Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত এবং ত্রিকোণমিতিক অভেদাবলি কষে দেখি- ২৩.৩
CLASS X TRIGONOMETRIC RATIOS AND TRIGONOMETRIC IDENTITIES KOSHE DEKHI 23.3
Madhyamik Previous Year (2017 – 2024) MATHEMATICS Question with complete solution|
বিগত বছরের (2017 – 2024) মাধ্যমিক গণিত প্রশ্নপত্রের সম্পূর্ণ সমাধান দেখতে নীচের BUTTON-এ CLICK করো|
Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত
চিত্রে ABC সমকোণী ত্রিভুজের ∠B সমকোন।
এখানে ∠BAC = θ
∴ sinθ = BC/AC = 4/5
ধরি, BC = 4k একক এবং AC = 5k একক, যেখানে k > 0
ABC সমকোণী ত্রিভুজের ক্ষেত্রে,
AB2 + BC2 = AC2
বা, AB2+ (4k)2 = (5k)2
বা, AB2 = 25k2 – 16k2 = 9k2
∴ AB = ±3k
∵AB > 0
∴ AB = 3k
∴ cosecθ = AC/BC
= 5k/4k = 5/4
∴ cotθ = AB/BC
= 3k/4k = 3/4
চিত্রে ABC সমকোণী ত্রিভুজের ∠B সমকোন।
এখানে ∠BAC = θ
∴ tanθ = BC/AB = 3/4
ধরি, BC = 3k একক এবং AB = 4k একক, যেখানে k > 0
ABC সমকোণী ত্রিভুজের ক্ষেত্রে,
AC2 = AB2 + BC2
= (4k)2 + (3k)2
= 16k2 + 9k2 = 25k2
∴ AC = ±5k
∵ AC > 0
∴ AC = 5k
∴ sinθ = BC/AC
= 3k/5k = 3/5
Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত
2. (i) cosecθ এবং tanθ-কে sinθ-এর মাধ্যমে প্রকাশ করি।
Solution:
(ⅱ) cosecθ এবং tanθ-কে cosθ-এর মাধ্যমে লিখি।
Solution:
3. (i) secθ + tanθ = 2 হলে, (secθ – tanθ)-এর মান নির্ণয় করি।
Solution:
secθ + tanθ = 2
আমরা জানি,
sec2θ – tan2θ = 1
বা, (secθ + tanθ)(secθ – tanθ) = 1
বা, 2×(secθ + tanθ) = 1
∴ secθ + tanθ = 1/2
Ans: secθ – tanθ-এর মান 1/2
(ii) cosecθ – cotθ = √2 – 1 হলে, (cosecθ + cotθ)-এর মান হিসাব করে লিখি।
Solution:
cosecθ – cotθ = √2 – 1
আমরা জানি,
cosec2θ – cot2θ = 1
বা, (cosecθ + cotθ)(cosecθ – cotθ) = 1
বা, (cosecθ – cotθ)(√2 – 1) = 1
⇒ cosecθ – cotθ = 1/√2 – 1
⇒ cosecθ – cotθ = √2 + 1/(√2 – 1)(√2 – 1)
বা, cosecθ – cotθ = √2 + 1/(√2)2 – (1)2
⇒ cosecθ – cotθ = √2 + 1/2 – 1
⇒ cosecθ – cotθ = √2 + 1
Ans: cosecθ + cotθ-এর মান √2 + 1
(iii) sinθ + cosθ = 1 হলে, sinθ×cosθ-এর মান নির্ণয় করি।
Solution:
sinθ + cosθ = 1
উভয় দিকে বর্গ করে পাই
(sinθ + cosθ)2 = (1)2
বা, sin2θ + cosθ2 + 2.sinθ.cosθ = 1
বা, (1)2 + 2sinθcosθ = 1 – – – – [∵ sin2θ + cosθ2 = 1]
⇒ 1 + 2sinθcosθ = 1
বা, 2sinθcosθ = 0
∴ sinθcosθ = 0
Ans: sinθ×cosθ-এর মান 0
দশম শ্রেণীর গণিত প্রকাশ বইয়ের সম্পূর্ণ সমাধান দেখতে নিচের BUTTON-এ ক্লিক করো।
