Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত এবং ত্রিকোণমিতিক অভেদাবলি কষে দেখি- ২৩.৩

Koshe Dekhi 23.3 Class 10

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত এবং ত্রিকোণমিতিক অভেদাবলি কষে দেখি- ২৩.৩
CLASS X TRIGONOMETRIC RATIOS AND TRIGONOMETRIC IDENTITIES KOSHE DEKHI 23.3

Madhyamik Previous Year (2017 – 2024) MATHEMATICS Question with complete solution|
বিগত বছরের (2017 – 2024) মাধ্যমিক গণিত প্রশ্নপত্রের সম্পূর্ণ সমাধান দেখতে নীচের BUTTON-এ CLICK করো|

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত

\(\Large{\mathbf{(i) sinθ = \frac{4}{5}}}\) হলে, \(\Large{\mathbf{\frac{cosecθ}{1+cotθ}}}\) -এর মান নির্ণয় করে লিখি।
θ A B C Solution:

চিত্রে ABC সমকোণী ত্রিভুজের ∠B সমকোন।
এখানে ∠BAC = θ
∴ sinθ = BC/AC = 4/5
ধরি, BC = 4k একক এবং AC = 5k একক, যেখানে k > 0
ABC সমকোণী ত্রিভুজের ক্ষেত্রে,
AB2 + BC2 = AC2
বা, AB2+ (4k)2 = (5k)2
বা, AB2 = 25k2 – 16k2 = 9k2
∴ AB = ±3k
∵AB > 0
∴ AB = 3k
∴ cosecθ = AC/BC
= 5k/4k = 5/4
∴ cotθ = AB/BC
= 3k/4k = 3/4

\(\Large{\frac{cosecθ}{1+cotθ}=\frac{\frac{5}{4}}{1+\frac{3}{4}}\\\quad\quad\quad=\frac{\frac{5}{4}}{\frac{4+3}{4}}\\\quad\quad\quad=\frac{\frac{5}{4}}{\frac{7}{4}}=\frac{5}{7}\quad\mathbf{Ans}}\)
\(\Large{\mathbf{(ii) যদি tanθ = \frac{3}{4} }}\) হয়, তবে দেখাই যে \(\Large{\mathbf{\sqrt{\frac{1-sinθ}{1+sinθ}}=\frac{1}{2}}}\)
θ A B C Solution:

চিত্রে ABC সমকোণী ত্রিভুজের ∠B সমকোন।
এখানে ∠BAC = θ
∴ tanθ = BC/AB = 3/4
ধরি, BC = 3k একক এবং AB = 4k একক, যেখানে k > 0
ABC সমকোণী ত্রিভুজের ক্ষেত্রে,
AC2 = AB2 + BC2
= (4k)2 + (3k)2
= 16k2 + 9k2 = 25k2
∴ AC = ±5k
∵ AC > 0
∴ AC = 5k
∴ sinθ = BC/AC
= 3k/5k = 3/5

\(\Large{\mathbf{L.H.S.}\\\quad\sqrt{\frac{1-sinθ}{1+sinθ}}\\=\sqrt{\frac{1-\frac{3}{5}}{1+\frac{3}{5}}}\\=\sqrt{\frac{\frac{5-3}{5}}{\frac{5+3}{5}}}\\=\sqrt{\frac{2}{8}}\\=\sqrt{\frac{1}{4}}\\=\frac{1}{2}=\mathbf{R.H.S\quad(Proved)} }\)
\(\Large{\mathbf{(iii)\quad tanθ = 1}}\) হলে, \(\Large{\mathbf{\quad \frac{8sinθ+5cosθ}{ sin^3θ-2cos^3θ+7cosθ}}}\) -এর মান নির্ণয় করি।
\(\Large{\mathbf{Solution:}\\\quad\quad \frac{8sinθ+5cosθ}{ sin^3θ-2cos^3θ+7cosθ}\\\quad=\frac{\frac{8sinθ+5cosθ}{cos^3θ}}{\frac{ sin^3θ-2cos^3θ+7cosθ}{cos^3θ}}\\\quad=\frac{8\frac{tanθ}{cos^2θ}+5\frac{1}{cos^2θ}}{tan^3θ-2+7\frac{1}{cos^2θ}}\\\quad=\frac{8tanθ×sec^2θ+5sec^2θ}{tan^3θ-2+7sec^2θ}\\\quad=\frac{8tanθ×(1+tan^2θ)+5(1+tan^2θ)}{tan^3θ-2+7(1+tan^2θ)}\\\quad=\frac{8×1×(1+1^2)+5(1+1^2)}{1^3-2+7(1+1^2)}\\\quad=\frac{8×2+5×2}{1-2+7×2}\\\quad=\frac{16+10}{-1+14}\\\quad=\frac{26}{13}=2\mathbf{(Ans)}}\)

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত

2. (i) cosecθ এবং tanθ-কে sinθ-এর মাধ্যমে প্রকাশ করি।
Solution:

