Category: SEMESTER-3

  • CALCULAS 1ST ORDER DERIVATIVE Part II

    CALCULAS 1ST ORDER DERIVATIVE Part II

    CALCULAS 1ST ORDER DERIVATIVE Part II

    CALCULAS 1ST ORDER DERIVATIVE Part II

    DIFFERENTIATION SOLUTION OF SNDEY SEM-3

    অবকলন SEMESTER-3 Unit-3 CALCULAS 1st order derivative

    CALCULAS 1ST ORDER DERIVATIVE Part II

    1ST ORDER DERIVATIVE Part I দেখতে এখানে CLICK করো।

    Fill in the Blanks

    1. d/dx cos(logx) = _______
    Ⓐ – sin(logx)           Ⓑ 1/x cos(logx)
    Ⓒ –1/x sin(logx)      Ⓓ 1/x sin(logx)

    Solution: d/dx cos(logx)
    = – sin(logx). d/dx(logx)
    = – sin(logx). 1/x = –1/x sin(logx)
    Ans:  Ⓒ –1/x sin(logx)

    2. d/dxlog(sin x) = _______
    Ⓐ tan x       Ⓑ cot x       Ⓒ – tan x       Ⓓ – cot x

    Solution: d/dxlog(sin x)
    = 1/sinx. d/dx(sin x)
    = 1/sinx.cosx = cotx
    Ans:  Ⓑ cot x

    3. d/dx(cot x°) = _______ 
    Ⓐ -cosec3 x°       Ⓑ cosec3 x°
    Ⓒ –180/πcosec2 x°
    Ⓓ –π/180cosec2 x°

    Solution: d/dx(cot x°)
    =d/dx(cot πx/180)
    = – cosec2 πx/180. π/180
    = –π/180cosec2 x°
    Ans:  Ⓓ –π/180cosec2 x°

    4. y = 1010x  হলে, dy/dx = _______
    Ⓐ 1010x(loge10)2            Ⓑ 1010xloge10
    Ⓒ 1010x.10xloge10          Ⓓ 1010x.10x(loge10)2

    Solution:  y = 1010x
    ∴dy/dx = 1010x.loge10.d/dx(10x)
    = 1010x.loge10.10x.loge10
    = 1010x.10x(loge10)2
    Ans: 
    Ⓓ 1010x.10x(loge10)2

    \(5.\ f(x) = \sqrt{x^2 + 1}\) হলে \(f'(-1) =\) _______

    Ⓐ 1/√2            Ⓑ –1/√2
    Ⓒ 1                  Ⓓ -1

    \(Solution:\ f(x) = \sqrt{x^2 + 1}\\∴ f'(x) =\frac{1}{2\sqrt{x^2 + 1}}.\frac{d}{dx}(x^2 + 1)\\=\frac{1}{2\sqrt{x^2 + 1}}.2x\\=\frac{x}{\sqrt{x^2 + 1}}\\∴ f'(-1) =\frac{-1}{\sqrt{(-1)^2 + 1}}=\frac{-1}{√2}\\Ans:\ Ⓑ\ \frac{-1}{√2}\)

    6. y = 1/3x – 1 হলে, x = 0 বিন্দুতে dy/dx = _______ 
    Ⓐ -3              Ⓑ 1/3
    Ⓒ –1/9           Ⓓ 3

    Solution: y = 1/3x – 1 = (3x – 1)-1
    ∴ dy/dx =-1(3x – 1)-2.d/dx(3x – 1)
    =-1(3x – 1)-2.3
    x = 0 বিন্দুতে,
    dy/dx = -1(3.0 – 1)-2.3
                 = -1(-1)-2.3 = -3
    Ans:  Ⓐ -3       

    7. f(x) = log(tanx/2) হলে f'(x) = _______
    Ⓐ sin x                Ⓑ 1 / 2sinx/2cos x/2
    Ⓒ -cosecx        Ⓓ cosecx

    Solution:  f(x) = log(tanx/2)
    ∴ f'(x) = 1 / tanx/2 .sec2 x/2 .1/2
    = 1 / 2sinx/2cos x/2
    = 1/sinx = cosecx
    Ans: 
    Ⓓ cosecx

    8. logx-এর সাপেক্ষে x2 -এর অবকল সহগ = _______
    Ⓐ 2x2         Ⓑ 2
    Ⓒ 2x          Ⓓ 2x3

    Solution: d/d(logx)(x2)
    = d/dx(x2).1/d/dx(logx)
    = 2x.1/1/x   = 2x2
    Ans: 
    Ⓐ 2x2

    9. যদি y = cosec³x হয়, তবে dy/dx = _______
    Ⓐ – 3cosecxcot x
    Ⓑ – 3cosec3xcot3 x
    Ⓒ – cosec3xcot x
    Ⓓ – 3cosec3xcot x

    Solution: y = cosec³x
    ∴ dy/dx = 3cosec2x.d/dx(cosecx)
    = 3cosec2x.(- cosecxcotx)
    = – 3cosec3xcot x
    Ans:  Ⓓ – 3cosec3xcot x

    10. যদি y = max2 + bx + c হয়, তবে dy/dx = _______
    Ⓐ (2ax + b)max2 + bx + c.logem
    Ⓑ (2ax + b)max2 + bx + c
    Ⓒ max2 + bx + c.logem
    Ⓓ (2ax + b).logem

    Solution:  y = max2 + bx + c
    ∴ dy/dx =max2 + bx + c.logem.d/dx(ax2 + bx + c)
    = max2 + bx + c.logem.(2ax + b)
    Ans:  Ⓐ (2ax + b)max2 + bx + c.logem

    11. y = log(ax + b)3 হলে dy/dx = _______
    Ⓐ 3/ax + b       Ⓑ 3x/ax + b
    Ⓒ 3a/ax + b       Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: y = log(ax + b)3  = 3log(ax + b)
    ∴ dy/dx
    = 3.1/ax + b.(a.1) = 3a/ax + b
    Ans:  Ⓒ 3a/ax + b

    \(12.\ y = \sqrt{tan^{-1}x}\) হলে \(\frac{dy}{dx} =\ Ⓐ\ \frac{1}{2(1 + x^2)\sqrt{tan^{-1}x}}\\Ⓑ\ \frac{2}{(1 + x^2)\sqrt{tan^{-1}x}}\\Ⓒ\ -\frac{1}{2(1 + x^2)\sqrt{tan^{-1}x}}\\Ⓓ\ \frac{1}{\sqrt{tan^{-1}x}}\)
    \(Solution:\ y = \sqrt{tan^{-1}x}\\∴ \frac{dy}{dx} =\frac{1}{2\sqrt{tan^{-1}x}}.\frac{d}{dx}(tan^{-1}x)\\=\frac{1}{2\sqrt{tan^{-1}x}}.\frac{1}{1 + x^2}\\=\frac{1}{2(1 + x^2)\sqrt{tan^{-1}x}}\\Ans:\ Ⓐ\ \frac{1}{2(1 + x^2)\sqrt{tan^{-1}x}}\)

    13. যদি y = f(x)n হয়, তবে dy/dx = ______
    Ⓐ n{f(x)}n – 1
    Ⓑ n{f(x)}n – 1.f'(x)
    Ⓒ n{f(x)}n .f'(x)
    Ⓓ nf'(x)

    Solution: y = f(x)n 
    ∴ dy/dx = nf(x)n – 1.d/dx{f(x)}
    = n{f(x)}n – 1.f'(x)
    Ans:  Ⓑ n{f(x)}n – 1.f'(x)

    14. যদি y = eφ(x) হয়, তবে dy/dx = ______
    Ⓐ eφ(x). φ'(x)
    Ⓑ eφ‘(x)           Ⓒ eφ(x)
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution:  y = eφ(x)
    ∴ dy/dx
    = eφ(x).d/dx{φ(x)} = eφ(x). φ'(x)
    Ans:  Ⓐ eφ(x). φ'(x)

    15. যদি \(y = log{\sqrt{f(x)}}\) হয়, তবে \(\frac{dy}{dx}=\\Ⓐ\ \frac{1}{2}f'(x)\quad Ⓑ\ \frac{1}{2f'(x)}\\Ⓒ\ \frac{f'(x)}{2f(x)}\quad Ⓓ\ \frac{2f'(x)}{f(x)}\\Solution:\ y = log{\sqrt{f(x)}}\\∴ \frac{dy}{dx}= \frac{1}{\sqrt{f(x)}}.\frac{d}{dx}(f(x))\\= \frac{1}{\sqrt{f(x)}}.\frac{1}{2\sqrt{f(x)}}.f'(x)\\= \frac{f'(x)}{2f(x)}\\Ans:\ Ⓒ\ \frac{f'(x)}{2f(x)}\)

    SEMESTER-3
    সূচিপত্র

    👉 UNIT-1   সম্বন্ধ ও অপেক্ষক   

    👉 UNIT-2       বীজগণিত

    👉 UNIT-3       কলনবিদ্যা

    👉 UNIT-4       সম্ভাবনা

    👉       Semester III -এর প্রশ্নপত্রের সম্পূর্ণ সমাধান

    16. যদি y = 3u(x) হয়, তবে dy/dx = ______
    Ⓐ3u(x).log3
    Ⓑ 3u(x).u'(x)
    Ⓒ log3.u'(x)
    Ⓓ 3u(x).log3.u'(x)

    Solution:  y = 3u(x)
    ∴ dy/dx
    =3u(x)log3.d/dx{u(x)}
    = 3u(x).log3.u'(x)
    Ans:  Ⓓ 3u(x).log3.u'(x)

    17. যদি y = sin{f(x)} হয়, তবে dy/dx = ______ 
    Ⓐ cos{f(x)}.f'(x)
    Ⓑ sec{f(x)}.f'(x)
    Ⓒ sin-1{f(x)}f'(x)
    Ⓓএদের কোনোটিই নয়

    Solution: y = sin{f(x)}
    ∴ dy/dx
    = cos f(x).d/dx{f(x)}
    = cos{f(x)}.f'(x)
    Ans:  Ⓐ cos{f(x)}.f'(x)

    18. যদি y = sec{φ(x)} হয়, তবে dy/dx = ______ 
    Ⓐ secφ(x).tan-1φ(x).φ'(x)
    Ⓑ sec-1φ(x).tanφ(x).φ'(x)
    Ⓒ sec-1φ(x).ctan-1φ(x).φ'(x)
    Ⓓ secφ(x)tanφ(x).φ'(x)

    Solution:  y = sec{φ(x)}
    ∴ dy/dx
    = secφ(x)tanφ(x).d/dx{φ(x)}
    = secφ(x)tanφ(x).φ'(x)
    Ans:  Ⓓ secφ(x)tan 1φ(x).φ'(x)

    \(19.\ \frac{d}{dx}(\sqrt{logx})^3 = \\Ⓐ\ \frac{3\sqrt{logx}}{2x}\quad Ⓑ\ \frac{2\sqrt{logx}}{3x}\\Ⓒ\ \frac{\sqrt{logx}}{2x}\quad Ⓓ\ \frac{\sqrt{logx}}{3x}\\Solution:\ \frac{d}{dx}(\sqrt{logx})^3\\=3(\sqrt{logx})^2.\frac{1}{2\sqrt{logx}}.\frac{1}{x}\\= \frac{3\sqrt{logx}}{2x}\\Ans:\ Ⓐ\ \frac{3\sqrt{logx}}{2x}\)

    20. d/dx(ex9) = ______ 
    Ⓐ 9x8.ex9    Ⓑ x8.ex9
    Ⓒ 9ex8          Ⓓ 8ex8

    Solution: d/dx(ex9)
    =  ex9.d/dx(x9)
    = ex9.9x8 = 9x8.ex9
    Ans:   Ⓐ 9x8.ex9

    21. d/dxlog(cot x) = ______
    Ⓐ secx cosecx
    Ⓑ – secx cosecx
    Ⓒ sinxcosx
    Ⓓ – sinxcosx

    Solution:  d/dxlog(cot x)
    = 1/cot x.(-cosec2 x)
    = – secx cosecx
    Ans: Ⓑ – secx cosecx

    22. d/dxlog(logx)  (x > 1) = ______ 
    Ⓐ 1/logx          Ⓑ 1/x2
    Ⓒ xlogx        Ⓓ 1/xlogx

    Solution: d/dxlog(logx)
    = 1/logx.d/dx(logx)
    = 1/logx.1/x = 1/xlogx
    Ans: Ⓓ 1/xlogx

    23. d/dx(eex) = ______ 
    Ⓐ eex      Ⓑ (ex)2       Ⓒ ex.eex
    Ⓓএদের কোনোটিই নয়

    Solution: d/dx(eex)
    = eex.d/dx(ex)
    = eex.ex = ex.eex
    Ans:  Ⓒ ex.eex

    24. x-এর সাপেক্ষে log(cosecx + cot x) এর অন্তরকলজ kcosecx হলে k = ______
    Ⓐ 1  Ⓑ -1  Ⓒ 2  Ⓓ –1/2

    Solution: d/dx[log(cosecx + cot x)]
    =1/cosecx + cot x.(- cosecxcot x – cosec2x)
    = – cosecx(cot x + cosecx)/cosecx + cot x
    = -cosecx
    Ans:  Ⓑ -1

    25. d/dx(cosec6x) = ______ 
    Ⓐ – cosec6xcotx
    Ⓑ – 6cosec6xcotx
    Ⓒ – 6cosecxcotx
    Ⓓ- 6cosecxcot6x

    Solution: d/dx(cosec6x)
    = 6cosec5x.(- cosecx.cotx)
    = – 6cosec6xcotx
    Ans:  Ⓑ – 6cosec6xcotx

    26. d/dx(cot-1x)4 = k/1 + x2 (cot-1x)3 হলে k = ______ 
    Ⓐ 2     Ⓑ -2     Ⓒ 4     Ⓓ -4

    Solution:   d/dx(cot-1x)4 = k/1 + x2(cot-1x)3
    ⇒ 4(cot-1x)3.(- 1/1 + x2) = k/1 + x2(cot-1x)3
    ⇒ -4/1 + x2 = k/1 + x2
    ∴ k = -4
    Ans:  Ⓓ -4