(iv) tanθ + cotθ = 2 হলে, (tanθ – cotθ)-এর মান নির্ণয় করি।
Solution:
tanθ + cotθ = 2
উভয় দিকে বর্গ করে পাই
(tanθ + cotθ)2 = (2)2
বা, (tanθ – cotθ)2 + 4.tanθ.cotθ = 4
বা, (tanθ – cotθ)2 + 4 = 4
∴ (tanθ – cotθ)2 = 0
∴ tanθ – cotθ = 0
Ans: tanθ – cotθ -এর মান 0
(v) sinθ – cosθ = 7/13 হলে, sinθ + cosθ-এর মান নির্ণয় করি।
Solution:
(a + b)2 + (a – b)2 = 2(a2 + b2) সুত্র প্রয়োগ করে পাই,
(sinθ + cosθ)2 + (sinθ + cosθ)2 = 2(sin2θ + cos2θ)
⇒ (sinθ + cosθ)2 + (7/13)2 = 2.1 – – – – [∵ sin2θ + cos2θ = 1]
⇒ (sinθ + cosθ)2 + 49/169 = 2
বা, (sinθ + cosθ)2 = 2 – 49/169
⇒ (sinθ + cosθ)2 = 338-49/169
⇒ (sinθ + cosθ)2 = 289/169
∴ sinθ + cosθ = ±17/13
∵ 0o ≤ θ ≤ 90o
∴ sinθ + cosθ = 17/13
Ans: sinθ + cosθ-এর মান 17/13
(vi) sinθcosθ = 1/2 হলে, (sinθ + cosθ) -এর মান হিসাব করে লিখি।
Solution:
sinθcosθ = 1/2
(sinθ + cosθ)2
= sin2θ + cos2θ + 2.sinθ.cosθ
= 1 + 2.1/2 = 1 + 1 = 2
∴ sinθ + cosθ = ±√2
∵ 0o ≤ θ ≤ 90o
∴ sinθ + cosθ = √2
Ans: sinθ + cosθ -এর মান √2
Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত
(vii) secθ – tanθ = 1/√3 হলে, secθ এবং tanθ উভয়ের মান নির্ণয় করি।
Solution:
secθ – tanθ = 1/√3 – – – – (i)
আমরা জানি,
sec2θ – tan2θ = 1
বা, (secθ + tanθ)(secθ – tanθ) = 1
বা, (secθ + tanθ)×1/√3 = 1
∴ secθ + tanθ = √3 – – – – (ii)
(i) + (ii) করে পাই,
secθ – tanθ + secθ + tanθ = 1/√3 + √3
বা, 2secθ = 1+3/√3
বা, 2secθ = 4/√3
∴ secθ = 2/√3
(ii) নং থেকে পাই,
secθ + tanθ = √3
বা, 2/√3 + tanθ = √3
বা, tanθ = √3 – 2/√3 = 3-2/√3
∴ tanθ = 1/√3
Ans: secθ -এর মান 2/√3
tanθ -এর মান 1/√3
(viii) cosecθ + cotθ = √3 হলে, cosecθ এবং cotθ উভয়ের মান নির্ণয় করি।
Solution:
cosecθ + cotθ = √3 – – – – (i)
আমরা জানি,
cosec2θ – cot2θ = 1
বা, (cosecθ + cotθ)(cosecθ – cotθ) = 1
বা, √3(cosecθ – cotθ) = 1
∴ cosecθ – cotθ = 1/√3 – – – – (ii)
(i) + (ii) করে পাই,
cosecθ + cotθ + cosecθ – cotθ = √3 + 1/√3
বা, 2cosecθ = 3+1/√3
বা, 2cosecθ = 4/√3
∴ cosecθ = 2/√3
(i) নং থেকে পাই,
cosecθ + cotθ = √3
বা, 2/√3 + cotθ = √3
বা, cotθ = √3 – 2/√3 = 3-2/√3
∴ cotθ = 1/√3
Ans: cosecθ -এর মান 2/√3
cotθ -এর মান 1/√3
(ix) sinθ + cosθ/sinθ – cosθ = 7 হলে, tanθ-এর মান হিসাব করে লিখি।
Solution:
sinθ + cosθ/sinθ – cosθ = 7
বা, 7(sinθ – cosθ) = sinθ + cosθ
বা, 7sinθ – 7cosθ = sinθ + cosθ
⇒ 7sinθ – sinθ= cosθ + 7cosθ