\(\Large{\quad cosecθ=\frac{1}{sinθ}\quad\mathbf{(Ans)}\\\quad tanθ=\frac{sinθ}{cosθ}\\\quad\quad\quad=\frac{sinθ}{\sqrt{1-sin^2θ}}\quad\mathbf{(Ans)}}\)

(ⅱ) cosecθ এবং tanθ-কে cosθ-এর মাধ্যমে লিখি।
Solution:

\(\Large{\quad cosecθ=\frac{1}{sinθ}==\frac{1}{\sqrt{1-cos^2θ}}\quad\mathbf{(Ans)}\\\quad tanθ=\frac{sinθ}{cosθ}\\\quad\quad\quad=\frac{\sqrt{1-cos^2θ}}{cosθ}\quad\mathbf{(Ans)}}\)

3. (i) secθ + tanθ = 2 হলে, (secθ – tanθ)-এর মান নির্ণয় করি।

Solution:
secθ + tanθ = 2
আমরা জানি,
sec2θ – tan2θ = 1
বা, (secθ + tanθ)(secθ – tanθ) = 1
বা, 2×(secθ + tanθ) = 1
∴ secθ + tanθ = 1/2
Ans: secθ – tanθ-এর মান 1/2

(ii) cosecθ –  cotθ = √2 – 1 হলে, (cosecθ + cotθ)-এর মান হিসাব করে লিখি।

Solution:
cosecθ –  cotθ = √2 – 1
আমরা জানি,
cosec2θ – cot2θ = 1
বা, (cosecθ + cotθ)(cosecθ – cotθ) = 1
বা, (cosecθ – cotθ)(√2 – 1) = 1
⇒ cosecθ – cotθ = 1/√2 – 1
⇒ cosecθ – cotθ = √2 + 1/(√2 – 1)(√2 – 1)
বা, cosecθ – cotθ = √2 + 1/(√2)2 – (1)2
⇒ cosecθ – cotθ = √2 + 1/2 – 1
⇒ cosecθ – cotθ = √2 + 1
Ans: cosecθ + cotθ-এর মান √2 + 1

(iii) sinθ + cosθ = 1 হলে, sinθ×cosθ-এর মান নির্ণয় করি।

Solution:
sinθ + cosθ = 1
উভয় দিকে বর্গ করে পাই
(sinθ + cosθ)2 = (1)2
বা, sin2θ + cosθ2 + 2.sinθ.cosθ = 1
বা, (1)2 + 2sinθcosθ = 1 – – – – [∵ sin2θ + cosθ2 = 1]
⇒ 1 + 2sinθcosθ = 1
বা, 2sinθcosθ = 0
∴ sinθcosθ = 0
Ans: sinθ×cosθ-এর মান 0

দশম শ্রেণীর গণিত প্রকাশ বইয়ের সম্পূর্ণ সমাধান দেখতে নিচের BUTTON-এ ক্লিক করো।

(iv) tanθ + cotθ = 2 হলে, (tanθ – cotθ)-এর মান নির্ণয় করি।

Solution:
tanθ + cotθ = 2
উভয় দিকে বর্গ করে পাই
(tanθ + cotθ)2 = (2)2
বা, (tanθ – cotθ)2 + 4.tanθ.cotθ = 4
বা, (tanθ – cotθ)2 + 4 = 4
∴ (tanθ – cotθ)2 = 0
∴ tanθ – cotθ = 0
Ans: tanθ – cotθ -এর মান 0

(v) sinθ – cosθ = 7/13  হলে, sinθ + cosθ-এর মান নির্ণয় করি।

Solution:
(a + b)2 + (a – b)2 = 2(a2 + b2) সুত্র প্রয়োগ করে পাই,
(sinθ + cosθ)2 + (sinθ + cosθ)2 = 2(sin2θ + cos2θ)
⇒ (sinθ + cosθ)2 + (7/13)2 = 2.1 – – – – [∵ sin2θ + cos2θ = 1]
⇒ (sinθ + cosθ)2 + 49/169 = 2
বা, (sinθ + cosθ)2 = 2 – 49/169
⇒ (sinθ + cosθ)2 = 338-49/169
⇒ (sinθ + cosθ)2 = 289/169
∴ sinθ + cosθ = ±17/13
∵ 0o ≤ θ ≤ 90o
∴ sinθ + cosθ = 17/13
Ans: sinθ + cosθ-এর মান 17/13

(vi) sinθcosθ = 1/2  হলে, (sinθ + cosθ) -এর মান হিসাব করে লিখি।

Solution:
sinθcosθ = 1/2
(sinθ + cosθ)2
= sin2θ + cos2θ + 2.sinθ.cosθ
= 1 + 2.1/2 = 1 + 1 = 2
∴ sinθ + cosθ = ±√2
∵ 0o ≤ θ ≤ 90o
∴ sinθ + cosθ = √2
Ans: sinθ + cosθ -এর মান √2

