vmatrix}\)
    বিবৃতি-\(II(R):\begin{vmatrix}a_1\quad b_1\quad c_1\\a_2\quad b_2\quad c_2\\a_3\quad b_3\quad c_3\end{vmatrix}=a_1\begin{vmatrix}b_2\quad c_2\\b_3\quad c_3\end{vmatrix}-b_1\begin{vmatrix}a_2\quad c_2\\a_3\quad c_3\end{vmatrix}+c_1\begin{vmatrix}a_2\quad b_2\\a_3\quad b_3\end{vmatrix}\)

    Solution: বিবৃতি-I:

    \(\begin{vmatrix}-a\quad\quad a\quad\quad a\\\quad b\quad -b\quad\quad b\\\quad c\quad\quad c\quad -c\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}0\quad\quad a\quad\quad a\\0\quad -b\quad\quad b\\0\quad\quad c\quad -c\end{vmatrix} . . . [C_1’ = C_1 + C_2]\)

    = 2c(ab + ab)
    = 4abc → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II: বিবৃতিটি সত্য এবং বিবৃতি Ⅱ, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ।
    Ans:
      Ⓐ বিবৃতি I সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি Ⅱ, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ।

    4. বিবৃতি-I(A): \(△=\begin{vmatrix}\ 1\quad\quad sin θ\quad\ 1\\-sin θ\quad 1\quad sin θ\\-1\quad -sin θ\quad 1\end{vmatrix}\) হলে 2 ≤ △ ≤ 4

    বিবৃতি-II(R): 0 ≤ sin2 θ ≤ 1

    Solution:  △ = 1(1 + sin2 θ) – sin θ (-sin θ + sin θ) + 1(sin2  θ + 1)
    = 1 + sin2 θ + sin2 θ + 1
    = 2 + 2 sin2 θ
    ∵ -1 ≤ sin θ ≤ 1
    ∴ 0 ≤ sin2 θ ≤ 1
    ⇒ 0 ≤ 2sin2 θ ≤ 2
    ⇒0 + 2 ≤ 2 + 2sin2 θ ≤ 2 + 2
    ⇒ 2 ≤ △ ≤ 4 → বিবৃতি I সঠিক
    বিবৃতি-II: ∵ -1 ≤ sin θ ≤ 1
    ∴ 0 ≤ sin2 θ ≤ 1 → বিবৃতি II সঠিক
    Ans:
      Ⓐ বিবৃতি I সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি Ⅱ, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ।

    True and False ____

    1. বিবৃতি-I: যদি \(\begin{vmatrix}x-2\quad -3\\3x\quad\quad 2x\end{vmatrix}=3\) হয়, তবে x-এর একটি মান -3
    বিবৃতি-II: যদি \(\begin{vmatrix}x-2\quad -3\\3x\quad\quad 2x\end{vmatrix}=3\) হয়, তবে x-এর একটি মান \(\frac{1}{2},-3\)

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । ও II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Solution:  △ = (x – 2).2x – (-3).3x = 3
    ⇒ 2x2 – 4x + 9x = 3
    ⇒ 2x2 + 5x – 3 = 0
    ⇒2x2 + 6x – x – 3 = 0
    ⇒ 2x(x + 3) – 1(x + 3) = 0
    ⇒ (x + 3)(2x – 1) = 0
    ∴ x = -3, 1/
    ∴ বিবৃতি-I মিথ্যা এবং বিবৃতি-II সত্য।
    Ans: Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    2. বিবৃতি-I: \(\begin{vmatrix}-1\quad 4\\\quad 2\quad 3\end{vmatrix}\) এ 4-এর মাইনর্ 2
    বিবৃতি-II: \(\begin{vmatrix}-1\quad 4\\\quad 2\quad 3\end{vmatrix}\) এ 3 -এর সহ-উৎপাদক -1

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । ও II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Solution:  বিবৃতি-I: 4-এর মাইনর্ 2 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II: 3 -এর সহ-উৎপাদক -1 → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:   Ⓓবিবৃতি I ও II সত্য।

    3. বিবৃতি-I: \(\begin{vmatrix}0\quad 2\quad 6\\1\quad 5\quad 0\\3\quad 7\quad 11\end{vmatrix}\)-এ 7-এর মাইনর ও সহ-উৎপাদক যথাক্রমে -6 ও -6

    বিবৃতি-II: 3-এর মাইনর্ ও 5-এর সহগুণনীয়ক যথাক্রমে -30 এবং -18
    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । ও II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Solution:  বিবৃতি-I: 7-এর মাইনর = (0 – 6) = -6,
      7-এর সহ-উৎপাদক
    = -(-6) = 6 → বিবৃতিটি মিথ্যা।
    বিবৃতি-II: 3-এর মাইনর্ = 0 – 30 = -30,
     5-এর সহগুণনীয়ক = (0 – 18) = -18 → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:
      Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা।