    \(27. log⁡\left[ e^x\left( \frac{x – 2}{x + 2} \right)^\frac{3}{4} \right]\) অপেক্ষকটির x-এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ ______\(Ⓐ\ \frac{x^2- 1}{x^2 – 2}\quad Ⓑ\ \frac{x^2 – 1}{x^4 – 2}\\Ⓒ\ \frac{x^2 – 1}{x^2 – 4}\quad Ⓓ\ \frac{x^2 + 1}{x^2 + 4}\)
    \(Solution: \frac{d}{dx}\left( log⁡\left[ e^x\left( \frac{x – 2}{x + 2} \right)^\frac{3}{4} \right] \right)\\=\frac{d}{dx}\left[ loge^x+\frac{3}{4}\left\{ log(x-2)-log(x+2) \right\} \right]\\=\frac{d}{dx}\left[x+\frac{3}{4}\left\{ log(x-2)-log(x+2) \right\} \right]\\=1+\frac{3}{4}\left[ \frac{1}{x-2}.1-\frac{1}{x+2}.1 \right]\\=1+\frac{3}{4}.\frac{x+2-x+2}{(x-2)(x+2)}\\=1+\frac{3}{4}.\frac{4}{x^2 – 4}\\=1+\frac{3}{x^2 – 4}\\=\frac{x^2 – 1}{x^2 – 4}\\Ans:\ Ⓒ\ \frac{x^2 – 1}{x^2 – 4}\)

    28. tan-1(sin x/1 + cos x) অপেক্ষকটির x -এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ ______
    Ⓐ 1/2      Ⓑ 1     Ⓒ 0     Ⓓ 2

    Solution: d/dx[tan-1(sin x/1 + cos x)]
    = d/dx[tan-1(2sin x/2 cos x/2/2cos2 x/2)]
    =d/dx[tan-1(tan x/2)]
    = d/dx(x/2) = 1/2
    Ans:  Ⓐ 1/2

    29. নীচের ______ অপেক্ষকটির x-এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ 2xlogxcosec2x – logtan x/x(logx)2
    Ⓐ logx sinx 
    Ⓑ logsinx x
    Ⓒ logx tan x 
    Ⓓ logsin x(sec(x) + 10x2

    \(Solution: \frac{d}{dx}(log_x⁡tanx)\\=\frac{d}{dx}\left( \frac{logtanx}{logx} \right)\\=\frac{\frac{1}{tanx}.sec^2⁡x.logx-logtanx.\frac{1}{x}}{(logx)^2}\\=\frac{\frac{xlogx}{sinxcosx}– logtanx}{x(logx)^2}\\=\frac{\frac{2xlogx}{sin2x}- logtanx}{x(logx)^2}\\=\frac{2xlogxcosec2x – logtanx}{x(logx)^2}\)

    Ans:  Ⓒ logx tan x

    30. d/dx(xx)x = ______
    Ⓐ x2(x + 2xlogx)
    Ⓑ xx2 + 1(x + 2logx)
    Ⓒ x2x(x + 2xlogx)
    Ⓓ xx2(x + 2xlogx)

    Solution:  d/dx(xx)x
    = d/dx(exlogxx)
    = d/dx(ex2 logx)
    =ex2 logx.d/dx(x2 logx)
    = (xx)x(2x.logx + x2.1/x)
    = xx2(x + 2xlogx)
    Ans:  Ⓓ xx2(x + 2xlogx)

    31. y = tanxsinx হলে, [dy/dx]x = π/4 = ______
    Ⓐ 2       Ⓑ √2      Ⓒ √3     Ⓓ 1

    Solution: y = tanxsinx
    ∴ logy = logtanxsinx = sinxlogtanx
    ∴ 1/y. dy/dx = cosxlogtanx + sinx.1/tanxsec2x
    ⇒  dy/dx = tanxsinx [cosxlogtanx + secx]
    [dy/dx]x = π/4
    = (tan π/4)sin π/4 [cos π/4 logtan π/4 + sec π/4]
    = (1)√2[1/√2 log1 + √2]
    =1[0 + √2] = √2
    Ans:  Ⓑ √2

    32. যদি xy + 1 = cos(xy) হয়, তবে x = π/2, y = 0 বিন্দুতে dy/dx = ______ 
    Ⓐ 0     Ⓑ 1     Ⓒ 2     Ⓓ 3

    Solution: xy + 1 = cos(xy)
    ∴ 1.y + x.dy/dx + 0 = -sin(xy)( 1.y + x.dy/dx)
    x = π/2, y = 0 বিন্দুতে,
         1.0 + π/2.dy/dx  = -sin(π/2.0)( 1.0 + π/2.dy/dx)
    ⇒ π/2.dy/dx = -sin 0.π/2.dy/dx
    ⇒ π/2.dy/dx = 0
    ∴ dy/dx = 0
    Ans:  Ⓐ 0

    33. x = a(cos t + logtant/2) , y = a sint হলে dy/dx = ______ 
    Ⓐ sint       Ⓑ cost
    Ⓒ tant      Ⓓ cot t

    Solution: x = a(cos t + logtant/2)

    \(∴ \frac{dx}{dt}= a\left( -sint+ \frac{1}{tan\frac{t}{2}}.sec^2\frac{t}{2}.\frac{1}{2} \right)\\= a\left( -sint+ \frac{1}{2 sin⁡\frac{t}{2}.cos\frac{t}{2}} \right)\)

    = a(-sint + 1/sin⁡t)
    = a.1 – sin2⁡⁡t/sin⁡t = acos2⁡⁡t/sin⁡t
        y = a sint
    ∴ dy/dt = acost

    \(∴ \frac{dy}{dx} = \frac{\frac{dy}{dt}}{\frac{dx}{dt}}\\= \frac{acost}{\frac{acos^2⁡t}{sin⁡t}}= tant\)

    Ans:  Ⓒ tant

    34. যদি tan y = 2t/1 – t2, sin x = 2t/1 + t2 হয়, তবে dy/dx = ______ 
    Ⓐ 0      Ⓑ 1      Ⓒ -1      Ⓓ 2

    Solution: tan y = 2t/1 – t2 
    ⇒ y = tan-1 2t/1 – t2 = 2tan-1 t
         sin x = 2t/1 + t2 
    ⇒ x = sin-1 2t/1 + t2 = 2tan-1 t
    ∴ y = x
    ∴ dy/dx = 1
    Ans:  Ⓑ 1

    35. যদি x = a(θ + sin θ) , y = a(1 + cos θ) হয়, তবে [dy/dx]θ = π/2  ______
    Ⓐ 0     Ⓑ -1      Ⓒ -2        Ⓓ 6

    Solution: x = a(θ + sin θ)
    ∴  dx/dθ = a(1 + cos θ),
         y = a(1 + cos θ)
    ∴ dy/dθ = – asin θ 
    ∴ dy/dx = dy/dθ / dx/dθ
    = -asin θ / a(1 + cos θ)
    =  – 2sin θ/2cos θ/2 / 2cos θ/2
    =- tan θ/2
    ∴ [dy/dx]θ = π/2
    = – tan π/4 = – 1
    Ans:  Ⓑ -1

    36. যদি \(y= sin\sqrt{x^2+a^2}\) হয়, তবে \(\frac{dy}{dx} =\) ______
    \(Ⓐ\ \frac{xsin\sqrt{x^2+a^2}}{\sqrt{x^2+a^2}}\quad Ⓑ\ \frac{cos\sqrt{x^2+a^2}}{\sqrt{x^2+a^2}}\\Ⓒ\ \frac{xcos\sqrt{x^2+a^2}}{\sqrt{x^2+a^2}}\quad Ⓓ\ \frac{cos\sqrt{x^2+a^2}}{x^2- a^2}\)
    \(Solution:\ y = sin\sqrt{x^2+a^2}\\∴ \frac{dy}{dx}= cos\sqrt{x^2+a^2}.\frac{1}{2\sqrt{x^2+a^2}}.2x=\frac{xcos\sqrt{x^2+a^2}}{\sqrt{x^2+a^2}}\\Ans:\ Ⓒ\ \frac{xcos\sqrt{x^2+a^2}}{\sqrt{x^2+a^2}}\)
    \(37.\ y = \frac{x^3\sqrt{x^2 – 12}}{\sqrt[3]{20 – x}}\) হলে, \(\left[ \frac{dy}{dx} \right]_{x=4}=\)______

    Ⓐ 100         Ⓑ 110
    Ⓒ 120         Ⓓ 140

    \(Solution: y = \frac{x^3\sqrt{x^2 – 12}}{\sqrt[3]{20 – x}}\\∴logy = log \frac{x^3\sqrt{x^2 – 12}}{\sqrt[3]{20 – x}} = 3logx + \frac{1}{2}log(x^2 – 12) – \frac{1}{3}log(20 – 3x)\\∴ \frac{1}{y}.\frac{dy}{dx}= \frac{3}{x}+ \frac{1}{2}.\frac{1}{(x^2 – 12)}.2x – \frac{1}{3}.\frac{1}{20 -3x}.(-3)\\⇒ \frac{dy}{dx} = \frac{x^3\sqrt{x^2 – 12}}{\sqrt[3]{20 – x}}\left[ \frac{3}{x} + \frac{x}{x^2 – 12} + \frac{1}{20 -3x} \right]\\∴ \left[ \frac{dy}{dx} \right]_{x=4}\\= \frac{4^3\sqrt{4^2 – 12}}{\sqrt[3]{20 – 4}}\left[ \frac{3}{4} + \frac{4}{16 – 12} + \frac{1}{20 -3.4} \right]\\= \frac{64.2}{2}[\frac{3}{4} + 1 + \frac{1}{8}]\)

    = 48 + 64 + 8 = 120
    Ans:  Ⓒ 120

    38. tan2 y = 1 + cos 2x/1 – cos 2x হলে, dy/dx = ______ 
    Ⓐ 0              Ⓑ ±1
    Ⓒ ±2           Ⓓ ±4

    Solution:  tan2 y = 1 + cos 2x/1 – cos 2x
    ⇒ tan2 y = cot2x
    ⇒ tan y = ± cotx = tan(π/2 ± x)
    ∴ y = π/2 ± x 
    ∴ dy/dx = ±1
    Ans:  Ⓑ ±1

    39. y = 1 + sin θ + cos θ/1 + sin θ – cos θ হলে dy/dθ + 1/1 – cos θ = ______
    Ⓐ 0     Ⓑ 1     Ⓒ -1     Ⓓ 2

    Solution: y = 1 + sin θ + cos θ/1 + sin θ – cos θ
    ⇒ y = 1 + cos θ + sin θ/1 – cos θ + sin θ

    \(⇒\frac{2cos^2 \frac{θ}{2} + 2sin \frac{θ}{2}.cos\frac{θ}{2}}{2sin^2\frac{θ}{2} + 2sin\frac{θ}{2}.cos\frac{θ}{2}}\\=\frac{2cos\frac{θ}{2}(cos\frac{θ}{2}+ sin\frac{θ}{2})}{2sin\frac{θ}{2}(sin\frac{θ}{2} + cos\frac{θ}{2})}\\=cot\frac{θ}{2}\\∴ \frac{dy}{dθ}=-cosec^2\frac{θ}{2}.\frac{1}{2} \\=\frac{1}{2sin^2\frac{θ}{2}}\\=\frac{1}{1 -cos⁡2.\frac{θ}{2}}\\=\frac{1}{1 – cosθ}\)

    ∴ dy/dθ – 1/1 – cosθ = 0
    Ans: Ⓐ 0

    40. sin y = xsin(a + y) হলে, যদি dy/dx = sina/1 – kxcosa + x2 হয়, তবে k = ______
    Ⓐ 1     Ⓑ 2     Ⓒ -2     Ⓓ -1

    Solution: sin y = xsin(a + y)
    ⇒ sin y = xsina cosy + xcosa siny
    ⇒sin y(1 – xcosa) = xsinacosy 
    ⇒ tan y = xsina/1 – xcosa
    ⇒ y =  tan-1 xsina/1 – xcosa

    \(∴ \frac{dy}{dx}=\frac{1}{1 + \left( \frac{xsina}{1 – xcosa} \right)^2}.\frac{sina(1 – xcosa) – xsina(-1.cosa)}{(1 – xcosa)^2}\\⇒ \frac{dy}{dx}=\frac{(1 – xcosa)^2}{(1 – xcosa)^2 + (xsina)^2}.\frac{sina -xsinacosa + xsinacosa}{(1 – xcosa)^2}\\⇒ \frac{dy}{dx}=\frac{sina}{1- 2xcosa + x^2 cos^2 a + x^2 sin^2 a}\\⇒ \frac{dy}{dx}=\frac{sina}{1 – 2xcosa + x^2}\\∴ k = 2\\Ans:\ Ⓑ\ 2\)
    \(41.\ \frac{d}{dx}\left[\frac{sin x}{sin(x – \frac{π}{4})} \right]= kcosec^2 \left( x – \frac{π}{4} \right)\)

    হলে k-এর মান ______
    Ⓐ 1/2          Ⓑ –1/√2 
    Ⓒ 1/3          Ⓓ –1/√3

    \(Solution:\ \frac{d}{dx}\left[\frac{sin x}{sin(x – \frac{π}{4})} \right]\\=\frac{cos x.sin(x – \frac{π}{4}) -sinx.cos(x – \frac{π}{4}).1}{sin^2 (x – \frac{π}{4})}\\= \frac{sin(x – \frac{π}{4} – x)}{sin^2 (x – \frac{π}{4})}\\= \frac{-sin \frac{π}{4}}{sin^2 (x – \frac{π}{4})}\)

    =  –1/√2cosec2 (x – π/4) 
    ∴ k = – 1/√2
    Ans:  Ⓑ –1/√2

    42. নীচের ______ সম্পর্কটির ক্ষেত্রে dy/dx = y/x হবে।
    Ⓐ xy = yx       Ⓑ xy.yx = 1
    Ⓒ (cos x)y = (sin y)x
    Ⓓ x3y4 = (x + y)7