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত

(vii) secθ – tanθ = 1/√3 হলে, secθ এবং tanθ উভয়ের মান নির্ণয় করি।

Solution:
secθ – tanθ = 1/√3 – – – – (i)
আমরা জানি,
sec2θ – tan2θ = 1
বা, (secθ + tanθ)(secθ – tanθ) = 1
বা, (secθ + tanθ)×1/√3 = 1
∴ secθ + tanθ = √3 – – – – (ii)
(i) + (ii) করে পাই,
secθ – tanθ + secθ + tanθ = 1/√3 + √3
বা, 2secθ = 1+3/√3
বা, 2secθ = 4/√3
∴ secθ = 2/√3
(ii) নং থেকে পাই,
secθ + tanθ = √3
বা, 2/√3 + tanθ = √3
বা, tanθ = √3 – 2/√3 = 3-2/√3
∴ tanθ = 1/√3
Ans: secθ -এর মান 2/√3
tanθ -এর মান 1/√3

(viii) cosecθ + cotθ = √3 হলে, cosecθ এবং cotθ উভয়ের মান নির্ণয় করি।

Solution:
cosecθ + cotθ = √3 – – – – (i)
আমরা জানি,
cosec2θ – cot2θ = 1
বা, (cosecθ + cotθ)(cosecθ – cotθ) = 1
বা, √3(cosecθ – cotθ) = 1
∴ cosecθ – cotθ = 1/√3 – – – – (ii)
(i) + (ii) করে পাই,
cosecθ + cotθ + cosecθ – cotθ = √3 + 1/√3
বা, 2cosecθ = 3+1/√3
বা, 2cosecθ = 4/√3
∴ cosecθ = 2/√3
(i) নং থেকে পাই,
cosecθ + cotθ = √3
বা, 2/√3 + cotθ = √3
বা, cotθ = √3 – 2/√3 = 3-2/√3
∴ cotθ = 1/√3
Ans: cosecθ -এর মান 2/√3
cotθ -এর মান 1/√3

(ix) sinθ + cosθ/sinθ – cosθ = 7 হলে, tanθ-এর মান হিসাব করে লিখি।

Solution:
sinθ + cosθ/sinθ – cosθ = 7
বা, 7(sinθ – cosθ) = sinθ + cosθ
বা, 7sinθ – 7cosθ = sinθ + cosθ
⇒ 7sinθ – sinθ= cosθ + 7cosθ
বা, 6sinθ= 8cosθ
sinθ/cosθ = 8/6
∴ tanθ = 4/3
Ans: tanθ-এর মান 4/3

(x) cosecθ + sinθ/cosecθ – sinθ = 5/2  হলে, sinθ-এর মান হিসাব করে লিখি।

Solution:
cosecθ + sinθ/cosecθ – sinθ = 5/2
বা, 2(cosecθ + sinθ) = 5(cosecθ – sinθ)
বা, 2cosecθ + 2sinθ = 5cosecθ – 5sinθ
⇒ 2sinθ + 5sinθ = 5cosecθ – 2cosecθ
⇒ 7sinθ = 3cosecθ
বা, 7sinθ = 3/sinθ
বা, sin2θ = 3/7
∴ sinθ = √3/√7
Ans: sinθ-এর মান √3/√7

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত

(xi) secθ + cosθ = 5/2 হলে, (secθ – cosθ)-এর মান হিসাব করে লিখি।

Solution:
secθ + cosθ = 5/2
উভয় দিকে বর্গ করে পাই
(secθ + cosθ)2 = (5/2)2
বা, (secθ – cosθ)2 + 4secθ.cosθ = 25/4
বা, (secθ – cosθ)2 + 4 = 25/4
⇒ (secθ – cosθ)2 = 25/4 -4
বা, (secθ – cosθ)2 = 25-16/4 = 9/4
বা, secθ – cosθ = 3/2
Ans: secθ – cosθ -এর মান 3/2

(xii) 5sin2θ + 4cos2θ = 9/2-সম্পর্কটি থেকে tanθ-এর মান নির্ণয় করি।

Solution:
5sin2θ + 4cos2θ = 9/2
বা, 2(5sin2θ + 4cos2θ) = 9×1
বা, 10sin2θ + 8cos2θ = 9×(sin2θ + cos2θ)
⇒ 10sin2θ + 8cos2θ = 9sin2θ + 9cos2θ
⇒ 10sin2θ – 9sin2θ = 9cos2θ – 8cos2θ
বা, sin2θ = cos2θ
বা, sinθ = cosθ
sinθ/cosθ = 1
∴ tanθ = 1
Ans: tanθ-এর মান 1

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত

(xiii) tan2θ + cot2θ = 10/3 হলে, tanθ + cotθ এবং tanθ – cotθ-এর মান নির্ণয় করি এবং সেখান থেকে tanθ-এর মান হিসাব করে লিখি।