বা, 6sinθ= 8cosθ
∴ sinθ/cosθ = 8/6
∴ tanθ = 4/3
Ans: tanθ-এর মান 4/3
(x) cosecθ + sinθ/cosecθ – sinθ = 5/2 হলে, sinθ-এর মান হিসাব করে লিখি।
Solution:
cosecθ + sinθ/cosecθ – sinθ = 5/2
বা, 2(cosecθ + sinθ) = 5(cosecθ – sinθ)
বা, 2cosecθ + 2sinθ = 5cosecθ – 5sinθ
⇒ 2sinθ + 5sinθ = 5cosecθ – 2cosecθ
⇒ 7sinθ = 3cosecθ
বা, 7sinθ = 3/sinθ
বা, sin2θ = 3/7
∴ sinθ = √3/√7
Ans: sinθ-এর মান √3/√7
Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত
(xi) secθ + cosθ = 5/2 হলে, (secθ – cosθ)-এর মান হিসাব করে লিখি।
Solution:
secθ + cosθ = 5/2
উভয় দিকে বর্গ করে পাই
(secθ + cosθ)2 = (5/2)2
বা, (secθ – cosθ)2 + 4secθ.cosθ = 25/4
বা, (secθ – cosθ)2 + 4 = 25/4
⇒ (secθ – cosθ)2 = 25/4 -4
বা, (secθ – cosθ)2 = 25-16/4 = 9/4
বা, secθ – cosθ = 3/2
Ans: secθ – cosθ -এর মান 3/2
(xii) 5sin2θ + 4cos2θ = 9/2-সম্পর্কটি থেকে tanθ-এর মান নির্ণয় করি।
Solution:
5sin2θ + 4cos2θ = 9/2
বা, 2(5sin2θ + 4cos2θ) = 9×1
বা, 10sin2θ + 8cos2θ = 9×(sin2θ + cos2θ)
⇒ 10sin2θ + 8cos2θ = 9sin2θ + 9cos2θ
⇒ 10sin2θ – 9sin2θ = 9cos2θ – 8cos2θ
বা, sin2θ = cos2θ
বা, sinθ = cosθ
∴ sinθ/cosθ = 1
∴ tanθ = 1
Ans: tanθ-এর মান 1
Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত
(xiii) tan2θ + cot2θ = 10/3 হলে, tanθ + cotθ এবং tanθ – cotθ-এর মান নির্ণয় করি এবং সেখান থেকে tanθ-এর মান হিসাব করে লিখি।
Solution:
tan2θ + cot2θ = 10/3
বা, (tanθ + cotθ)2 – 2.tanθ.cotθ = 10/3
বা, (tanθ + cotθ)2 – 2 = 10/3
⇒ (tanθ + cotθ)2 = 10/3 + 2
বা, (tanθ + cotθ)2 = 16/3
∴ tanθ + cotθ = 4/√3 – – – – (i)
আবার
tan2θ + cot2θ = 10/3
বা, (tanθ – cotθ)2 + 2.tanθ.cotθ = 10/3
বা, (tanθ – cotθ)2 + 2 = 10/3
⇒ (tanθ – cotθ)2 = 10/3 – 2
বা, (tanθ – cotθ)2 = 4/3
∴ tanθ – cotθ = ±2/√3 – – – – (ii)
tanθ – cotθ = 2/√3 হলে
(i) + (ii) করে পাই,
tanθ + cotθ + tanθ – cotθ = 4/√3 + 2/√3
বা, 2tanθ = 6/√3
বা, tanθ = 3/√3 = √3
tanθ – cotθ = –2/√3 হলে
(i) + (ii) করে পাই,
tanθ + cotθ + tanθ – cotθ = 4/√3 – 2/√3
বা, 2tanθ = 2/√3
বা, tanθ = 1/√3
Ans: tanθ + cotθ = 4/√3
tanθ – cotθ = ±2/√3
tanθ = 1/√3 বা √3
(xiv) sec2θ + tan2θ = 13/12 হলে, (sec4θ – tan4θ)-এর মান হিসাব করে লিখি।
Solution:
sec2θ + tan2θ = 13/12
sec4θ – tan4θ
= (sec2θ)2 – (tan2θ)2
= (sec2θ + tan2θ)(sec2θ – tan2θ)
⇒ 13/12 × 1 – – – – [∵ sec2θ – tan2θ = 1]
= 13/12