    Solution:  x3y4 = (x + y)7
    ∴ log x3y4 = (x + y)7
    ⇒ 3logx + 4logy = 7log(x + y)
    ∴  3/x + 4/y.dy/dx = 7/x + y(1 + dy/dx)
    ⇒ dy/dx(4/y – 7/x + y) = 7/x + y – 3/x
    ⇒dy/dx.4x + 4y – 7y/y(x + y) = 7x – 3x – 3y/x(x + y)
    ⇒ dy/dx.4x – 3y/y = 4x – 3y/x 
    ∴ dy/dx = y/x
    Ans:  Ⓓ x3y4 = (x + y)7

    43. d/dx[(sin x)cos x + (cos x)sin x] = ______
       Ⓐ (sin x)sin x[sin x tan x – cos xlog cos x] + (sin x)cos x[tan xlog tan x – sin x tan x ]
       Ⓑ (cos x)sin x[cos x cotx + sin xlog cos x] + (sin x)sin x[cot xlog tan x + sin x cot x ]
      Ⓒ (sin x)cos x[cos x cotx – sin xlog sin x] + (cos x)sin x[cos xlog cos x – sin x tan x]
      Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: d/dx[(sin x)cos x + (cos x)sin x]     
    = d/dx(sin x)cos x + d/dx(cos x)sin x
    = d/dx[ecosxlog(sin x)] + d/dx[esin xlog(cosx)]
    =ecosxlog(sin x).[ cosx.1/sinx.cosx + (-sinx).log(sinx)] + esin xlog(cosx).[cosx.log(cosx) + sinx.1/cosx.(-sinx)]
    = (sin x)cos x[cos x cotx – sin xlog sin x] + (cos x)sin x[cos xlog cos x – sin x tan x]
    Ans:  Ⓒ (sin x)cos x[cos x cotx – sin xlog sin x] + (cos x)sin x[cos xlog cos x – sin x tan x]

    \(44.\ y = sin[\left[ 2tan^{-1}\sqrt{\frac{1-x}{1 + x}} \right]⁡\) হলে, \(\frac{dy}{dx}= ——\\Ⓐ\ \frac{x}{\sqrt{1 – x^2}}\quad Ⓑ\ -\frac{x}{\sqrt{1 – x^2}}\\Ⓒ\ -\frac{1}{\sqrt{1 – x^2}}\quad Ⓓ\ \frac{1}{\sqrt{1 – x^2}}\)

    Solution: ধরি, x = cos θ

    \(∴ y = sin\left[ 2tan^{-1}\sqrt{\frac{1-x}{1 + x}} \right]\\=sin\left[ 2tan^{-1}\sqrt{\frac{1-cos θ}{1 + cos θ}} \right]\\=sin\left[ 2tan^{-1}\sqrt{\frac{2sin^2 \frac{θ}{2}}{2cos^2 \frac{θ}{2}}} \right]\\=sin\left[ 2tan^{-1}\sqrt{tan \frac{θ}{2}} \right]\\=sin2.\frac{θ}{2}\\=sinθ= \sqrt{1-x^2}\\∴ \frac{dy}{dx}=\frac{1}{2\sqrt{1-x^2}}.(-2x)= -\frac{x}{\sqrt{1-x^2}}\\Ans:\ Ⓑ\ -\frac{x}{\sqrt{1 – x^2}}\)

    45. x = t – e-t2/2t2 হলে t dx/dt + 2x – 1/2t = ______
    Ⓐ e-t          Ⓑ e-t2
    Ⓒ e-2t        Ⓓ e-2t2

    Solution: x = t – e-t2/2t2
    ⇒ x.2t2 = t –  e-t2
    ⇒ dx/dt.2t2 + 4tx = 1  –  e-t2(-2t)
    ⇒t.dx/dt + 2x = 1/2t + e-t2
    ⇒ t.dx/dt + 2x – 1/2t = e-t2
    Ans: 
    Ⓑ e-t2

    Column Matching

    1. স্তম্ভ A-এর সাপেক্ষে স্তম্ভ B মেলাও।স্তম্ভ Aস্তম্ভ B

    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    [i] d/dx(sin-1 2x/1 + x2) =[a] 1/(1 + x)√x
    [ii] d/dx(sin-1(ex2) =[b] 2/1 + x2
    [iii] d/dx(cos-1 1 – x/1 + x) =[c] 2x/1 + x4
    [iv] d/dx(tan-1(x2) =[d] 2xex2/sqt(1 – e(2×2))

    Ⓐ  [i] – [b], [ii] – [d], [iii] – [a], [iv] – [c]
    Ⓑ  [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [c]
    Ⓒ  [i] – [c], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [b]
    Ⓓ  [i] – [d], [ii] – [a], [iii] – [b], [iv] – [c]

    Solution: [i] d/dx(sin-1 2x/1 + x2)
    = d/dx(tan-1 2x)
    = 2/1 + x2 → [b]

    \([ii]\ \frac{d}{dx}\left( sin^{-1}⁡\left( {e^{x^2}} \right) \right)\\= \frac{1}{\sqrt{1-(e^{x^2})^2}}.e^{x^2}.2x\\=\frac{2xe^{x^2}} {\sqrt{1-e^{2x^2}}}\) → [d]

    [iii] d/dx(cos-1 1 – x/1 + x)
    = d/dx(2tan-1 √x)
    = 2.1/1 + (√x)2.1/2√x = 1/(1 + x)√x → [a]
    [iv] d/dx(tan-1(x2)
    = 1/1 + (x2)2.2x
    = 2x/1 + x4 → [a]
    Ans:  Ⓐ  [i] – [b], [ii] – [d], [iii] – [a], [iv] – [c]

    2. স্তম্ভ A-এর সাপেক্ষে স্তম্ভ B মেলাও।

    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    [i] d/dx(sin 4xcos x) =[a] 8(2sin8x – sin4x)
    [ii] d/dx(4sin2xsin 6x) =[b] – 2sin4x – sin2x
    [iii] d/dx(sinxsin2xsin3x) =[c] 1/2(5cos5x + 3cos3x)
    [iv] d/dx(cosxcos 3x) =[d] 1/2(cos2x + 2cos4x – 3cos6x)

    Ⓐ  [i] – [b], [ii] – [d], [iii] – [a], [iv] – [c]
    Ⓑ  [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [c]
    Ⓒ  [i] – [c], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [b]
    Ⓓ  [i] – [d], [ii] – [a], [iii] – [b], [iv] – [c]

    Solution: [i] d/dx(sin 4xcos x)
    =d/dx(1/2.2sin 4xcos x)
    = 1/2×d/dx(sin 5x + sin 3x)
    = 1/2(5cos5x + 3cos3x) → [c]
    [ii]
    d/dx(4sin2xsin 6x)
    = 2×d/dx(2sin2xsin6x)
    = 2×d/dx(cos4x – cos8x)
    =2(-4sin4x + 8sin8x)
    = 8(2sin8x – sin4x)→ [a]

    [iii] d/dx(sinxsin2xsin3x)
    = d/dx[1/2.(2sinxsin2x)sin3x]
    = 1/2×d/dx[(cosx – cos3x)sin3x]
    =1/4[(2cosx sin3x) – (2cos3xsin3x)]
    = 1/4[sin 4x + sin 2x – sin6x]
    =1/4(4cos4x + 2cos2x – 6cos6x)
    = 1/2(cos2x + 2cos4x – 3cos6x)  → [d]
    [iv]
    d/dx(cosxcos 3x)
    =d/dx(1/2.2cos3xcos x)
    =1/2×d/dx(-4cos4x – 2cos2x)
    = 1/2(-4sin4x-2sin2x)
    = -2sin4x – sin2x→ [b]
    Ans:  Ⓒ  [i] – [c], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [b]

    3. স্তম্ভ A-এর সাপেক্ষে স্তম্ভ B মেলাও।

    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    [i] d/dx(eax cos bx) =[a] sinp – 1x cosq – 1x×(pcos2x – qsin2x)
    [ii] d/dx (sinpx cosq x) =[b] eax(acos bx – bsin bx)
    [iii] d/dx(sinpx/cosq x) =[c] 1/2 excos x(sin 2x + 3cos 2x – 1)
    [iv] d/dx(exsinxcos²x) =[d] sinp – 1x/cosq + 1x (pcos2x + qsin2x)

    Ⓐ  [i] – [b], [ii] – [], [iii] – [a], [iv] – [c]
    Ⓑ  [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [c]
    Ⓒ  [i] – [c], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [b]
    Ⓓ  [i] – [d], [ii] – [a], [iii] – [b], [iv] – [c]

    Solution: [i] d/dx(eax cos bx)
    = eax.a.cos bx + eax (-sinbx.b)
    = eax(acos bx – bsin bx) → [b]
    [ii]
    d/dx(sinpx cosq x)
    = (psinp – 1x.cosx)cosqx + sinpx.(qcosq – 1x.-sinx)
    =sinp – 1x.cosq – 1x.pcos2x + sinp – 1x.cosq – 1x.qsin2x
    = sinp – 1xcosq – 1x(pcos2x – qsin2x) → [a]

    \([iii]\ \frac{d}{dx}\left( \frac{sin^p⁡x}{cos^q⁡x} \right)\\= \frac{(psin^{p-1}x.cosx)cos^qx – sin^p⁡x(q cos^{q-1}⁡x.(-sinx))}{(cos^q⁡x)^2}\\= \frac{psin^{p-1}x cos^{q+1}x + q sin^{p+1}x cos^{q-1}⁡x}{cos^{2q}⁡x}\\ = \frac{sin^{p-1}x cos^{q-1}x (pcos^2 x + q sin^2x)}{cos^2q⁡x}\\= \frac{sin^{p-1}⁡x}{cos^{q+1})x}(pcos^2 x+qsin^2⁡x)\) → [d]

    [iv] d/dx(exsinxcos²x)
    = exsinx. d/dx(cos²x) + ex.d/dx(sinx)cos²x + d/dx(ex)sinxcos²x
    =exsinx.2cosx.(-sinx) + ex.cosx.cos²x + exsinxcos²x
    = 1/2excos x(-4sin2x + 2cos²x + 2sinxcosx)
    = 1/2excos x[-2(1 – cos2x) + (1 + cos2x) + sin2x]
    == 1/2excos x[-2 + 2cos2x + 1 + cos2x + sin2x]
    = 1/2excos x(sin 2x + 3cos 2x – 1) → [c]
    Ans:  Ⓑ  [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [c]

    4. স্তম্ভ A-এর সাপেক্ষে স্তম্ভ B মেলাও।স্তম্ভ Aস্তম্ভ B

    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    [i] logx-এর সাপেক্ষে x2 -এর অবকল সহগ[a] xsec²x
    [ii] logx-এর সাপেক্ষে tanx-এর অবকল সহগ[b] secx
    [iii] cosecx-এর সাপেক্ষে cotx -এর অবকল সহগ[c] 2x2
    [iv] tan-1x-এর সাপেক্ষে log10x-এর অবকল সহগ[d] 1 + x2/x log10e

    Ⓐ  [i] – [c], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [b]
    Ⓑ  [i] – [c], [ii] – [b], [iii] – [a], [iv] – [d]
    Ⓒ  [i] – [a], [ii] – [c], [iii] – [b], [iv] – [d]
    Ⓓ  [i] – [c], [ii] – [a], [iii] – [b], [iv] – [d]

    Solution: [i] d/d(logx)(x2)
    = d/dx(x2).1/d/dx(logx)
    = 2x.1/x = 2x2 → [c]
    [ii]
    d/d(logx)(tanx
    = d/dx(tanx).1/d/dx(logx)
    = sec2x.1/1/x   = xsec2x → [a]
    [ii]
    d/d(cosecx)(cotx)
    = d/dx(cotx).1/d/dx(cosecx)
    = -cosec2x.1/cosecxcotx = secx → [b]

    [ii]  d/d(tan-1x)(log10x)
    = d/dx(logx10).1/d/dx(tan-1x)
    =d/dx(logex. log10e).1/1/1 + x2
    = log10e.1/x(1 + x2)
    = 1 + x2/x log10e → [d]
    Ans:  Ⓓ  [i] – [c], [ii] – [a], [iii] – [b], [iv] – [d]

    5. স্তম্ভ A-এর সাপেক্ষে স্তম্ভ B মেলাও।

                                       স্তম্ভ A                                   স্তম্ভ B
    [i] x2 + y2 = 4 হলে, dy/dx ==[a] y3
    [ii] y = x/√(1 + x2) হলে x3 dy/dx  =     [b] y2/x(y – x)
    [iii] y= ey/x হলে dy/dx =[c] y/x(1 + y)
    [iv] yey হলে dy/dx =[d] – x/y

    Ⓐ  [i] – [d], [ii] – [a], [iii] – [b], [iv] – [c]
    Ⓑ  [i] – [d], [ii] – [a], [iii] – [c], [iv] – [b]
    Ⓒ  [i] – [a], [ii] – [d], [iii] – [b], [iv] – [c]
    Ⓓ  [i] – [d], [ii] – [b], [iii] – [c], [iv] – [a]

    Solution: [i] x2 + y2 = 4
    ∴ 2x + 2ydy/dx = 0
    ⇒ 2ydy/dx = – x/y → [d]

    \([ii]\ y\ = \frac{x}{\sqrt{1 + x^2}}\\∴ \frac{dy}{dx} = \frac{1.\sqrt{1 + x^2}-x.\frac{1}{2\sqrt{1 + x^2}}.2x}{(\sqrt{1 + x^2})^2}\\=\frac{1 + x^2- x^2}{(1 + x^2)\sqrt{1 + x^2}}=\frac{1}{(\sqrt{1 + x^2})^3}\\∴ x^3\frac{dy}{dx}=\frac{x^3}{(\sqrt{1 + x^2})^3}\\⇒ x^3\frac{dy}{dx} = \left( \frac{x}{\sqrt{1 + x^2}} \right)^3=y^3 → [a]\)

    [iii] y= ey/x

    \(∴ \frac{dy}{dx} = e^\frac{y}{x}.\frac{\frac{dy}{dx}.x – y.1}{x^2}\\⇒ \frac{dy}{dx} = y.\frac{x\frac{dy}{dx} – y}{x^2}\)