Solution:
tan2θ + cot2θ = 10/3
বা, (tanθ + cotθ)2 – 2.tanθ.cotθ = 10/3
বা, (tanθ + cotθ)2 – 2 = 10/3
⇒ (tanθ + cotθ)2 = 10/3 + 2
বা, (tanθ + cotθ)2 = 16/3
∴ tanθ + cotθ = 4/√3 – – – – (i)

আবার
tan2θ + cot2θ = 10/3
বা, (tanθ – cotθ)2 + 2.tanθ.cotθ = 10/3
বা, (tanθ – cotθ)2 + 2 = 10/3
⇒ (tanθ – cotθ)2 = 10/3 – 2
বা, (tanθ – cotθ)2 = 4/3
∴ tanθ – cotθ = ±2/√3 – – – – (ii)
tanθ – cotθ = 2/√3 হলে
(i) + (ii) করে পাই,
tanθ + cotθ + tanθ – cotθ = 4/√3 + 2/√3
বা, 2tanθ = 6/√3
বা, tanθ = 3/√3 = √3
tanθ – cotθ = –2/√3 হলে
(i) + (ii) করে পাই,
tanθ + cotθ + tanθ – cotθ = 4/√32/√3
বা, 2tanθ = 2/√3
বা, tanθ = 1/√3
Ans: tanθ + cotθ = 4/√3
tanθ – cotθ = ±2/√3
tanθ = 1/√3 বা √3

(xiv) sec2θ + tan2θ = 13/12 হলে, (sec4θ – tan4θ)-এর মান হিসাব করে লিখি।

Solution:
sec2θ + tan2θ = 13/12
sec4θ – tan4θ
= (sec2θ)2 – (tan2θ)2
= (sec2θ + tan2θ)(sec2θ – tan2θ)
13/12 × 1 – – – – [∵ sec2θ – tan2θ = 1]
= 13/12
Ans: sec4θ – tan4θ = 13/12

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত

4. (i) PQR ত্রিভুজে ∠Q সমকোণ। PR = √5 একক এবং PQ – RQ = 1 একক হলে, cosP – cosR-এর মান নির্ণয় করি।

P Q R √5 Solution:

PQR ত্রিভুজে ∠Q = 90o
PR = √5 একক এবং
PQ – RQ = 1 একক
∴ cosP – cosR
= PQ/PRRQ/PR
= PQ – RQ/PR
1/√5
Ans: cosP – cosR = 1/√5

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত

(ii) XYZ ত্রিভুজে ∠Y সমকোণ। XY = 2√3 একক এবং XZ – YZ = 2 একক হলে, (secX – tanX)-এর মান নির্ণয় করি।

X Y Z 2√3 Solution:

XYZ ত্রিভুজে ∠Y = 90o
XY = 2√3 একক এবং
XZ – YZ = 2 একক
∴ secX – tanX
= XZ/XYYZ/XY
= XZ – YZ/XY
2/2√3 = 1/√3
Ans: secX – tanX = 1/√3

5. সম্পর্কগুলি থেকে ‘θ’ অপনয়ন করি:

(i) x = 2sinθ, y = 3cosθ

Solution:
x = 2sinθ
∴ sinθ = x/2
y = 3cosθ
∴ cosθ = y/3
আমরা জানি,
sin2θ + cos2θ = 1
⇒ (x/2)2 + (y/3)2 = 1
x2/4 + y2/9 = 1
∴ 9x2 + 4y2 = 36
Ans: θ অপনয়ন করে পাই,
9x2 + 4y2 = 36

(ii) 5x = 3secθ, y = 3tanθ

Solution:
5x = 3secθ
∴ secθ = 5x/3
∴ sec2θ = 25x2/9
y = 3tanθ
∴ tanθ = y/3
∴ tan2θ = y2/9
আমরা জানি,
sec2θ – tan2θ = 1
25x2/9y2/9 = 1
⇒ 25x2 – y2 = 9
Ans: θ অপনয়ন করে পাই,
25x2 – y2 = 9

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত

6. (i) যদি sinα = 5/13 হয়, তাহলে দেখাই যে tanα + secα = 1.5

Solution:
sinα = 5/13

\(\Large{∴cosα = \sqrt{1-sin^2α}\\\quad\quad\quad=\sqrt{1-(\frac{5}{13})^2}\\\quad\quad\quad=\sqrt{1-\frac{25}{169}}\\\quad\quad\quad=\sqrt{\frac{169-25}{169}}\\\quad\quad\quad=\sqrt{\frac{144}{169}}\\\quad\quad\quad=\frac{12}{13}\\∴secα=\frac{13}{12}\\∴tanα=\frac{sinα}{cosα}\\\quad\quad=\frac{\frac{5}{13}}{\frac{12}{13}}=\frac{5}{13}}\)

L.H.S.
tanα + secα
= 5/12 + 13/12
5+13/12 = 18/12
= 3/2 = 1.5 = R.H.S. (Proved)