Ans: sec4θ – tan4θ = 13/12
Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত
4. (i) PQR ত্রিভুজে ∠Q সমকোণ। PR = √5 একক এবং PQ – RQ = 1 একক হলে, cosP – cosR-এর মান নির্ণয় করি।
PQR ত্রিভুজে ∠Q = 90o
PR = √5 একক এবং
PQ – RQ = 1 একক
∴ cosP – cosR
= PQ/PR – RQ/PR
= PQ – RQ/PR
⇒ 1/√5
Ans: cosP – cosR = 1/√5
Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত
(ii) XYZ ত্রিভুজে ∠Y সমকোণ। XY = 2√3 একক এবং XZ – YZ = 2 একক হলে, (secX – tanX)-এর মান নির্ণয় করি।
XYZ ত্রিভুজে ∠Y = 90o
XY = 2√3 একক এবং
XZ – YZ = 2 একক
∴ secX – tanX
= XZ/XY – YZ/XY
= XZ – YZ/XY
⇒ 2/2√3 = 1/√3
Ans: secX – tanX = 1/√3
5. সম্পর্কগুলি থেকে ‘θ’ অপনয়ন করি:
(i) x = 2sinθ, y = 3cosθ
Solution:
x = 2sinθ
∴ sinθ = x/2
y = 3cosθ
∴ cosθ = y/3
আমরা জানি,
sin2θ + cos2θ = 1
⇒ (x/2)2 + (y/3)2 = 1
⇒ x2/4 + y2/9 = 1
∴ 9x2 + 4y2 = 36
Ans: θ অপনয়ন করে পাই,
9x2 + 4y2 = 36
(ii) 5x = 3secθ, y = 3tanθ
Solution:
5x = 3secθ
∴ secθ = 5x/3
∴ sec2θ = 25x2/9
y = 3tanθ
∴ tanθ = y/3
∴ tan2θ = y2/9
আমরা জানি,
sec2θ – tan2θ = 1
⇒ 25x2/9 – y2/9 = 1
⇒ 25x2 – y2 = 9
Ans: θ অপনয়ন করে পাই,
25x2 – y2 = 9
Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত
6. (i) যদি sinα = 5/13 হয়, তাহলে দেখাই যে tanα + secα = 1.5
Solution:
sinα = 5/13
L.H.S.
tanα + secα
= 5/12 + 13/12
⇒ 5+13/12 = 18/12
= 3/2 = 1.5 = R.H.S. (Proved)
Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত
(ii) যদি tanA = n/m হয়, তাহলে sinA ও secA উভয়ের মান নির্ণয় করি।
Solution:
tanA = n/m
∴ cotA = m/n
⇒cot2A = m2/n2
(ⅲ) যদি
Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত
∴ sinθ = kx এবং
cosθ = ky
আমরা জানি,
sin2θ + cos2θ = 1
বা, (kx)2 + (ky)2 = 1
⇒ k2x2 + k2y2 = 1
বা, k2(x2 + y2) = 1
বা, k2 = 1/x2 + y2
∴ k = 1/√x2 + y2
Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত
(vi) যদি (1+ 4x²)cosA = 4x হয়, তাহলে দেখাই যে, cosecA + cotA = 1 + 2x/ 1 – 2x
Solution:
(1+ 4x²)cosA = 4x
7. যদি x = asinθ এবং y = btanθ হয়, তাহলে প্রমাণ করি যে,
Solution:
x = asinθ এবং
y = btanθ
8. যদি sinθ + sin2θ = 1 হয়, তাহলে প্রমাণ করি যে, cos2θ + cos4θ = 1
Solution:
sinθ + sin2θ = 1
⇒ sinθ = 1 – sin2θ
⇒ sinθ = cos2θ
∴ sin2θ = cos4θ
⇒ 1 – cos2θ = cos4θ
⇒ 1 = cos4θ + cos2θ
∴ cos2θ + cos4θ = 1 (Proved)
9. অতিসংক্ষিপ্ত উত্তরধর্মী প্রশ্ন (V.S.A.)