    ⇒ x2dy/dx = xy dy/dx – y2
    ⇒ x(x – y)dy/dx = – y2
    ⇒dy/dx = – y2/x(x – y)
    ⇒ dy/dx = y2/x(y – x) → [b]

    [iv] yey = x
    ∴ dy/dx. ey + y. ey. dy/dx = 1
    ⇒ ey .dy/dx(1 + y) = 1
    ⇒ x/y.dy/dx(1 + y) = 1
    ⇒dy/dx =  → [c]
    Ans:  Ⓐ  [i] – [d], [ii] – [a], [iii] – [b], [iv] – [c]

    Rearrangement of Sentences/Events

    1. cos y = xcos(a + y) থেকে dy/dx নির্ণয়ের ধাপগুলি নীচে দেওয়া হল –

    [i] x = cos y/cos(a + y)
    [ii] dx/dy = sin(a + y – y)/cos2(a + y)
    [
    iii] dx/dy = – sin ycos(a + y) + cos ysin(a + y)/cos2(a + y)
    [iv] dy/dx = cos2(a + y)/sin a
            
    ধাপগুলির সঠিক ক্রমটি হবে-
    Ⓐ [i] – [ii] – [iii] – [iv]
    Ⓑ [i] – [iv] – [iii] – [ii]
    Ⓒ [i] – [ii] – [iv] – [iii]
    Ⓓ [i] – [iii] – [ii] – [iv]

    Solution: cos y = xcos(a + y)
    ⇒ x = cos y/cos(a + y) → [i]
    ∴ dx/dy = – sin ycos(a + y) + cos ysin(a + y)/cos2(a + y)→ [iii]
    ⇒ dx/dy = sin(a + y – y)/cos2(a + y) → [iii]
    ⇒ dx/dy = sin a/cos2(a + y)
    ∴ dy/dx = cos2(a + y)/sin a → [iv]
    Ans:  Ⓓ [i] – [iii] – [ii] – [iv]

    2. yz = ey – x থেকে dy/dx নির্ণয়ের ধাপগুলি নীচে দেওয়া হল –

        [i] xlogy = y – x
        [ii] dy/dx = ylogey/y – x
        [iii] d/dx(xlog y) = d/dx(y – x)
        [iv] (1 – x/y) dy/dx = 1 + logy
        [v] dy/dx = log ey/log y/logey = (logey)2/logy
        [vi] dy/dx = logey/1 – x/y
        [vii] logy + x/y dy/dx = dy/dx – 1
          ধাপগুলির সঠিক ক্রমটি হবে –
    Ⓐ [i] – [ii] – [iii] – [iv] – [v] – [vi] [vii]
    Ⓑ [i] – [iii] – [vii] – [iv] – [ii] – [vi] – [v]
    Ⓒ [i] – [iii] – [iv] – [vii] – [vi] – [ii] – [v]
    Ⓓ [i] – [iii] – [vi] – [ii] – [iv] – [vii] – [v]

    Solution: yx = ey – x
    বা, logyx = logey – x
    বা, xlogy = (y – x)loge = (y – x) → [i]
       
    d/dx(xlog y) = d/dx(y – x) → [iii]
    ∴ 1.logy + x. 1/y dy/dx = dy/dx – 1
    ⇒ logy + x/y dy/dx = dy/dx – 1 → [vii]
    ⇒(1 – x/y)dy/dx = 1 + logy → [iv]   
    ⇒  y – x/ydy/dx = logee + logy = logey
    ⇒ dy/dx = ylogey/y – x  → [ii]
    ⇒dy/dx = logey/1 – x/y → [vi]   
    Ans:  Ⓑ [i] – [iii] – [vii] – [iv] – [ii] – [vi] – [v]

    3. f(x) = (a + x/b + x)x থেকে f'(0) -এর মান নির্ণয় করার ধাপগুলি নীচে দেওয়া হল –
    [i] f'(x) = du/dx + dv/dx নির্ণয় করতে হবে।
    [ii] u = (a + x/b + x)x এবং v = cos x ধরতে হবে।
    [iii] f'(x) -এ x = 0 বসাতে হবে।
    [iv] du/dx এবং dv/dx নির্ণয় করতে হবে।

          ধাপগুলির সঠিক ক্রমটি হবে-
    Ⓐ [i] – [ii] – [iv] – [iii]
    Ⓑ [ii] – [iv] – [i] – [iii]
    Ⓒ [ii] – [i] – [iv] – [iii]
    Ⓓ [ii] – [i] – [iii] – [iv]

    Solution: f(x) =(a + x/b + x)x + cosx
    [ii] u = (a + x/b + x)x এবং v = cos x
    [i] f'(x) = du/dx + dv/dx নির্ণয় করতে হবে।
    [iv] du/dx এবং dv/dx নির্ণয় করতে হবে।
         u = (a + x/b + x)x 
    ⇒ logu = log(a + x/b + x)x
                    = x[log(a + x) – log(b + x)]
    ∴ 1/u du/dx = 1.[ log(a + x) – log(b + x)] + x.[1/a + x – 1/b + x]
    ⇒ du/dx = (a + x/b + x)x[log(a + x/b + x) + x(b – a)/(a + x)(b + x)]
         v = cos x
    ∴ dv/dx = -sinx
    [iii] f'(x) -এ x = 0 বসাতে হবে।
    ∴ f'(x) = (a + x/b + x)x[log(a + x/b + x) + x(b – a)/(a + x)(b + x)] – sinx
    ∴ f'(0) = (a + 0/b + 0)0 [log(a + 0/b + 0) + 0(b – a)/(a + 0(b + 0)] – sin 0
                  = 1.log(a/b) + 0 – 0 = log(a/b)
    Ans:  Ⓒ [ii] – [i] – [iv] – [iii]

    Relationship between Statements ____

    প্রতিটি প্রশ্নে বিবৃতি A এবং বিবৃতি B দেওয়া আছে। নীচের কোন বিকল্পটি বিবৃতি A এবং বিবৃতি B-এর মধ্যে সঠিক সম্পর্ক নির্দেশ করে?
    Ⓐ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পরবিরোধী
    Ⓑ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারণ
    Ⓒ বিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি A এবং বিবৃত্তি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়

    1. বিবৃতি-A: \(y=\begin{vmatrix}f(x)\ g(x)\ h(x)\\l\quad m\quad n\\a\quad b\quad c\end{vmatrix}\) হলে \(\frac{dy}{dx} = \begin{vmatrix}f^{‘}(x)\ g^{‘}(x)\ h^{‘}(x)\\l\quad m\quad n\\a\quad b\quad c\end{vmatrix}\) (যেখানে l, m, n, a, b, c ধ্রুবক)
    বিবৃতি-B: \(y=\begin{vmatrix}f(x)\ g(x)\ h(x)\\F(x)\ G(x)\ H(x)\\ϕ(x)\ ψ(x)\ τ(x)\end{vmatrix}\) হলে \(\frac{dy}{dx} = \begin{vmatrix}f^{‘}(x)\ g^{‘}(x)\ h^{‘}(x)\\F(x)\ G(x)\ H(x)\\ϕ(x)\ ψ(x)\ τ(x)\end{vmatrix}\)

    Solution: বিবৃতি-A:

    \(y=\begin{vmatrix}f(x)\ g(x)\ h(x)\\l\quad m\quad n\\a\quad b\quad c\end{vmatrix}\\∴\frac{dy}{dx}=\begin{vmatrix}f^{‘}(x)\ g^{‘}(x)\ h^{‘}(x)\\l\quad m\quad n\\a\quad b\quad c\end{vmatrix}+\begin{vmatrix}f(x)\ g(x)\ h(x)\\0\quad 0\quad 0\\a\quad b\quad c\end{vmatrix}+\begin{vmatrix}f(x)\ g(x)\ h(x)\\l\quad m\quad n\\0\quad 0\quad 0\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}f^{‘}(x)\ g^{‘}(x)\ h^{‘}(x)\\l\quad m\quad n\\a\quad b\quad c\end{vmatrix}+0+0\\=\begin{vmatrix}f^{‘}(x)\ g^{‘}(x)\ h^{‘}(x)\\l\quad m\quad n\\a\quad b\quad c\end{vmatrix}\)→ বিবৃতিটি সত্য

    বিবৃতি-B:  

    \(y=\begin{vmatrix}f(x)\ g(x)\ h(x)\\F(x)\ G(x)\ H(x)\\ϕ(x)\ ψ(x)\ τ(x)\end{vmatrix}\\\frac{dy}{dx} = \begin{vmatrix}f^{‘}(x)\ g^{‘}(x)\ h^{‘}(x)\\F(x)\ G(x)\ H(x)\\ϕ(x)\ ψ(x)\ τ(x)\end{vmatrix}+\begin{vmatrix}f(x)\ g(x)\ h(x)\\F^{‘}(x)\ G^{‘}(x)\ H^{‘}(x)\\ϕ(x)\ ψ(x)\ τ(x)\end{vmatrix}+\begin{vmatrix}f(x)\ g(x)\ h(x)\\F(x)\ G(x)\ H(x)\\ϕ^{‘}(x)\ ψ^{‘}(x)\ τ^{‘}(x)\end{vmatrix}\)→ বিবৃতিটি মিথ্যা

    Ans:  Ⓒ বিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা

    2. বিবৃতি-A: tan y = tan x + secx – 1/tan x – secx + 1 হলে dy/dx = 1/2
    বিবৃতি-B: y = tan-1(a cos x – b sin x/b cos x + a sin x) হলে dy/dx = – 1

    Solution:  বিবৃতি-A: tan x + secx – 1/tan x – secx + 1
    = tan⁡x+ secx – (sec2x – tan2⁡x/tan x – secx + 1
    = (tan⁡x+ secx)(1 –tan⁡x+ secx)/tan x – secx + 1
    ⇒ tanx + secx
    ⇒ 1 + sin x/cosx
    = (cos x/2 + sin x/2)2/cos2 x/2 – sin2⁡ x/2
    = (cos x/2 + sin x/2)2/(cos x/2 – sin⁡ x/2)(cos x/2 + sin⁡ x/2)
    =cos x/2 + sin x/2/cos x/2 – sin⁡ x/2
    = 1 + tan x/2/1 – tan x/2
    ⇒ tan π/4 + tan x/2/1 – tan π/4.tan⁡ x/2
    ⇒ tan(π/4 + x/2)
    ∴ tan y = tan(π/4 + x/2)
    ⇒ y = π/4 + x/2
    ∴ dy/dx = 1/2 → বিবৃতিটি সত্য

    বিবৃতি-B: y = tan-1(a cos x – b sin x/b cos x + a sin x)
    = tan-1(a/b – tan x/1 + a/b tan x)
    =tan-1(a/b) – tan-1(tan x)
    = a/b – x
    ∴ dy/dx = 0 – 1 = -1 → বিবৃতিটি সত্য
    Ans: Ⓓ বিবৃতি A এবং বিবৃত্তি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়

    Click here to visit our Facebook

    True and False ___

    1. বিবৃতি-I: যদি \(y = cos^{-1}{f(x)}\) হয়, তবে \(\frac{dy}{dx}=-\frac{f^{‘}(x)}{\sqrt{1 – [f(x)]^2}}\)
    বিবৃতি-II: যদি \(y = tan^{-1}{ϕ(x)}\) হয়, তবে \(\frac{dy}{dx}=\frac{ϕ^{‘}(x)}{\sqrt{1 + [ϕ(x)]^2}}\)

    Solution: বিবৃতি-I: y = cos-1{f(x)}

    \(∴\frac{dy}{dx}=-\frac{f^{‘}(x)}{\sqrt{1 – [f(x)]^2}}\)

    → বিবৃতিটি সত্য
    বিবৃতি-II: y = tan-1{ϕ(x)}

    \(∴\frac{dy}{dx}=\frac{ϕ^{‘}(x)}{1 + [ϕ(x)]^2}\)

    → বিবৃতিটি মিথ্যা
    Ans: 
    Ⓑ বিবৃতি I সত্য

    2. বিবৃতি-I: d/dx(2x2 + 3)4 = 16x(2x2 + 3)3

    বিবৃতি-II: \(\frac{d}{dx}\sqrt{x^2+a^2}= \frac{x}{\sqrt{x^2+a^2}}\)

    Ⓐ বিবৃতি I ও II সত্য
    Ⓑ বিবৃতি । সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য
    Ⓓ বিবৃতি I ও II মিথ্যা

    Solution: বিবৃতি-I: d/dx(2x2 + 3)4
    = 4(2x2 + 3)3.2.2x
    = 16x(2x2 + 3)3 → বিবৃতিটি সত্য
    বিবৃতি-II:

    \(\frac{d}{dx}\sqrt{x^2+a^2}\\=\frac{1}{2\sqrt{x^2+a^2}}.2x\\= \frac{x}{\sqrt{x^2+a^2}}\) → বিবৃতিটি সত্য

    Ans: Ⓐ বিবৃতি I ও II সত্য

    3. বিবৃতি-I: x-এর সাপেক্ষে logax এর অন্তরকলজ 1/x logae
        বিবৃতি-II: x-এর সাপেক্ষে logxe এর অন্তরকলজ –  1/x(log x)2
    Ⓐ উভয় বিবৃতি সত্য
    Ⓑ উভয় বিবৃতি মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি I মিথ্যা এবং II সত্য

    Solution: বিবৃতি-I: d/dx(logax)
    = d/dx(logex. logae)
    = 1/x logae→ বিবৃতিটি সত্য
    বিবৃতি-II:  d/dx(logxe)
    = d/dx(1/log x)
    = 1/(log x)2.1/x=1/x(log x)2→ বিবৃতিটি সত্য
    Ans: Ⓐ উভয় বিবৃতি সত্য

    4. বিবৃতি-I: d/dx (xx) = xx(1 + logx)
    বিবৃতি-II: d/dx(2ex – 3x + 10x ln(10) = (2ex – 3mxlogem + 10xloge10)
    বিবৃতি-III: d/dx (2x + 2 – ex + 1 + log10x = 2x + 2loge2 – ex + log10e/x