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত

(ii) যদি tanA = n/m হয়, তাহলে sinA ও secA উভয়ের মান নির্ণয় করি।

Solution:
tanA = n/m
∴ cotA = m/n
⇒cot2A = m2/n2

\(\Large{∵ cosec^2A = 1 + cot^2A\\⇒cosec^2A = 1 + \frac{m^2}{n^2}\\⇒cosec^2A = \frac{n^2+m^2}{n^2}\\∴cosecA = \frac{\sqrt{n^2+m^2}}{n}\\∴sinA = \frac{n}{\sqrt{m^2+n^2}}\mathbf{\quad Ans}\\∴cosA = cotA.sinA\\\quad\quad\quad=\frac{m}{n}. \frac{n}{\sqrt{m^2+n^2}}\\\quad\quad\quad=\frac{m}{\sqrt{m^2+n^2}}\\∴secA=\frac{\sqrt{m^2+n^2}}{m}\mathbf{\quad Ans}}\)

(ⅲ) যদি

\(\Large{\mathbf{cosθ=\frac{x}{\sqrt{x^2+y^2}}}}\) হয়, তাহলে দেখাই যে, xsinθ = ycosθ
\(\Large{\mathbf{Solution:}\\\quad cosθ=\frac{x}{\sqrt{x^2+y^2}}\\∴sinθ=\sqrt{1-cos^2θ}\\\quad=\sqrt{1-\left(\frac{x}{\sqrt{x^2+y^2}}\right)^2}\\\quad=\sqrt{1-\frac{x^2}{x^2+y^2}}\\\quad=\sqrt{\frac{x^2+y^2-x^2}{x^2+y^2}}\\\quad=\frac{y}{\sqrt{x^2+y^2}}\\\quad∴xsinθ=x×\frac{y}{\sqrt{x^2+y^2}}\\\quad\quad\quad=y×\frac{x}{\sqrt{x^2+y^2}}\\\quad\quad\quad=ycosθ \\\quad∴\mathbf{xsinθ = ycosθ\quad (Proved)}}\)

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত

(iv) যদি \(\Large{\mathbf{sinα=\frac{a^2-b^2}{a^2+b^2}}}\) হয়, তাহলে দেখাই যে, \(\Large{\mathbf{Cotα=\frac{2ab}{a^2-b^2}\\Solution:}}\)
\(\Large{\quad sinα=\frac{a^2-b^2}{a^2+b^2}\\∴cosecα=\frac{a^2+b^2}{a^2-b^2}\\⇒ cosec^2α=\frac{(a^2+b^2)^2}{(a^2-b^2)^2}\\⇒1+cot^2α=\frac{(a^2+b^2)^2}{(a^2-b^2)^2}\\⇒cot^2α=\frac{(a^2+b^2)^2}{(a^2-b^2)^2}-1\\⇒cot^2α=\frac{(a^2+b^2)^2-(a^2-b^2)^2}{(a^2-b^2)^2}\\⇒cot^2α=\frac{4a^2.b^2}{(a^2-b^2)^2}\\∴cotα=\frac{2ab}{a^2-b^2}\quad \mathbf{(Proved)}}\)
(v) যদি \(\Large{\mathbf{\frac{sinθ}{x}=\frac{cosθ}{y}}}\) হয়, তাহলে দেখাই যে, \(\Large{\mathbf{\quad sinθ-cosθ =\frac{x-y}{\sqrt{x^2+y^2}}}}\)
\(\Large{\mathbf{Solution:}\\\quad\frac{sinθ}{x}=\frac{cosθ}{y}=k}\)

∴ sinθ = kx এবং
cosθ = ky
আমরা জানি,
sin2θ + cos2θ = 1
বা, (kx)2 + (ky)2 = 1
⇒ k2x2 + k2y2 = 1
বা, k2(x2 + y2) = 1
বা, k2 = 1/x2 + y2
∴ k = 1/√x2 + y2

\(\Large{\mathbf{L.H.S.}\\sinθ-cosθ\\\quad =kx-ky\\\quad=k(x-y)\\\quad=\frac{1}{\sqrt{x^2+y^2}}×(x-y)\\\quad=\frac{x-y}{\sqrt{x^2+y^2}}=\mathbf{R.H.S.\quad (Proved)}}\)

Koshe Dekhi 23.3 Class 10 | ত্রিকোণমিতিক অনুপাত

(vi) যদি (1+ 4x²)cosA = 4x হয়, তাহলে দেখাই যে, cosecA + cotA = 1 + 2x/ 1 – 2x
Solution:
(1+ 4x²)cosA = 4x