(A) বহুবিকল্পীয় প্রশ্ন (M.C.Q.):
(i) যদি 3x = cosecα এবং 3/x = cotα হয়, তাহলে 3(x2 – 1/x2)-এর মান
(a) 1/27 (b) 1/81 (c) 1/3 (d) 1/9
Ans: (a)1/3
[ cosecα = 3x
∴ cosec2α = 9x2
আবার cotα = 3/x
∴ cot2α = 9/x2
আমরা জানি
cosec2α – cot2α = 1
⇒ 9x2 – 9/x2 = 1
⇒ 9(x2 – 1/x2) = 1
∴ 3(x2 – 1/x2) = 1/3]
(ii) যদি 2x = secA এবং 2/x = tanA হয়, তাহলে 2(x2 – 1/x2)-এর মান
(a) 1/2 (b) 1/4 (c) 1/8 (d) 1/16
Ans: (a) 1/2
[ secA = 2x
∴ sec2A = 4x2
আবার tanA = 2/x
∴ tan2A = 4/x2
আমরা জানি,
sec2A – tan2A = 1
⇒ 4x2 – 4/x2 = 1
⇒ 4(x2 – 1/x2) = 1
∴ 2(x2 – 1/x2) = 1/2]
(iii) tanα + cotα = 2 হলে, (tan13α + cot13α)-এর মান
(a) 1 (b) 0 (c) 2 (d) কোনটিই নয়
Ans: (c)2
[ tanα + cotα = 2
⇒ tanα + 1/tanα = 2
⇒ tan2α + 1/tanα = 2
= tan2α + 1 = 2tanα
⇒ tan2α – 2tanα + 1 = 0
⇒ (tanα – 1)2 = 0
tanα – 1 = 0
⇒ tanα = 1
cotα = 1/tanα
= 1/1 = 1
tan13α + cot13α
= (1)13 + (1)13
= 1 + 1= 2]
(iv) যদি sinθ – cosθ = 0 (0o ≤ θ ≤ 90o) এবং secθ + cosecθ = x হয়, তাহলে x-এর মান
(a) 1 (b) 2 (c) √2 (d) 2√2
Ans: (d) 2√2
[ sinθ – cosθ = 0
বা, sinθ = cosθ
বা, sinθ/cosθ = 1
⇒ tanθ = tan45o
বা, θ = 45o
secθ + cosecθ = x
বা, sec45o + cosec45o = x
বা, √2 + √2 = x
∴ x = 2√2
(v) 2cos3θ = 1 হলে, θ-এর মান
(a) 10o (b) 15o (c) 20o (d) 30o
Ans: (c)20o
[ 2cos3θ = 1
বা, cos3θ = 1/2
বা, cos3θ = cos60o
⇒ 3θ = 60o
বা, θ = 20o]
(B) নীচের বিবৃতিগুলি সত্য না মিথ্যা লিখি:
(i) যদি, 0o ≤ α < 90o হয়, তাহলে (sec2α + cos2α)-এর সর্বনিম্ন মান 2
Ans: সত্য
[sec2α + cos2α
= (secα – cosα)2 + 2×secα×cosα
= (secα – cosα)2 + 2
∵ (secα – cosα)2 ≥ 0
⇒ (secα – cosα)2 + 2 ≥ 0 + 2
⇒ (secα – cosα)2 + 2 ≥ 2
∴ sec2α + cos2α ≥ 2]
(ii) (cos0oxcos1oxcos2oxcos3ox. . . . . . . . . × cos90o) -এর মান 1
Ans: মিথ্যা
[ cos0oxcos1oxcos2oxcos3ox. . . . . . . . . × cos90o
= cos0oxcos1oxcos2oxcos3ox. . . . . . . . . ×0
= 0]
(C) শূন্যস্থান পূরণ করি:
(i) (4/sec2θ + 1/1+cot2θ + 3sin2θ) -এর মান ________
Ans: 4
(ii) sin(θ – 30o) = 1/2 হলে, cosθ-এর মান ________
Ans: 1/2
[sin(θ – 30o) = 1/2
⇒ sin(θ – 30o) = sin30o
⇒ θ = 60o
cosθ = cos60o
= 1/2]
(iii) cos2θ – sin2θ = 1/2 হলে, cos4θ – sin4θ-এর মান ________
Ans: 1/2
[cos4θ – sin4θ