    \(4.\ A=\begin{vmatrix}1\quad 0\quad 1\\0\quad 1\quad 2\\0\quad 0\quad 4\end{vmatrix}\) হলে, নীচের বিবৃতি দুটি বিবেচনা করো।

    বিবৃতি-I: |A| = 4
    বিবৃতি-II: |3A| = 27|A|
    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । ও II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Solution:  বিবৃতি-I: |A| = 1(4 – 0) – 0 + 1(0 – 0) = 4 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II: n ক্রমের নির্ণায়কের(A) ক্ষেত্রে det(kA) = knA হয়।
    ∴ |3A| = 33|A|
              = 27|A| → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:
      Ⓓবিবৃতি I ও II সত্য

    5. যদি \(f(θ)=\begin{vmatrix}\quad cos^2θ\quad\quad cosθsinθ\quad -sinθ\\cosθsinθ\quad sin^2θ\quad\quad cosθ\\sinθ\quad -cosθ\quad\quad 0\end{vmatrix}\) হয়, তবে

    বিবৃতি-I: f(π/6) = 1
    বিবৃতি-II: f(π/2) = 1
    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । ও II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Solution:
     f(θ) = sin θ(cos2 θsin θ + sin3 θ) + cos θ(cos3 θ + cos θsin2 θ) + 0
    = sin2 θ(cos2 θ + sin2 θ) + cos2 θ(cos2 θ + sin2 θ)
    = sin2 θ + cos2 θ = 1
    f(θ) = 1
    বিবৃতি-I: ∴ f(π/6) = 1 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II: f(θ) = 1   ∴ f(π/2) = 1 → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:   Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Case Based ______

    \(1.\ \begin{vmatrix}1\quad a\quad bc\\1\quad b\quad ca\\1\quad c\quad ab\end{vmatrix}\) -এর

    [i] bc-এর মাইনর্ হল —
    Ⓐ b – c   Ⓑ c – b
    Ⓒ b + c   Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    Solution:
     1×c – 1×b = c – b
    Ans:
      Ⓑ   c – b

    [ii] ab-এর সহ-উৎপাদক হল —
    Ⓐ b – a      Ⓑ a – b
    Ⓒ a + b     Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    Solution:
     1×b – 1×a = b – a
    Ans:
      Ⓐ   b – a

    [iii] b-এর মাইনর্ হল —

    \(Ⓐ\ \begin{vmatrix}1\quad ca\\1\quad bc\end{vmatrix}\ Ⓑ\ \begin{vmatrix}bc\quad 1\\ab\quad 1\end{vmatrix}\\Ⓒ\ \begin{vmatrix}1\quad bc\\1\quad ab\end{vmatrix}\ Ⓓ\ \begin{vmatrix}1\quad a\\1\quad c\end{vmatrix}\\Ans:\ Ⓒ\ \begin{vmatrix}1\quad bc\\1\quad ab\end{vmatrix}\)
    \(2.\ \begin{vmatrix}\quad 2\quad 4\quad 1\\\quad 8\quad 5\quad 2\\-1\quad 3\quad 7\end{vmatrix}\) নির্ণায়কটির

    [i] প্রথম স্তম্ভের প্রত্যেকটি পদের মাইনর্ যথাক্রমে —
     Ⓐ 29, -25, 3       Ⓑ -29, -25, -3
    Ⓒ 29, 25, 3          Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    Solution:
     2-এর মাইনর্ = 5×7 – 3×2 = 29,
    8-এর মাইনর্ = 4×7 – 3×1 = 25,
    -1-এর মাইনর্ = 4×2 – 5×1 = 3
    Ans:
         29, 25, 3

    [ii] নির্ণায়কটির মান —
    Ⓐ -145     Ⓑ 145
    Ⓒ 165       Ⓓ -165
    Solution:
     △ = 2(5×7 – 3×2) – 4(8×7 +1×2) + 1(8×3 + 1×5)
    = 2×29 – 4×58 + 29
    =58 – 232 + 29
    = 87 – 232
    = – 145
    Ans:
      Ⓐ   -145

    [iii] দ্বিতীয় সারির প্রত্যেকটি পদের সহ-উৎপাদক —
    Ⓐ 25, -15, 10     Ⓑ -25, 15, -10
    Ⓒ 15, 25, 10       Ⓓ -15, -10, 25
    Solution:
     8-এর সহ-উৎপাদক = –(4×7 – 3×1) = -25,
    5-এর সহ-উৎপাদক = 2×7 – (-1)×1 = 15,
    2-এরসহ-উৎপাদক = –(2×3 – (-1)×4) = -10
    Ans: Ⓑ   -25, 15, -10

error: Content is protected !!
Verified by MonsterInsights