\(\Large{∴cosA=\frac{4x}{1+4x^2}\\∴sinA=\sqrt{1-cos^2A}\\\quad = \sqrt{1-\left(\frac{4x}{1+4x^2}\right)^2}\\\quad =\sqrt{1-\frac{16x^2}{(1+4x^2)^2}}\\\quad =\sqrt{\frac{(1+4x^2)^2-4.1.4x^2}{(1+4x^2)^2}}\\\quad =\sqrt{\frac{(1-4x^2)^2}{(1+4x^2)^2}}\\\quad =\frac{1-4x^2}{1+4x^2}\\ ∴cosecA=\frac{1}{sinA}\\\quad =\frac{1+4x^2}{1-4x^2}\\∴cotA=\frac{cosA}{sinA}\\\quad =\frac{\frac{4x}{1+4x^2}}{\frac{1-4x^2}{1+4x^2}}\\\quad=\frac{4x}{1-4x^2}}\)
\(\Large{\mathbf{L.H.S.}\\CosecA+cotA\\\quad =\frac{1+4x^2}{1-4x^2}+\frac{4x}{1-4x^2}\\\quad=\frac{1+4x^2+4x}{1-4x^2}\\\quad =\frac{(1)^2+(2x)^2+2.1.2x}{(1)-(2x)^2}\\\quad =\frac{(1+2x)^2}{(1+2x)(1-2x)}\\\quad=\frac{1+2x}{1-2x}=\mathbf{R.H.S.\quad (Proved)}}\)

7. যদি x = asinθ এবং y = btanθ হয়, তাহলে প্রমাণ করি যে,

\(\Large{\mathbf{\quad\frac{a^2}{x^2}-\frac{b^2}{y^2}=1}}\)

Solution:
x = asinθ এবং
y = btanθ

\(\Large{\mathbf{L.H.S.}\\\quad\frac{a^2}{x^2}-\frac{b^2}{y^2}\\=\frac{a^2}{a^2sin^2θ}-\frac{b^2}{b^2tan^2θ}\\=\frac{1}{sin^2θ}-\frac{1}{tan^2θ}\\=cosec^2θ-cot^2θ\\=1=\mathbf{R.H.S.\quad (Proved)}}\)

8. যদি sinθ + sin2θ = 1 হয়, তাহলে প্রমাণ করি যে, cos2θ + cos4θ = 1

Solution:
sinθ + sin2θ = 1
⇒ sinθ = 1 – sin2θ
⇒ sinθ = cos2θ
∴ sin2θ = cos4θ
⇒ 1 – cos2θ = cos4θ
⇒ 1 = cos4θ + cos2θ
∴ cos2θ + cos4θ = 1 (Proved)

9. অতিসংক্ষিপ্ত উত্তরধর্মী প্রশ্ন (V.S.A.)

(A) বহুবিকল্পীয় প্রশ্ন (M.C.Q.):

(i) যদি 3x = cosecα এবং 3/x = cotα হয়, তাহলে 3(x21/x2)-এর মান
(a) 1/27 (b) 1/81 (c) 1/3 (d) 1/9

Ans:   (a)1/3
[ cosecα = 3x
∴ cosec2α = 9x2
আবার cotα = 3/x
∴ cot2α = 9/x2
আমরা জানি
cosec2α – cot2α = 1
⇒ 9x29/x2 = 1
⇒ 9(x21/x2) = 1
∴ 3(x21/x2) = 1/3]

(ii) যদি 2x = secA  এবং 2/x = tanA হয়, তাহলে 2(x21/x2)-এর মান
(a) 1/2 (b) 1/4 (c) 1/8 (d) 1/16

Ans:  (a) 1/2
[ secA = 2x
∴ sec2A = 4x2
আবার tanA = 2/x
∴ tan2A = 4/x2
আমরা জানি,
sec2A – tan2A = 1
⇒ 4x24/x2 = 1
⇒ 4(x21/x2) = 1
∴ 2(x21/x2) = 1/2]

(iii) tanα + cotα = 2 হলে, (tan13α + cot13α)-এর মান
(a) 1 (b) 0 (c) 2 (d) কোনটিই নয়

Ans:   (c)2
[ tanα + cotα = 2
⇒ tanα + 1/tanα = 2
⇒ tan2α + 1/tanα = 2
= tan2α + 1 = 2tanα
⇒ tan2α – 2tanα + 1 = 0
⇒ (tanα – 1)2 = 0
tanα – 1 = 0
⇒ tanα = 1
cotα = 1/tanα
= 1/1 = 1
tan13α + cot13α
= (1)13 + (1)13
= 1 + 1= 2]

(iv) যদি sinθ – cosθ = 0 (0o ≤ θ ≤ 90o) এবং secθ + cosecθ = x হয়, তাহলে x-এর মান
(a) 1 (b) 2 (c) √2 (d) 2√2

Ans:   (d) 2√2
[ sinθ – cosθ = 0
বা, sinθ = cosθ
বা, sinθ/cosθ = 1
⇒ tanθ = tan45o
বা, θ = 45o
secθ + cosecθ = x
বা, sec45o + cosec45o = x
বা, √2 + √2 = x
∴ x = 2√2

(v) 2cos3θ = 1 হলে, θ-এর মান
(a) 10o (b) 15o (c) 20o (d) 30o

Ans:   (c)20o
[ 2cos3θ = 1
বা, cos3θ = 1/2
বা, cos3θ = cos60o
⇒ 3θ = 60o
বা, θ = 20o]