⇒ (cos2θ)2 – (sin2θ)2
= (cos2θ + sin2θ)(cos2θ – sin2θ)
⇒ 1×1/2
= 1/2]

10. সংক্ষিপ্ত উত্তরধর্মী প্রশ্ন (S.A.):
(i) যদি rcosθ = 2√3, rsinθ = 2 এবং 0o < θ < 90o হয়, তাহলে r এবং θ উভয়ের মান নির্ণয় করি।
Solution:
rcosθ = 2√3
⇒ (rcosθ)2 = (2√3)2
⇒ r2cos2θ = 12 – – – (i),
rsinθ = 2
⇒ (rsinθ)2 = (2)2
⇒ r2sin2θ = 4 – – – (ii)
(i) + (ii) করে পাই,
r2cos2θ + r2sin2θ = 12 + 4
বা, r2(cos2θ + sin2θ) = 16
বা, r2 = 16
∴ r = 4
(ii) নং থেকে পাই,
4sinθ = 2
বা, sinθ = 1/2
বা, sinθ = sin30o
∴ θ = 30o
Ans: r-এর মান 4 এবং θ-এর মান 30o
(ii) যদি sinA + sinB = 2 হয়, যেখানে 0o ≤ A ≤ 90o এবং 0o ≤ B ≤ 90o, তাহলে (cosA + cosB)-এর মান নির্ণয় করি।
Solution:
sinA + sinB = 2 – – – (i)
∵ 0o ≤ A ≤ 90o এবং 0o ≤ B ≤ 90o
∴ sinA-এর সর্বোচ্চ মান 1 এবং sinB-এর সর্বোচ্চ মান 1
sinA = 1 এবং sinB = 1 (i) নং সমীকরণকে সিদ্ধ করে।
∴ sinA = 1 এবং sinB = 1
∴ sinA = sin90o ∴ sinB = sin90o
A = 90o ∴ B = 90o
∴ cosA + cosB
= cos90o + cos90o
⇒ 0 + 0
⇒ 0
Ans: cosA + cosB -এর মান 0
(iii) যদি 0o < θ < 90o হয়, তাহলে (9tan2θ + 4cot2θ)-এর সর্বনিম্ন মান নির্ণয় করি।
Solution:
9tan2θ + 4cot2θ
= (3tanθ)2 + (2cotθ)2
= (3tanθ – 2cotθ)2 + 2×3tanθ×2cotθ
⇒ (3tanθ – 2cotθ)2 + 12×tanθ.cotθ
= (3tanθ – 2cotθ)2 + 12×1- – – [∵ tanθ.cotθ = 1]
= (3tanθ – 2cotθ)2 + 12
∵ (3tanθ – 2cotθ)2 ≥ 0
⇒(3tanθ – 2cotθ)2 + 12 ≥ 0 + 12
⇒ (3tanθ – 2cotθ)2 + 12 ≥ 12
⇒9tan2θ + 4cot2θ ≥ 12
Ans: 9tan2θ + 4cot2θ-এর সর্বনিম্ন মান 12
(iv) (sin6α + cos6α + 3sin2α.cos2α)-এর মান নির্ণয় করি।
Solution:
sin6α + cos6α + 3sinα2 cos2α
= (sin2α)3 + (cos2α)3 + 3sin2α cos2α(sin2α + cos2α)
= (sin2α + cos2α)3
⇒ (1)2
= 1
Ans: sin6α + cos6α + 3sin2α.cos2α -এর মান 1
(v) যদি cosec2θ = 2cotθ এবং 0o < θ < 90o হয়, তাহলে θ-এর মান নির্ণয় করি।
Solution:
cosec2θ = 2cotθ
বা, 1 + cot2θ – 2cotθ = 0
বা, cot2θ – 2×cotθ×1 + 12 = 0
⇒ (cotθ – 1)2 = 0
⇒ cotθ – 1 = 0
বা, cotθ = 1
বা, cotθ = cot45o
∴ θ = 45o
Ans: θ-এর মান 45o
Madhyamik Question
MP-2024
▶️ rcos θ = 2√3, rsin θ = 2 এবং 0o < θ < 90o হয় তাহলে r এবং θ এর মান নির্ণয় করো।
▶️ tan θ + cot θ এর সর্বনিম্নমান-
(a) 0 (b) 2 (c) -2 (d) 1
Ans: (b) 2
[(tan θ + cot θ)2
= (tan θ – cot θ)2 + 4tan θcot θ