    Ⓐ বিবৃতি I, II, III সত্য
    Ⓑ বিবৃতি I, II, III মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I, II সত্য কিন্তু III সত্য নয়
    Ⓓ বিবৃতি II, III সত্য কিন্তু । সত্য নয় 

    Solution: বিবৃতি-I: d/dx(xx)
    = d/dx(exlogx)
    =exlogx.( x.1/x +1.logx)
    = xx(1 + logx + 1) → বিবৃতিটি সত্য
    বিবৃতি-II: d/dx(2ex – 3mx + 10x)
    = 2ex – 3mx.logem+ 10x. loge10 → বিবৃতিটি সত্য
    বিবৃতি-III: d/dx(2x + 2 – ex + 1 + log10x)
    = 2x + 2loge2 – ex + 1 + 1/x .log10e → বিবৃতিটি মিথ্যা
    Ans:  Ⓒ বিবৃতি I, II সত্য কিন্তু III সত্য নয়

    5. বিবৃতি-I: d/dx(10x .x10) = 10x.x9 (10 + xlog10)

    বিবৃতি-II:\(\frac{d}{dx}\left(x\frac{e^x + e^{3x}}{e^x + e^{-x}} \right) = e^{3x}(1 + 2x)\)

    Ⓐ বিবৃতি I, II সত্য
    Ⓑ বিবৃতি । সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I, II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু ॥ সত্য

    Solution: বিবৃতি-I: d/dx(10x .x10)
    = 10x.loge10. x10 + 10x .10x9
    = 10x.x9 (xlog10 +10) → বিবৃতিটি সত্য

    বিবৃতি-II:

    \(\frac{d}{dx}\left(x\frac{e^x + e^{3x}}{e^x + e^{-x}} \right)\\=\frac{d}{dx}\left(x\frac{e^{2x}(e^{-x} + e^x)}{e^x + e^{-x}} \right)\)

    = d/dx(xe2x)
    =1. e2x + x.e2x.2
    = e2x(1 + 2x) → বিবৃতিটি মিথ্যা
    Ans:  Ⓑ বিবৃতি । সত্য এবং II মিথ্যা

    6. বিবৃতি-I: d/dxlog(ax)x = log(ax) + 1

    বিবৃতি-II: \(\frac{d}{dx}logsin(\sqrt{x^2+1})= \frac{x}{\sqrt{x^2+1}}cot\sqrt{x^2+1}\)

    Ⓐ বিবৃতি । সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য
    Ⓒ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য
    Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা

    Solution: বিবৃতি-I: d/dxlog(ax)x
    = d/dx[x(loga + logx)]
    = 1.(loga + logx) + x(0 + 1/x)
    = log(ax) + 1→ বিবৃতিটি সত্য
    বিবৃতি-II: 

    \(\frac{d}{dx}logsin(\sqrt{x^2+1})\\= \frac{1}{sin\sqrt{x^2+1}}.cos\sqrt{x^2+1}.\frac{1}{2\sqrt{x^2+1}}.2x\\=\frac{x}{\sqrt{x^2+1}}cot\sqrt{x^2+1}\) → বিবৃতিটি সত্য

    Ans:  Ⓑ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য

    7. বিবৃতি-I: \(\frac{d}{dx}\left( 2xtan^{-1}x – log(1 + x2) \right) = \frac{2tan^{-1}⁡x}{\sqrt{1 + x^2}}\)
    বিবৃতি-II:\(\frac{d}{dx}\left( \frac{2x+1}{x^3}-logtan x + x sin^{-1}(x^2 )\right) = -\frac{4}{x^3}-\frac{3}{x^4}-secxcosecx + sin^{-1}⁡(x^2 ) +\frac{2x^2}{\sqrt{1 – x^4}}\)

    Ⓐ বিবৃতি । সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য
    Ⓒ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য
    Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা

    Solution: বিবৃতি-I:

    \(\frac{d}{dx}\left( 2xtan^{-1}x – log(1 + x2) \right)\\=2.1.tan^{-1}x + 2x.\frac{1}{1 + x^2}- \frac{1}{1 + x^2}.2x = 2.tan^{-1}x\)→ বিবৃতিটি মিথ্যা

    বিবৃতি-II:

    \(\frac{d}{dx}\left( \frac{2x+1}{x^3}-logtan x + x sin^{-1}(x^2 )\right)\\=\frac{d}{dx}\left(\frac{2}{x^2} +\frac{1}{x^3} -logtan x + x sin^{-1}⁡(x^2 )\right)\\=-\frac{4}{x^3}-\frac{3}{x^4} -\frac{1}{tanx}.sec^2⁡x+1.sin^{-1}(x^2)+x.\frac{1}{\sqrt{1 – x^4}}).2x\\=-\frac{4}{x^3}-\frac{3}{x^4}-secxcosecx +sin^{-1}⁡(x^2 ) +\frac{2x^2}{\sqrt{1 – x^4}}\)→ বিবৃতিটি সত্য

    Ans:  Ⓒ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য

    8. বিবৃতি-I: \(\sqrt{1 + sin x}+\sqrt{\frac{1 – x^2}{1 + x^2}}\) অপেক্ষকটির x-এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ \(\frac{1}{2}\left( cos\frac{x}{2} – sin\frac{x}{2} \right))- \frac{2x}{(1 + x^2)\sqrt{1 – x^4}}\)
    বিবৃতি-II: \(\frac{1}{\sqrt{x + a}-\sqrt{x + b}}+ x^2sinx^3\) অপেক্ষকটির x3 -এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ \(\frac{1}{2(a – b)}\left[ \frac{1}{\sqrt{x + a}}+\frac{1}{\sqrt{x + b}} \right]+ 2xsinx^3 + 3x^4cos x^3\)

    Ⓐ বিবৃতি । সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি । মিথ্যা এবং II সত্য

    Solution: বিবৃতি- I:

    \(\frac{d}{dx}\left[ \sqrt{1 + sin x}+\sqrt{\frac{1 – x^2}{1 + x^2}} \right]\\\frac{d}{dx}\left[cos⁡\frac{x}{2}+sin⁡\frac{x}{2} \right]+\frac{d}{dx}\left[ \left( \frac{1 – x^2}{1 + x^2} \right)^{\frac{1}{2}}\right]\\=-sin\frac{x}{2}.\frac{1}{2}+cos\frac{x}{2}.\frac{1}{2}+\frac{1}{2}.\left( \frac{1 – x^2}{1 + x^2} \right)^{-\frac{1}{2}}.\frac{-2x(1 + x^2 )-(1- x^2 ).2x}{(1 + x^2)^2}\\=-\frac{1}{2}\left(sin⁡\frac{x}{2}-cos\frac{x}{2}\right)+\frac{1}{2}\left( \frac{1 + x^2}{1 – x^2} \right)^{\frac{1}{2}}.\frac{-4x}{(1 + x^2 )^2}\\=\frac{1}{2}\left(cos⁡\frac{x}{2}-sin\frac{x}{2}\right)-\frac{1}{2}.\frac{\sqrt{1 + x^2}}{\sqrt{1 – x^2}}.\frac{4x}{(1 + x^2)^2}\\=\frac{1}{2}\left(cos⁡\frac{x}{2}-sin\frac{x}{2}\right)-\frac{1}{\sqrt{1 – x^2}}.\frac{2x}{\sqrt{1 + x^2}(1 + x^2)}\\=\frac{1}{2}\left(cos⁡\frac{x}{2}-sin\frac{x}{2}\right)-\frac{2x}{(1 + x^2)\sqrt{1 – x^4}}\) → বিবৃতিটি সত্য

    বিবৃতি-II:

    \(\frac{d}{dx}\left[ \frac{1}{\sqrt{x + a} -\sqrt{x + b}}+x^2 sinx^3 \right]\\=\frac{d}{dx}\left[ \frac{\sqrt{x + a})+\sqrt{x + b}}{(\sqrt{x + a} -\sqrt{x + b})(\sqrt{x + a}+\sqrt{x + b})} \right]+\frac{d}{dx}[x^2 sinx^3]\\=\frac{d}{dx}\left[ \frac{\sqrt{x + a}+\sqrt{x + b}}{a-b} \right]+2xsinx^3+x^2.cosx^3.3x^2\\=\frac{1}{(a – b)}\left[\frac{1}{2\sqrt{x + a}}.1+\frac{1}{2\sqrt{x + b}}.1 \right]+ 2xsinx^3 + 3x^4cos x^3\\=\frac{1}{2(a – b)}\left[\frac{1}{\sqrt{x + a}}+\frac{1}{\sqrt{x + b}}\right]+ 2xsinx^3 + 3x^4cos x^3\)→ বিবৃতিটি সত্য

     Ans: Ⓑ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য

    9. বিবৃতি-Ⅰ: exsecx অপেক্ষকটির x -এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ exsecx(1 + tan x)।
    বিবৃতি-II: (cos x)logx অপেক্ষকটির x এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ (log x)cosx[cosx/xlogx – sin x – log(logx)]|

    Ⓐ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য
    Ⓑ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি। সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য

    Solution:  বিবৃতি- I: d/dx(exsecx)
    = exsecx + exsecx.tanx
    = exsecx(1 + tan x) → বিবৃতিটি সত্য
    বিবৃতি- II: d/dx [(cos x)logx]
    = d/dx[elog⁡{(cos x)logx}]
    = d/dx[elogx⁡{log⁡(cosx)}]
    == elogx⁡{log⁡(cosx)} .d/dx[logx⁡{log⁡(cosx) }]
    = (cos x)logx.(1/x.log⁡(cosx) + logx.1/cosx.(-sinx))
    = (cos x)logx(1/x log⁡(cosx)- logxtanx)→ বিবৃতিটি মিথ্যা
    Ans: Ⓒ বিবৃতি। সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা

    10. বিবৃতি-I: tan-1x এর সাপেক্ষে tan-1x/1 + tan-1x এর অবকল সহগ 1/(1 – tan-1x)2

    বিবৃতি-II: \(tan^{-1}x\) এর সাপেক্ষে \(tan^{-1}⁡\frac{\sqrt{1 + x^2}- 1}{x}\) এর অবকল সহগ 1

    Ⓐ বিবৃতি। সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য

    Solution: বিবৃতি-I:  ধরি, y = tan-1x   এবং

    \(z = \frac{tan^{-1}⁡x}{1+tan^{-1}⁡x}=\frac{y}{1+y}\\∴ \frac{dz}{dy}=\frac{1(1 + y)- y.(0 + 1)}{(1 + y)^2} \\= \frac{1}{(1 + y)^2} =\frac{1}{(1 + tan^{-1}⁡x)^2}\)→ বিবৃতিটি মিথ্যা

    বিবৃতি-II:  ধরি, y = tan-1x
    ∴ x = tany   

    \(z = tan^{-1}\frac{\sqrt{1 + x^2}– 1}{x}\\=tan^{-1}\frac{secy – 1}{tany}\\= tan^{-1}⁡\frac{1 – cosy}{siny}\\=tan^{-1}⁡\frac{2sin^2\frac{y}{2}}{2sin \frac{y}{2}.cos \frac{y}{2}}\)

    = tan-1tan y/2 = y/2
    ∴ dz/dy = 1/2 → বিবৃতিটি মিথ্যা
    Ans: Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা

    11. বিবৃতি-I: sin-1 2x/1 + x2 -এর সাপেক্ষে cos-1 1 – x2/1 + x2 এর অবকল সহগ 1/2

    বিবৃতি-II: \(sin^{-1⁡}x\) এর সাপেক্ষে \(x^{sin^{-1⁡}⁡x}\) এর অবকল সহগ \(x^{sin^{-1⁡}⁡x}\left[ \frac{\sqrt{1- x^2}}{x}sin^{-1⁡}x+ logx \right]\)

    Ⓐ বিবৃতি । সত্য কিন্তু বিবৃতি II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য

    Solution:  বিবৃতি-I:  ধরি, y = cos-1 1 – x2/1 + x2 = 2tan-1x
    এবং z = sin-1 2x/1 + x2  = 2tan-1x
    ∴ y = z
    ∴ dy/dz = 1 → বিবৃতিটি মিথ্যা
    বিবৃতি-II:  ধরি, y = xsin-1x = elogxsin-1x= esin-1xlogx

    \(∴ \frac{dy}{dx}= e^{sin^{-1}⁡x logx}\left( \frac{1}{\sqrt{1 -x^2}}logx+sin^{-1⁡}x.\frac{1}{x} \right)\\=x^{sin^{-1}⁡x}\left( \frac{logx}{\sqrt{1 -x^2}}+\frac{sin^{-1⁡}x}{x} \right)\)এবং \(z = sin^{-1}⁡x \\∴ \frac{dz}{dx}= \frac{1}{\sqrt{1 – x^2}}\\∴ \frac{dy}{dz}=\frac{\frac{dy}{dx}}{\frac{dz}{dx}} \\=\frac{x^{sin^{-1}⁡x}\left( \frac{logx}{\sqrt{1 -x^2}}+\frac{sin^{-1⁡}x}{x} \right)}{\frac{1}{\sqrt{1 – x^2}}}\\=x^{sin^{-1}⁡x}\left[logx+ \sqrt{1- x^2}.\frac{sin^{-1}⁡x}{x}\right]\\=x^{sin^{-1}⁡x}\left[ \frac{\sqrt{1- x^2}}{x}sin^{-1}x +logx \right]\)→বিবৃতিটি সত্য

    Ans:  Ⓓ বিবৃতি । মিথ্যা কিন্তু বিবৃতি II সত্য

    12 বিবৃতি-I: যদি \(y = e^{\sqrt{cos x}}\) হয়, তবে \(\frac{dy}{dx} = \frac{sin xe^{\sqrt{cos x}}}{2\sqrt{cos x}}\\\)বিবৃতি-II: যদি \(y = \frac{1}{\sqrt{log(secx)}}\) হয়, তবে \(\frac{dy}{dx} = – \frac{1}{2}tan x[log(secx)]^{-\frac{3}{2}}\)