(B) নীচের বিবৃতিগুলি সত্য না মিথ্যা লিখি:

(i) যদি, 0o ≤ α < 90o হয়, তাহলে (sec2α + cos2α)-এর সর্বনিম্ন মান 2

Ans:  সত্য
[sec2α + cos2α
= (secα – cosα)2 + 2×secα×cosα
= (secα – cosα)2 + 2
∵ (secα – cosα)2 ≥ 0
⇒ (secα – cosα)2 + 2 ≥ 0 + 2
⇒ (secα – cosα)2 + 2 ≥ 2
∴ sec2α + cos2α ≥ 2]

(ii) (cos0oxcos1oxcos2oxcos3ox. . . . . . . . .  × cos90o) -এর মান 1

Ans:  মিথ্যা
[ cos0oxcos1oxcos2oxcos3ox. . . . . . . . .  × cos90o
= cos0oxcos1oxcos2oxcos3ox. . . . . . . . .  ×0
= 0]

(C) শূন্যস্থান পূরণ করি:

(i) (4/sec2θ + 1/1+cot2θ + 3sin2θ) -এর মান ________
Ans:  4

\(\Large{[\quad\frac{4}{sec^2θ}+\frac{1}{1+cot^2θ}+3sin^2θ\\=4cos^2θ+\frac{1}{cosec^2θ}+3sin^2θ\\=4cos^2θ+sin^2θ+3sin^2θ\\=4cos^2θ+4sin^2θ\\=4(cos^2θ+4sin^2θ)\\=4×1=4]}\)

(ii) sin(θ – 30o) = 1/2 হলে, cosθ-এর মান ________

Ans:  1/2
[sin(θ – 30o) = 1/2
⇒ sin(θ – 30o) = sin30o
⇒ θ = 60o
cosθ = cos60o
= 1/2]

(iii) cos2θ – sin2θ = 1/2  হলে, cos4θ – sin4θ-এর মান ________

Ans:  1/2
[cos4θ – sin4θ
⇒ (cos2θ)2 – (sin2θ)2
= (cos2θ + sin2θ)(cos2θ – sin2θ)
⇒ 1×1/2
= 1/2]

Utube_comptech_home
দশম শ্রেণীর ভৌত বিজ্ঞান এবং জীবন বিজ্ঞানের বিভিন্ন অধ্যায়ের উপর ভিডিও টিউটোরিয়াল পেতে আমাদের You Tube চ্যানেল ফলো করুন

10. সংক্ষিপ্ত উত্তরধর্মী প্রশ্ন (S.A.):

(i) যদি rcosθ = 2√3, rsinθ = 2 এবং 0o < θ < 90o হয়, তাহলে r এবং θ উভয়ের মান নির্ণয় করি।

Solution:
rcosθ = 2√3
⇒ (rcosθ)2 = (2√3)2
⇒ r2cos2θ = 12 – – – (i),
rsinθ = 2
⇒ (rsinθ)2 = (2)2
⇒ r2sin2θ = 4 – – – (ii)
(i) + (ii) করে পাই,
r2cos2θ + r2sin2θ = 12 + 4
বা, r2(cos2θ + sin2θ) = 16
বা, r2 = 16
∴ r = 4
(ii) নং থেকে পাই,
4sinθ = 2
বা, sinθ = 1/2
বা, sinθ = sin30o
∴ θ = 30o
Ans: r-এর মান 4 এবং θ-এর মান 30o

(ii) যদি sinA + sinB = 2 হয়, যেখানে 0o ≤ A ≤ 90o এবং 0o ≤ B ≤ 90o, তাহলে (cosA + cosB)-এর মান নির্ণয় করি।

Solution:
sinA + sinB = 2 – – – (i)
∵ 0o ≤ A ≤ 90o এবং 0o ≤ B ≤ 90o
∴ sinA-এর সর্বোচ্চ মান 1 এবং sinB-এর সর্বোচ্চ মান 1
sinA = 1 এবং sinB = 1 (i) নং সমীকরণকে সিদ্ধ করে।
∴ sinA = 1 এবং sinB = 1
∴ sinA = sin90o ∴ sinB = sin90o
A = 90o ∴ B = 90o
∴ cosA + cosB
=  cos90o + cos90o
⇒ 0 + 0
⇒ 0
Ans: cosA + cosB -এর মান 0

(iii) যদি 0o < θ < 90o হয়, তাহলে (9tan2θ + 4cot2θ)-এর সর্বনিম্ন মান নির্ণয় করি।

Solution:
9tan2θ + 4cot2θ
= (3tanθ)2 + (2cotθ)2
= (3tanθ – 2cotθ)2 + 2×3tanθ×2cotθ
⇒ (3tanθ – 2cotθ)2 + 12×tanθ.cotθ
= (3tanθ – 2cotθ)2 + 12×1- – – [∵ tanθ.cotθ = 1]
= (3tanθ – 2cotθ)2 + 12
∵ (3tanθ – 2cotθ)2 ≥ 0
⇒(3tanθ – 2cotθ)2 + 12 ≥ 0 + 12
⇒ (3tanθ – 2cotθ)2 + 12 ≥ 12
⇒9tan2θ + 4cot2θ ≥ 12
Ans: 9tan2θ + 4cot2θ-এর সর্বনিম্ন মান 12