= (tan θ – cot θ)2 + 4
∵ (tan θ – cot θ)2 ≥ 0
⇒ (tan θ – cot θ)2 + 4 ≥ 0 + 4
⇒ (tan θ – cot θ)2 + 4 ≥ 4
বা, (tan θ + cot θ)2 ≥ 4
⇒ tan θ – cot θ ≥ 2]
▶️ 5sin2θ + 4cos2θ = 9/2 সম্পর্ক থেকে tanθ এর মান নির্ণয় করো।
MP-2023
▶️ θ এর যে মানের জন্য 5 + 4 sinθ -র বৃহত্তম মান হবে
(a) 0 (b) 2 (c) -2 (d) 1
Ans: (a) 9
[ 0 ≤ sinθ ≤ 1
⇒ 4×0 ≤ 4sinθ ≤ 4×1
⇒ 5 + 0 ≤ 5 + 4sinθ ≤ 4 +5
∴ 5 ≤ 5 + 4sinθ ≤ 9
▶️ tanθ cos 60° = √3/2 হলে, sin (θ – 15°) এর মান হবে __________।(শূন্যস্থান পূরণ)
MP-2020
▶️ যদি sinθ – cosθ = 0, (0o ≤ θ ≤ 90o) এবং secθ + cosecθ = x হয়, তাহলে x-এর মান-
(a) 1 (b) 2 (c) √2 (d) 2√2
▶️ (iv) sin3θ -এর সর্বোচ্চ মান ________ হবে। (শূন্যস্থান পূরণ)
Ans: 1
[0 ≤ sinθ ≥ 1 হয়
∴ 0 ≤ sin3θ ≥ 1
∴sin3θ -এর সর্বোচ্চ মান 1 হবে।]
MP-2019
▶️ tanα + cotα = 2 হলে tan13α + cot13α-এর মান-
(a) 13 (b) 2 (c) 1 (d) 0
▶️ (0o ≤ θ ≤ 90o) এর কোন্ মান/মানগুলির জন্য 2sinθ cosθ = cosθ হবে?
▶️ △ABC-এর ∠C= 90o, যদি BC = m এবং AC = n হয় তবে দেখাও যে, msinA + nsinB = √m2 + n2
MP-2018
▶️ tanθ + cotθ = 2 হলে tan7θ + cot7θ = কত?
▶️ যদি cos2θ – sin2θ = 1/2 হয়, তাহলে tan2θ-এর মান নির্ণয় ।
MP-2017
▶️ cos2θ – sin2θ = 1/x (x > 1), হলে cos4θ – sin4θ __________(শূন্যস্থান পূরণ)
▶️ x = asecθ, y = btanθ হলে x এবং y এর θ বর্জিত সম্পর্ক নির্ণয় করো।
- JBNSTS- Junior & Senior Scholarship – How to apply, Syllabus etc.
- জি. পি. বিড়লা স্কলারশিপ || How to apply GP Birla Scholarship
- Vidyasagar Science Olympiad How To Apply বিদ্যাসাগর সায়েন্স অলিম্পিয়াড
- Medhasree Scholarship মেধাশ্রী – How to apply, Check Date, Eligibility
- COLGATE SCHOLARSHIP কলগেট স্কলারশিপ -How to apply
- Sitaram Jindal সীতারাম জিন্দাল Scholarship- How to apply
- PRIYAMVADA BIRLA SCHOLARSHIP-How to apply
- ALO SCHOLARSHIP আলো স্কলারশিপ How to apply
- NABANNA নবান্ন Scholarship – How to apply
- Oasis Scholarship ওয়েসিস How to apply
- SWAMI-VIVEKANANDA SCHOLARSHIP (SVMCM)- How to apply
- Aikyashree ঐক্যশ্রী SCHOLARSHIP How to apply Aikyashree
- KANYASHREE PRAKALPA কন্যাশ্রী How to apply Kanyashree
- SIKSHASHREE শিক্ষাশ্রী SCHEME-How to apply In SIKSHASHREE


Leave a Reply