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য
    Ⓑ বিবৃতি II সত্য
    Ⓒ উভয় বিবৃতি সত্য
    Ⓓ উভয় বিবৃতি মিথ্যা

    Solution: বিবৃতি-I: y = e√cos x
    ∴ dy/dx = e√cos x.1/2√cos x.(-sin x)
    = – sinxe√cos x/2√cosx → বিবৃতিটি মিথ্যা

    বিবৃতি-II: \(y = \frac{1}{\sqrt{log(secx)}}=log(secx)^{-\frac{1}{2}}\)

    ∴ dy/dx = –1/2[log(secx)] –3/2.1/secx.secx.tanx
    = –1/2tanx[log(secx)] –3/2 → বিবৃতিটি সত্য
    Ans: Ⓑ বিবৃতি II সত্য

    Case Based ___

    1. y = f(t) এবং x = Φ(t) হলে dy/dx = f’(t)/Φ’(t) যেখানে Φ’(t) ≠ 0

    [i] x = acos θ; y = bsin θ হলে dy/dx =
    Ⓐ abcot θ          Ⓑ -abcot θ
    Ⓒ –b/acot θ       Ⓓ –a/bcot θ

    Solution: x = acos θ
    ∴ dx/dθ = – asin θ
    y = bsin θ
    ∴ dy/dθ = bcos θ
    ∴ dy/dx = dy/dθ/dx/dθ = bcosθ/-asinθ = – b/acot θ
    Ans:  Ⓒ – b/acot θ

    [ii]  x = acos θ/2; y = bsin θ/2 হলে dy/dx =
    Ⓐ b/atan θ/2            Ⓑ –b/atan θ/2
    Ⓒ – b/acot θ/2         Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: x = acos θ/2
    ∴ dx/dθ = – asin θ/2. 1/2
    y = bsin θ/2
    ∴ dy/dθ = bcos θ/2. 1/2
    ∴ dy/dx = dy/dθ/dx/dθ = bcos θ/2/-asin θ/2 = – b/acot θ
    Ans: Ⓒ – b/acot θ/2

    [ii] x = acos3 θ, y = asin3 θ হলে, dy/dx =
    Ⓐ tan θ           Ⓑ cot θ
    Ⓒ -tan θ         Ⓓ – cot θ

    Solution: x = acos3 θ
    ∴ dx/dθ = a.3cos2 θ.(- sin θ) = – 3acos2 θ.sin θ
         y = asin3 θ
    ∴ dy/dθ = a.3sin2 θ cos θ = 3asin2 θ cos θ
    ∴ dy/dx = dy/dθ/dx/dθ = 3asin2 θ cos θ/– 3acos2 θ.sin θ  =  -tan θ
    Ans: Ⓒ -tan θ

    2. মনে করো, y = f(x) অপেক্ষকের বিপরীত অপেক্ষক x = g(y) এবং f'(x) = 1/1 + x2

    [i] g'(x) =
    Ⓐ 1 + [g(x)]2           Ⓑ 1/1 + [g(x)]2
    Ⓒ – 1/1 + [g(x)]2        Ⓓ 1 – [g(x)]2

    Solution: y = f(x)
    এবং x = g(y)
    ⇒ x = g{f(x)}
    ∴ 1 =  g'{f(x)}. f'(x)
    ⇒ 1 =  g'{f(x)}. 1/1 + x2
    ⇒g'{f(x)} = 1 + x2
    ⇒ g'(y) = 1 + [g(y)]2
    ∴ g'(x) = 1 + [g(x)]2
    Ans:    Ⓐ 1 + [g(x)]2

    [ii] বিকল্পগুলির মধ্যে কোনটি f(x) হতে পারে? 
    Ⓐ tanx            Ⓑ tan-1x
    Ⓒ sec-1x        Ⓓ secx

    Solution: f(x) = tanx হলে f'(x) = 1/1 + x2 হয়।
    Ans: Ⓐ tanx

    3. মনে করো, f(x) = (a + x/1 + x)a + 1 + 2x
    [i] f'(x) = kf(x) হলে k =
    Ⓐ (1 – a)(1 + a + x)/(1 + x)(a + x) + 2log(a + x/1 + x)
    Ⓑ (1 – a)(1 + a + 2x)/(1 + x)(a + x) + log(a + x/1 + x)
    Ⓒ (1 – a)(1 + a + 2x)/(1 + x)(a + x) + 2log(a + x/1 + x)
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: f(x) = (a + x/1 + x)a + 1 + 2x
    ⇒ logf(x) = log(a + x/1 + x)a + 1 + 2x
    ⇒logf(x) = (a + 1 + 2x)[log(a + x) – log(1 + x)]
    ⇒ 1/f(x)f'(x) = 2[log(a + x) – log(1 + x)] + (a + 1 + 2x)[1/a + x – 1/1 + x]
    ⇒ 1/f(x)f'(x) = 2log(a + x/1 + x) + (a + 1 + 2x)[1 + x – a – x/(a + x)(1 + x)]
    ⇒1/f(x)f'(x) = 2log(a + x/1 + x) + (a + 1 + 2x)(1 – a)/(a + x)(1 + x)
    ⇒ f'(x) = f(x)[2log(a + x/1 + x) + (a + 1 + 2x)(1 – a)/(a + x)(1 + x)]
    ∴ k = 2log(a + x/1 + x) + (a + 1 + 2x)(1 – a)/(a + x)(1 + x)
    Ans:  Ⓒ (1 – a)(1 + a + 2x)/(1 + x)(a + x) + 2log(a + x/1 + x)

    [ii] f'(0) =
    Ⓐ aa + 1 [2log a + 1 – a2/a]
    Ⓑ aa + 1 [log(a) + 1 – a2/a]
    Ⓒ aa + 1 [2 loga – 1 – a2/a]
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: f'(x) = f(x)[2log(a + x/1 + x) + (a + 1 + 2x)(1 – a)/(a + x)(1 + x)]
    ∴ f'(0) = (a + 0/1 + 0)a + 1 + 2.0[2log(a + 0/1 + 0) + (a + 1 + 2.0)(1 – a)/(a + 0)(1 + 0)]
        = aa + 1[2log a + (a + 1)(1 – a)/a]
        = aa + 1[2log a + 1 – a2/a]
    Ans: Ⓐ aa + 1 [2log a + 1 – a2/a]

    4. মনে করো, (1 + x)n = C0 + C1x + C2x2 + . . . +Cnxn
    [i] C0 + 2C1 + 3C2 + . . . + (n +1)Cn =

    Ⓐ (n + 2)2n + 1
    Ⓑ (n + 2)2n
    Ⓒ (n + 1)2n + 1
    Ⓓ (n + 2)2n – 1

    Solution: (1 + x)n = C0 + C1x + C2x2 + . . . +Cnxn
    ∴ x(1 + x)n = xC0 + C1x2 + C2x3 + . . . + Cnxn + 1
     x -এর সাপেক্ষে অবকলন করে পাই,
       1.(1 + x)n + x.n(1 + x)n – 1 = 1.C0 + 2xC1x + 3xC2x2 + . . . + (n + 1)Cnxn
       
    x = 1 বসিয়ে পাই,
        (1 + 1)n + 1.n(1+1)n – 1 = C0 + 2.1.C1 + 3.1.C2.12 + . . . + (n + 1)Cn.1n
    ⇒ 2n + n.2n – 1 = C0 + 2C1 + 3C2 + . . . + (n + 1)Cn
    ⇒ 2.2n – 1 + n.2n – 1 = C0 + 2C1 + 3C2 + . . . + (n + 1)Cn
    ⇒ (n + 2)2n – 1 = C0 + 2C1 + 3C2 + . . . + (n + 1)Cn
    Ans: Ⓓ (n + 2)2n – 1

    [ii] C1 – 2C2 + 3C3 – . . . + (- 1)n – 1nCn =
    Ⓐ 2      Ⓑ 0      Ⓒ 8      Ⓓ 4

    Solution: (1 + x)n = C0 + C1x + C2x2 + . . . + Cnxn
     
    x -এর সাপেক্ষে অবকলন করে পাই,
       n(1 + x)n – 1 = C1 + 2C2x + 3C3x2 + . . . + nCnxn -1
    x = -1 বসিয়ে পাই,
        n(1 – 1)n – 1 = C1 + 2C2(-1) + 3C3(-1)2 + . . . + nCn(-1)n -1
    ⇒ 0 = C1 – 2C2 + 3C3 + . . . + (-1)n -1nCn
    Ans:  Ⓑ 0

  • DIFFERENTIATION SOLUTION OF SNDEY SEM-3

    SOLUTION OF DIFFERENTIATION SNDEY SEMESTER-3

    SOLUTION OF DIFFERENTIATION SNDEY SEMESTER-3

    অবকলন বা অন্তরকলন
    Differentiation
    Unit 3
    Chapter 2
    Part I

    DIFFERENTIATION

    Part I

    Part IIএর সমাধান দেখতে এখানে CLICK করো।

    বহুবিকল্পভিত্তিক প্রশ্নাবলি (MCQ)                                                প্রতিটি প্রশ্নের মান 1
    Conventional Type

    1. y = esin x হলে dy/dx =
    Ⓐ – esin x cos x        Ⓑ esin x sin x
    Ⓒ esin x cos x          Ⓓ ecos x  

    Solution: y = esin x
    ∴ dy/dx = esin x.d/dx(sin x) = esin xcos x
    Ans:  Ⓒ esin x cos x

    2. y = sin3x হলে dy/dx =
    Ⓐ sin3x cos x         Ⓑ 3sin2x cos x
    Ⓒ – 3sin2x cos x     Ⓓ 3sin2x cos x

    Solution: y = sin3x
    ∴ dy/dx = 3sin2x.d/dx(sin x) = 3sin2x cos x
    Ans:  Ⓑ 3sin2x cos x

    3.  f(x) = 23x2 হলে f'(x) =
    Ⓐ 23x2.6x                 Ⓑ 23x2.log 2
    Ⓒ 23x2.3xlog 2      Ⓓ 23x2.6xlog 2

    Solution: f(x) = 23x2
    ∴ f'(x) = 23x2.log 2.d/dx(3x2)
    = 23x2.log 2.6x = 23x2.6xlog 2
    Ans:  Ⓓ 23x2.6xlog 2

    4. যদি dy/dxlog(x2 – 5) = φ(x)/x2 – 5  হয় তবে φ(x)-এর মান হবে –
    Ⓐ 2x           Ⓑ x2
    Ⓒ x            Ⓓ 2x – 5

    Solution: dy/dxlog(x2 – 5) = φ(x)/x2 – 5
    ⇒ 1/x2 – 5.2x = φ(x)/x2 – 5
    ∴ φ(x) = 2x
    Ans:  Ⓐ 2x

    5. যদি dy/dx(tan-1 x)2 = k tan-1 x.1/1 + x2 হয় তবে k-এর মান হবে –
    Ⓐ 1       Ⓑ -2
    Ⓒ 2Ⓓ – 1

    Solution: dy/dx(tan-1 x)2
    = 2tan-1 x.d/dx(tan-1 x)
    = 2tan-1 x.1/1 + x2
    ∴ k = 2
    Ans:  Ⓒ 2

    6. x2 + y2 = a2 হলে dy/dx-এর মান হবে –
    Ⓐ x/y            Ⓑ – x/y
    Ⓒ y/x          Ⓓ – y/x

    Solution: x2 + y2 = a2
    ∴ 2x + 2y.dy/dx = 0
    ⇒ dy/dx =  – x/y
    Ans:
     Ⓑ – x/y

    7. d/dx (5f(x))-এর মান হবে –
    Ⓐ 5f(x).f’(x)
    Ⓑ 5f(x).loge 5
    Ⓒ 5fx.f'(x)loge 5
    Ⓓ 5f(x).f’(x)loge 5

    Solution: d/dx (5f(x))
    = 5f(x).loge 5.d/dx[f(x)]
    = 5f(x).loge 5.f’(x)
    Ans:  Ⓓ 5f(x).f’(x)loge 5

    8. d/dx (2x3 – 5)10 = (2x3 – 5)9f(x) হয়, তবে f(x) হবে-
    Ⓐ 60x2         Ⓑ 30x2
    Ⓒ 20x2         Ⓓ 45x2

    Solution: d/dx (2x3 – 5)10 = (2x3 – 5)9f(x)
    ⇒ 10(2x3 – 5)9 ×(2.3x2 – 0) = (2x3 – 5)9f(x)
    ⇒ 60x2 = f(x)
    Ans:  Ⓐ 60x2

    9. d/dx (xx)-এর মান হবে –
    Ⓐ x. xx – 1                      Ⓑ xxlog x 
    Ⓒ xx(1/x + log x)      Ⓓ xx(1 + log x)

    Solution: d/dx (xx)
    = d/dx (exlog x)
    = exlog x×d/dx (xlog x)
    =exlog x×(1.log x + x.1/x)
    = xx(log x + 1)
    Ans:  Ⓓ xx(1 + log x)

    10. যদি y = log10 x হয় তবে dy/dx হবে –
    Ⓐ 1/xlog10 e       Ⓑ 1/xloge 10
    Ⓒ 1xlog10 x       Ⓓ 1/10x

    Solution: y = log10 x
    = log10 e×loge x
    = log10 e×1/x
    Ans:  Ⓐ 1/xlog10 e

    11.  d/dx(10mx)-এর মান হবে –
    Ⓐ 10mxloge 10      Ⓑ 10mxmloge 10
    Ⓒ m10mx       Ⓓ এদের কোনোটিই নয়।

    Solution: d/dx(10mx)
    =  10mx.m.loge 10
    Ans:  Ⓑ 10mxmloge 10

    12. x = a cos θ, y = a sin θ হলে dy/dx এর মান হবে –
    Ⓐ tan θ       Ⓑ – tan θ
    Ⓒ -cot θ      Ⓓ cot θ

    Solution:  x = a cos θ
    ∴ dx/dθ = -asin θ
    এবং y = asin θ
    ∴ dy/dθ  = acos θ
    ∴  dy/dθ  = dy/dθ/dx/dθ
         = acos θ/-asin θ = -cot θ
    Ans:  Ⓒ -cot θ