(iv) (sin6α + cos6α + 3sin2α.cos2α)-এর মান নির্ণয় করি।

Solution:
sin6α + cos6α + 3sinα2 cos2α
= (sin2α)3 + (cos2α)3 + 3sin2α cos2α(sin2α + cos2α)
= (sin2α + cos2α)3
⇒ (1)2
= 1
Ans: sin6α + cos6α + 3sin2α.cos2α -এর মান 1

(v) যদি cosec2θ =  2cotθ এবং 0o < θ < 90o হয়, তাহলে θ-এর মান নির্ণয় করি।

Solution:
cosec2θ =  2cotθ
বা, 1 + cot2θ – 2cotθ = 0
বা, cot2θ – 2×cotθ×1 + 12 = 0
⇒ (cotθ – 1)2 = 0
⇒ cotθ – 1 = 0
বা, cotθ = 1
বা, cotθ = cot45o
∴ θ = 45o
Ans: θ-এর মান 45o

Madhyamik Question

MP-2024

▶️ rcos θ = 2√3, rsin θ = 2 এবং 0o < θ < 90o  হয় তাহলে r এবং θ এর মান নির্ণয় করো।

▶️ tan θ + cot θ এর সর্বনিম্নমান-
(a) 0 (b) 2 (c) -2 (d) 1
Ans:
(b) 2
[(tan θ + cot θ)2
= (tan θ – cot θ)2 + 4tan θcot θ
=  (tan θ – cot θ)2 + 4
∵ (tan θ – cot θ)2 ≥ 0
⇒ (tan θ – cot θ)2 + 4 ≥ 0 + 4
⇒ (tan θ – cot θ)2 + 4 ≥ 4
বা, (tan θ + cot θ)2 ≥ 4
⇒ tan θ – cot θ ≥ 2]

▶️ 5sin2θ + 4cos2θ = 9/2 সম্পর্ক থেকে tanθ এর মান নির্ণয় করো।

MP-2023

▶️ θ এর যে মানের জন্য 5 + 4 sinθ -র বৃহত্তম মান হবে
(a) 0 (b) 2 (c) -2 (d) 1
Ans: (a) 9
[ 0 ≤ sinθ ≤ 1
⇒ 4×0 ≤ 4sinθ ≤ 4×1
⇒ 5 + 0 ≤ 5 + 4sinθ ≤ 4 +5
∴ 5 ≤ 5 + 4sinθ ≤ 9

▶️ tanθ cos 60° = √3/2 হলে, sin (θ – 15°) এর মান হবে __________।(শূন্যস্থান পূরণ)

▶️ যদি \(\Large{\mathbf{cosθ=\frac{x}{\sqrt{x^2+y^2}}}}\) হয়, তাহলে দেখাই যে, xsinθ = ycosθ
▶️ দেখাও যে, \(\Large{\mathbf{\frac{tanθ + secθ – 1}{tanθ-secθ+1}=\frac{1+sinθ}{cosθ}}}\)

MP-2020

▶️ যদি sinθ – cosθ  = 0, (0o ≤ θ ≤ 90o) এবং secθ + cosecθ = x হয়, তাহলে x-এর মান-
(a) 1 (b) 2 (c) √2 (d) 2√2

▶️ (iv) sin3θ -এর সর্বোচ্চ মান ________ হবে। (শূন্যস্থান পূরণ)
Ans:
1
[0 ≤ sinθ ≥ 1 হয়
∴ 0 ≤ sin3θ ≥ 1
∴sin3θ -এর সর্বোচ্চ মান 1 হবে।]

MP-2019

▶️ tanα + cotα = 2 হলে tan13α + cot13α-এর মান-
(a) 13 (b) 2 (c) 1 (d) 0

▶️ (0o ≤ θ ≤ 90o) এর কোন্ মান/মানগুলির জন্য 2sinθ cosθ = cosθ হবে?

▶️ △ABC-এর ∠C= 90o, যদি BC = m এবং AC = n হয় তবে দেখাও যে, msinA + nsinB = √m2 + n2

MP-2018

▶️ tanθ + cotθ = 2 হলে tan7θ + cot7θ = কত?

▶️ যদি cos2θ – sin2θ = 1/2 হয়, তাহলে tan2θ-এর মান নির্ণয় ।

MP-2017

▶️ cos2θ – sin2θ = 1/x (x > 1), হলে cos4θ – sin4θ  __________(শূন্যস্থান পূরণ)

▶️ x = asecθ, y = btanθ হলে x এবং y এর θ বর্জিত সম্পর্ক নির্ণয় করো।

Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!
Verified by MonsterInsights