    13. x = 3 বিন্দুতে d/dx{|x – 1| + |x – 5|}-এর মান নিম্নের কোনটি হবে?
    Ⓐ -2       Ⓑ 0
    Ⓒ 2          Ⓓ 4

    Solution: |x - 1| + |x - 5|
    = {-(x-1)-(x-5) যখন x<1
    {(x-1)-(x-5) যখন 1≤x<5
    {(x-1) +(x-5) যখন x≥ 5)
    = {6-2x যখন x<1
    {4 যখন 1≤x<5
    {2x-6 যখন x≥ 5
    d/dx{|x - 1| + |x - 5|}
    = d/dx(4)... x = 3 বিন্দুতে
    = 0
    Ans: Ⓑ 0

    SEMESTER-3
    সূচিপত্র

    👉 UNIT-1   সম্বন্ধ ও অপেক্ষক   

    👉 UNIT-2       বীজগণিত

    👉 UNIT-3       কলনবিদ্যা

    👉 UNIT-4       সম্ভাবনা

    👉       Semester III -এর প্রশ্নপত্রের সম্পূর্ণ সমাধান

    14. u ও v যদি x-এর অন্তরকলনযোগ্য অপেক্ষক হয়, তবে  d/dx(tan-1 u/v) =

    \(Ⓐ\ \frac{v \frac{du}{dx}}{u^2 + v^2}\quad\\Ⓑ\ \frac{u \frac{dv}{dx}}{u^2 + v^2}\\Ⓒ\ \frac{v \frac{du}{dx}-u\frac{dv}{dx}}{u^2 + v^2}\quad\\ Ⓓ\ \frac{v \frac{du}{dx}+u\frac{dv}{dx}}{u^2 + v^2}\)
    \(Solution:\ \frac{d}{dx}(tan^{-1} \frac{u}{v})\\= \frac{1}{1 +\left( \frac{u}{v} \right)^2}.\frac{d}{dx}.\left( \frac{u}{v} \right)\\=\frac{v^2}{u^2 + v^2}.\frac{v\frac{du}{dx}-u\frac{dv}{dx}}{v^2}\\=\frac{v\frac{du}{dx}-u\frac{dv}{dx}}{u^2 + v^2}\\Ans:\ Ⓒ\ \frac{v\frac{du}{dx}-u\frac{dv}{dx}}{u^2 + v^2}\)

    15. যদি d/dx(tan-1 x) = 1/1 + x2 হয়, তবে  d/dx(cot-1 x) =
    Ⓐ -(1 + x2)     Ⓑ – 1/1 + x2
    Ⓒ 2/1 + x2         Ⓓ 1/1 – x2

    Solution: d/dx(cot-1 x)
    = d/dx(π/2 – tan-1 x)
    =  0 – 1/1 + x2  = – 1/1 + x2
    Ans:  Ⓑ – 1/1 + x2

    16. 2tan-1 x/a -এর x-এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ করে পাই, k/(x2 + a2) হলে k =
    Ⓐ 1            Ⓑ 2
    Ⓒ 3           Ⓓ 4

    \(Solution: \frac{d}{dx}(2tan^{-1}\frac{x}{a}) = \frac{ka}{x^2 + a^2}\\⇒ 2.\frac{1}{1 + \left( \frac{x}{a} \right)^2}.\frac{d}{dx}\left( \frac{x}{a} \right) = \frac{ka}{x^2 + a^2}\\⇒ \frac{2a^2}{a^2 + x^2}.\frac{1}{a} = \frac{ka}{x^2 + a^2}\\ ⇒ k = 2\\Ans:\ Ⓑ 2\)

    17. log(cot-1 x) -এর x-এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ করে পাই, 1/k(1 + x2) । এক্ষেত্রে k =
    Ⓐ x                   Ⓑ √x
    Ⓒ tan-1x        Ⓓ – cot-1 x

    \(Solution: \frac{d}{dx}[log(cot^{-1}x)]= \frac{1}{k(1 + x^2)}\\⇒ \frac{1}{cot^{-1}x}.\frac{d}{dx}(cot^{-1} x)] = \frac{1}{k(1 + x^2)}\\⇒ \frac{1}{cot^{-1}x}.\left(-\frac{1}{1 + x^2} \right) = \frac{1}{k(1 + x^2)}\\⇒ \frac{-1}{cot^{-1}x}= \frac{1}{k}\)

    ⇒  – cot-1 x = k
    Ans: 
    Ⓓ – cot-1 x

    18. d/dx sec(tan-1x) =

    \(Ⓐ\ \frac{x}{\sqrt{1 + x^2}}\quad Ⓑ\ -\frac{x}{\sqrt{1 + x^2}}\\Ⓒ\ \frac{1}{\sqrt{1 + x^2}}\quad Ⓓ\ \frac{x}{\sqrt{1 – x^2}}\)

    Solution: d/dx sec(tan-1x)

    \(= \frac{d}{dx}sec(sec^{-1}\sqrt{1 + x^2})\\=\frac{d}{dx}(\sqrt{1 + x^2})\\=\frac{1}{2\sqrt{1 + x^2}}×2x=\frac{x}{\sqrt{1 + x^2}}\\Ans:\ Ⓐ\ \frac{x}{\sqrt{1 + x^2}}\)

    19. d/dx (2sec-1 2x – 3sin-1 x + 3cos-1 x2 ) =

    \(Ⓐ\ \frac{2}{x\sqrt{4x^2 – 1}}-\frac{3}{\sqrt{1 – x^2}}-\frac{2x}{\sqrt{1 – x^4}}\\Ⓑ\ \frac{2}{x\sqrt{4x^2 – 1}}+\frac{3}{\sqrt{1 – x^2}}-\frac{2x}{\sqrt{1 – x^4}}\\Ⓒ\ \frac{2}{x\sqrt{4x^2 – 1}}+\frac{3}{\sqrt{1 – x^2}}+\frac{2x}{\sqrt{1 – x^4}}\)Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: d/dx (2sec-1 2x – 3sin-1 x + 3cos-1 x2 )

    \(=2.\frac{1}{2x\sqrt{(2x)^2 – 1}}×2-3.\frac{1}{\sqrt{1 – x^2}}-\frac{1}{\sqrt{1 – (x^2 )^2}}×2x\\=\frac{2}{x\sqrt{4x^2 – 1}}-\frac{3}{\sqrt{1 – x^2}}-\frac{2x}{\sqrt{1 – x^4}}\\Ans:\ Ⓐ\ \frac{2}{x\sqrt{4x^2 – 1}}-\frac{3}{\sqrt{1 – x^2}}-\frac{2x}{\sqrt{1 – x^4}}\)

    20. d/dx(2cosec-1 3x + 3cosec2x) হল
    Ⓐ একটি ঋণাত্মক পূর্ণসংখ্যা
    Ⓑ একটি ধনাত্মক পূর্ণসংখ্যা
    Ⓒ 0
    Ⓓ একটি x-এর অপেক্ষক

    Solution: d/dx[2cosec-1 3x + 3cosec2x]

    \(=-2.\frac{1}{3x\sqrt{(3x)^2 – 1}}.3+3(-cosec2x.cot2x).2\\=-\frac{2}{x\sqrt{9x^2 – 1}}-6cosec2xcot 2x\)Ans: Ⓓ একটি x-এর অপেক্ষক
    \(21. \frac{d}{dx}(cos^{-1}x+cos^{-1}\sqrt{1-x^2})\) হল

    Ⓐ একটি ঋণাত্মক পূর্ণসংখ্যা
    Ⓑ একটি ধনাত্মক পূর্ণসংখ্যা
    Ⓒ 0
    Ⓓ একটি x-এর অপেক্ষক

    \(Solution:\ \frac{d}{dx}(cos^{-1}x+cos^{-1}\sqrt{1-x^2})\\=\frac{d}{dx} (cos^{-1}x+sin^{-1}x)\\=\frac{d}{dx} (\frac{π}{2})=0\\Ans:\ Ⓒ\ 0\)

    22. d/dx (1/px + q) =
    Ⓐ p/(px + q)2                 Ⓑ q/(px + q)2
    Ⓒ – p/(px + q)2         Ⓓ – q/(px + q)2

    Solution: d/dx (1/px + q)
    =d/dx(px + q)-1
    = -1.(px + q)-2.p.1
    = – p/(px + q)2
    Ans: Ⓒ – p/(px + q)2

    23. d/dx(e2x)4 =
    Ⓐ e2x         Ⓑ 8e8x        Ⓒ e8x/8
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: d/dx(e2x)4
    = 4(e2x)3 d/dx(e2x )
    =4(e2x)3.2e2x
    =8(e2x)4 = 8e8x
    Ans: Ⓑ 8e8x

    24. d/dx(1010x)=
    Ⓐ 1010x + 1.log 10x
    Ⓑ 1010x + 1
    Ⓒ 1010x + 1.log 10
    Ⓓ 10x.log 10

    Solution: d/dx(1010x)
    = 1010x.10.loge⁡10
    = 1010x + 1.loge⁡10
    Ans: Ⓒ 1010x + 1.log ⁡10

    25. d/dx(22x2 + 5x) =
    Ⓐ (4x + 5).22x2 + 5x
    Ⓑ 22x2 + 5x.log 2
    Ⓒ (4x+5) log⁡2
    Ⓓ (4x+5)22x2 + 5x.log 2

    Solution: d/dx(22x2 + 5x)
    = 22x2 + 5x.log 2.d/dx(2x2 + 5x)
    = 22x2 + 5x.log 2.(4x+5)
    Ans: Ⓓ (4x+5)22x2 + 5x.log 2

    \(26.\ \frac{d}{dx}log\left( \sqrt{x^2+a^2} \right) =\\Ⓐ\ \frac{2x}{x^2 + a^2}\\Ⓑ\ \frac{x}{2(x^2 + a^2)}\\Ⓒ\ \frac{x}{x^2 + a^2}\)Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    \(Solution:\ \frac{d}{dx}log\left( \sqrt{x^2+a^2} \right)\\=\frac{1}{x^2+a^2}.\frac{d}{dx}(x^2+a^2)\\=\frac{2x}{x^2 + a^2}\\Ans:\ Ⓐ \frac{2x}{x^2 + a^2}\)

    27. d/dxlog[log(logx)] =
    Ⓐ x/log(log x)
    Ⓑ x/log x.log(log x)
    Ⓒ x/xlog x
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: d/dxlog[log(logx)]
    = 1/log(logx)d/dx[log(logx)]
    =1/log(logx)×1/log x×d/dx(logx)
    = 1/log(logx)×1/log x×1/x   
    Ans:  Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    28. d/dx(10log(cos x)) =
    Ⓐ tan x . 10log(cos x).log 10
    Ⓑ – tan x . 10log(cos x).log 10
    Ⓒ tan x . 10log(sin x).log 10
    Ⓓ – tan x . 10log(sin x).log 10

    Solution:  d/dx(10log(cos x))
    = 10log(cos x) .loge10.d/dx(log(cos x))
    =10log(cos x) .loge10.1/cos x.(-sin x)  
    =- tan x . 10log(cos x).log 10
    Ans:  Ⓑ – tan x . 10log(cos x).log 10

    29. d/dx sin(cos x2) =
    Ⓐ 2x sin x2.cos(cos x2)
    Ⓑ -2x sin x2.cos(cos x2)
    Ⓒ x sin x2.cos(cos x)
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: d/dx sin(cos x2)
    = cos(cos x2).d/dx(cos x2)
    =cos(cos x2).(-sin x2).2x
    =-2x sin x2.cos(cos x2)
    Ans: 
    Ⓑ -2x sin x2.cos(cos x2)

    S N DEY SEMESTER-3 অবকলন বা অন্তরকলন (Differentiation)

    30. d/dx(sin xo) =
    Ⓐ cos xo                Ⓑ – cos xo 
    Ⓒ π/180cos xo      Ⓓ π/2 cos xo

    Solution: d/dx(sin xo)
    =d/dx(sin πx/180)
    = cos πx/180×π/180.1 = π/180cos xo
    Ans:
     Ⓒ π/180 cos xo

    31. x-এর সাপেক্ষে \(log(x+\sqrt{x^2+ a^2})\) -এর অন্তরকলজ \(\frac{k}{\sqrt{x^2+ a^2}}\)

    হলে k =
    Ⓐ 1             Ⓑ -1
    Ⓒ 2            Ⓓ -2

    \(Solution:\ \frac{d}{dx}\left[ log(x+\sqrt{x^2+ a^2}) \right]\\=\frac{1}{x+\sqrt{x^2+ a^2}}\left( 1+\frac{2x}{2\sqrt{x^2+ a^2}}\right)\\=\frac{1}{x+\sqrt{x^2+ a^2}}×\frac{\sqrt{x^2+ a^2}+x}{2\sqrt{x^2+ a^2}}\\=\frac{1}{\sqrt{x^2+ a^2}}\)

    ∴ k = 1
    Ans:  Ⓐ 1

    32. x-এর সাপেক্ষে \(log(\sqrt{x-2}+ \sqrt{x – 3})\) -এর অন্তরকলজ \(\frac{1}{\sqrt{(x-a)(x-b)}}\)

    হলে a + b =
    Ⓐ 0        Ⓑ 2
    Ⓒ 3        Ⓓ 5

    \(Solution:\ \frac{d}{dx}\left[ log(\sqrt{x-2}+ \sqrt{x – 3}) \right]\\=\frac{1}{\sqrt{x-2}+ \sqrt{x – 3}}\left( \frac{1}{2\sqrt{x-2}}+\frac{1}{2\sqrt{x-3}} \right)\\=\frac{1}{\sqrt{x-2}+ \sqrt{x – 3}}×\frac{\sqrt{x – 3} + \sqrt{x – 2}}{2\sqrt{x – 2}\sqrt{x – 3}}\\=\frac{1}{\sqrt{(x-2)(x-3)}}\\\quad \frac{1}{\sqrt{(x-a)(x-b)}}\)

       এর সঙ্গে তুলনা করে পাই,
    x = 2, y = 3
    ∴ x + y = 2 + 3 = 5
    Ans:  Ⓓ 5

    33. x-এর সাপেক্ষে log tan(π/4 + x/2) -এর অন্তরকলজ
    Ⓐ sin x        Ⓑ cos x
    Ⓒ tab x        Ⓓ sec x

    Solution: d/dx [log tan(π/4 + x/2)]
    = 1/tan(π/4 + x/2) .sec2⁡(π/4 + x/2).1/2
    = 1/2 sin⁡(π/4 + x/2)cos⁡(π/4 + x/2)
    ==1/sin2⁡(π/4 + x/2)
    = 1/sin⁡(π/2 + x/2)
    = 1/cos⁡x = sec⁡x
    Ans: Ⓓ sec x

    34. d/dx(secn x) = nanb হলে a2 – b2 =
    Ⓐ 1           Ⓑ 0           Ⓒ -1
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: d/dx(secn x) = nanb
    ⇒ n secn – 1 x.sec xtan x = nanb
    ⇒ secn x.tan x = anb    
    ∴ a = sec x, b = tan x
    ∴ a2 – b2 = sec2 x – tan2 x = 1
    Ans:  Ⓐ 1

    35.যদি \(y=tan^{-1} \frac{4x}{1 + 5x^2}+tan^{-1}\frac{2 + 3x}{3 – 2x}\) হয়,তবে \(\frac{dy}{dx}=\ Ⓐ\ \frac{1}{1 + 25x^2}\\Ⓑ\ \frac{5}{1 + 5x^2}\\Ⓒ\ \frac{5}{1 + 25x^2}\\Ⓓ\ \frac{1}{1 + 5x^2}\)
    \(Solution:\ y=tan^{-1} \frac{4x}{1 + 5x^2}+tan^{-1}\frac{2 + 3x}{3 – 2x}\\⇒y= tan^{-1}\frac{5x – x}{1 + 5x.x}+ tan^{-1}\frac{\frac{2}{3} + x}{1 -\frac{2}{3}x}\)

    ⇒y = tan-15x – tan-1x + tan-1 2/3 + tan-1 x
    ⇒y= tan-15x + tan-1 2/3

    \(∴\frac{dy}{dx}=\frac{1}{1+(5x)^2}×5+0=\frac{5}{1 + 25x^2}\\Ans:\ Ⓒ\ \frac{5}{1 + 25x^2}\)

    36. d/dx(sin-1x)m =

    \(Ⓐ\ \frac{m}{\sqrt{1 – x^2}}(sin^{-1}x)^{m-1}\\Ⓑ\ \frac{m}{\sqrt{1 + x^2}}(sin^{-1}x)^{m-1}\\Ⓒ\ \frac{m}{\sqrt{1 + x^2}}(sin^{-1}x)^m\\Ⓓ\ \frac{m}{\sqrt{1 – x^2}}(sin^{-1}x)^m\\Solution:\ \frac{d}{dx}(sin^{-1}x)^m\\=m(sin^{-1}x)^{m-1}×\frac{1}{\sqrt{1 – x^2}}\\=\frac{m}{\sqrt{1 – x^2}}(sin^{-1}x)^{m-1}\\Ans:\ Ⓐ\ \frac{m}{\sqrt{1 – x^2}}(sin^{-1}x)^{m-1}\)
    \(37.\ \frac{d}{dx}\left( cos^{-1}\frac{x}{a} \right)^3=\\Ⓐ\ \frac{2}{\sqrt{a^2- x^2}}\left( cos^{-1}\frac{x}{a} \right)^2\\Ⓑ\ \ \frac{3}{\sqrt{a^2- x^2}}\left( cos^{-1}\frac{x}{a} \right)^3\\Ⓒ\ -\ \frac{3}{\sqrt{a^2- x^2}}\left( cos^{-1}\frac{x}{a} \right)^2\\Ⓓ\ -\frac{2}{\sqrt{a^2- x^2}}\left( cos^{-1}\frac{x}{a} \right)^3\)
    \(Solution:.\ \frac{d}{dx}\left( cos^{-1}\frac{x}{a} \right)^3\\=3\left( cos^{-1}\frac{x}{a} \right)^2×\frac{d}{dx}\left(cos^{-1}\frac{x}{a} \right)\\=3\left( cos^{-1}\frac{x}{a} \right)^2×{\frac{-1}{\sqrt{1-\left( \sqrt{\frac{x}{a}} \right)^2}}}×\frac{1}{a}\\=3\left( cos^{-1}\frac{x}{a} \right)^2×\frac{-a}{a^2- x^2}×\frac{1}{a}\\= -\frac{3}{\sqrt{a^2- x^2}}\left( cos^{-1}\frac{x}{a} \right)^2\\Ans:\ Ⓒ\ -\frac{3}{\sqrt{a^2- x^2}}\left( cos^{-1}\frac{x}{a} \right)^2\)

    38. d/dx (tan-1sec x) = a/1 + b2 হলে a/b =
    Ⓐ sin x         Ⓑ cos x
    Ⓒ sec x     Ⓓ tan x

    Solution: d/dx (tan-1(sec x))
    = 1/1 + sec2 x.secx.tanx
    = secx.tanx/1 + sec2 x
    প্রশ্নানুযায়ী,      
         secx.tanx/1 + sec2 x = a/1 + b2
    ∴ a = sec x.tan x এবং b = sec2 x
    ∴ a/b = secx.tanx/sec2 x = sin x
    Ans:  Ⓐ sin x

    \(39.\ \frac{d}{dx}\left(\sqrt{x^2+1}-log\left[\frac{1}{x}+\sqrt{1+\frac{1}{x^2}} \right]]\right)=\\ Ⓐ\ \frac{\sqrt{x^2+1}}{x}\quad Ⓑ\ \frac{x}{\sqrt{x^2+1}}\\Ⓒ\ \frac{\sqrt{x^2-1}}{x^2}\quad Ⓓ\ \frac{x^2 – 1}{x^2 + 1}\)
    \(Solution:\ \frac{d}{dx}\left(\sqrt{x^2+1}-log\left[\frac{1}{x}+\sqrt{1+\frac{1}{x^2}} \right]\right)\\=\frac{d}{dx}\left( \sqrt{x^2+1}-log\frac{1 + \sqrt{x^2+1}}{x} \right)\\=\frac{d}{dx}[\sqrt{x^2+1}-log(1 + \sqrt{x^2+1})+logx]\\=\frac{1}{2\sqrt{x^2+1}}×2x-\frac{1}{1 + \sqrt{x^2+1}}×\frac{1}{2\sqrt{x^2+1}}×2x+\frac{1}{x}\\=\frac{x}{\sqrt{x^2+1}}-\frac{x}{\sqrt{x^2+1} (1 + \sqrt{x^2+1})}+\frac{1}{x}\\=\frac{x(1 + \sqrt{x^2+1}- 1)}{\sqrt{x^2+1}(1 + \sqrt{x^2+1})}+\frac{1}{x}\\=\frac{x\sqrt{x^2+1}}{\sqrt{x^2+1}(1 + \sqrt{x^2+1})}+\frac{1}{x}\\=\frac{x}{1 + \sqrt{x^2+1}}+\frac{1}{x} \\=\frac{x^2 + 1 + \sqrt{x^2+1}}{x(1 + \sqrt{x^2+1})}\\ =\frac{\sqrt{x^2+1}.(\sqrt{x^2+1}+ 1)}{x(1 + \sqrt{x^2+1})}\\=\frac{\sqrt{x^2+1}}{x}\\Ans:\ Ⓐ\ \frac{\sqrt{x^2+1}}{x}\)
    \(40.\ (0, \frac{π}{2})\) অন্তরালে \(cot^{-1} \sqrt{\frac{1 – sin x}{1 + sin x}}\) অপেক্ষকটির x এর সাপেক্ষে অবকলন হল \(Ⓐ\ 0\quad Ⓑ\ \frac{1}{2}\\Ⓒ\ cosec^{-1}(sec x)\\Ⓓ\ \frac{sin x}{1 + cot x}\)
    \(Solution:\ \frac{1 – sin x}{1 – sin x}\\=\frac{\left( cos\frac{⁡x}{2} – sin⁡\frac{⁡x}{2} \right)^2}{\left( cos\frac{⁡x}{2} + sin⁡\frac{⁡x}{2} \right)^2}\\=\left( \frac{cos⁡\frac{⁡x}{2} – sin⁡\frac{⁡x}{2}}{cos⁡\frac{⁡x}{2} + sin⁡\frac{⁡x}{2}} \right)^2\\= \left( \frac{1 – tan\frac{⁡x}{2}}{1+tan\frac{⁡x}{2}} \right)^2\\= \left( \frac{tan⁡\frac{π}{4} – tan\frac{⁡x}{2}}{1+tan⁡\frac{π}{4}.tan\frac{⁡x}{2}} \right)^2\\=tan^2⁡(\frac{π}{4}-\frac{x}{2})\\∴ cot^{-1}\sqrt{\frac{1 – sin x}{1 – sin x}}\)

    = cot-1tan(π/4 − x/2)
    = cot-1cot[π/2 − (π/4 − x/2)]
    =cot-1cot[π/2 + x/2]
    = π/2 + x/2

    \(∴ \frac{d}{dx}\left[ cot^{-1}\sqrt{\frac{1 – sin x}{1 – sin x}} \right]\)

    = d/dx(π/2 + x/2)
    = 0 + 1/2 = 1/2
    Ans: Ⓑ 1/2

    41. x2 + xy + y2 = 100 হলে, dy/dx =
    Ⓐ – 2x + y/x + 2y              Ⓑ – x + y/x + 2y
    Ⓒ 2x + y/x + 2y                Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: x2 + xy + y2 = 100
    ∴ 2x + (1.y + x.dy/dx) + 2y.dy/dx = 0
    ⇒ (x + 2y) dy/dx = -(2x + y)
    ⇒ dy/dx = – 2x + y/x + 2y
    Solution: Ⓐ – 2x + y/x + 2y

    42. x3 + y3 = 3axy হলে, dy/dx =

    \(Ⓐ\ \frac{x^2 + ay}{ax – y^2}\quad Ⓑ\ \frac{x^2 – ay}{ax – y^2}\\Ⓒ\ \frac{x^2 – ay}{ax – y^2}\quad Ⓓ \frac{x^2 + ay}{ax + y^2}\)

    Solution:  x3 + y3 = 3axy
    ∴ 3x2 + 3y2.dy/dx = 3a(1.y + x.dy/dx)
    ⇒ (y2 – ax) dy/dx = ay – x2

    \(⇒\frac{dy}{dx}=\frac{ay – x^2}{y^2 – ax}\\⇒\frac{dy}{dx}=\frac{x^2 – ay}{ax – y^2}\\Ans:\ Ⓑ\ \frac{x^2 – ay}{ax – y^2}\)
    \(43. x^{\frac{2}{3}}+y^{\frac{2}{3}}=1\) হলে, \(\frac{dy}{dx} =Ⓐ\ -\left( \frac{y}{x} \right)^3\quad Ⓑ\ -\left( \frac{y}{x} \right)^{\frac{1}{3}}\\Ⓒ\ -\left( \frac{x}{y} \right)^{\frac{1}{3}}\quad Ⓓ \left( \frac{y}{x} \right)^{\frac{1}{3}}\\Solution:\ x^{\frac{2}{3}}+y^{\frac{2}{3}}=1\\∴\frac{2}{3} x^{\frac{-1}{3}}+\frac{2}{3} y^{\frac{-1}{3}}\frac{dy}{dx}= 0\\⇒\frac{dy}{dx}= -\frac{x^\frac{-1}{3}}{y^\frac{-1}{3}} = -\left( \frac{x}{y} \right)^{-\frac{1}{3}}=-\left( \frac{y}{x} \right)^{\frac{1}{3}}\\Ans:\ Ⓑ\ -\left( \frac{y}{x} \right)^{\frac{1}{3}}\)
    \(44.\ \frac{x^2}{a^2} +\frac{y^2}{b^2}= 1\) হলে, \(\frac{dy}{dx} =Ⓐ\ -\frac{xb^2}{ya^2}\quad Ⓑ\ \frac{xb^2}{a^2}\\Ⓒ\ \frac{xa^2}{yb^2}\quad Ⓓ -\frac{xa^2}{yb^2}\\Solution:\ \frac{x^2}{a^2} +\frac{y^2}{b^2}= 1\\∴\ \frac{1}{a^2}.2x+\frac{1}{b^2}.2y.\frac{dy}{dx}= 0\\⇒\frac{dy}{dx}= -\frac{xb^2}{ya^2}\\Ans:\ Ⓐ\ -\frac{xb^2}{ya^2}\)

    45. x = ylog xy হলে, dy/dx =
    Ⓐ x – y/x + y        Ⓑ y(x – y)/x + y
    Ⓒ x + y/x – y        Ⓓ y(x – y)/x(x + y)

    Solution: x = ylog xy = ylog x + ylogy
    ∴ 1 = dy/dx .log x + y.1/x + dy/dx .log y + y.1/y .dy/dx
    ⇒ 1 –  y/x = (log x + log y + 1)dy/dx
    ⇒ x – y/x = (log xy + 1)dy/dx
    ⇒x – y/x = (x/y + 1) )dy/dx
    ⇒ dy/dx = y(x – y)/x(x + y)
    Ans: 
    Ⓓ y(x – y)/x(x + y)

    46. ax² + 2hxy + by² + 2gx + 2fy + c = 0 হলে, dy/dx =

    Ⓐ ax + by + g/bx + ay + f
    Ⓑ – ax + hy + g/hx + by + f
    Ⓒ ax + hy + f/hx + by + g
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: ax² + 2hxy + by² + 2gx + 2fy + c = 0
    ∴ 2ax + 2by. dy/dx + 2h(1.y + x. dy/dx) + 2g + 2f. dy/dx + 0 = 0
    ⇒ dy/dx.(2by + 2hx + 2f) = – 2ax – 2hy – 2g

    \(⇒\frac{dy}{dx}=\frac{- 2ax – 2hy – 2g}{2by + 2hx + 2f}\\⇒\frac{dy}{dx}=-\frac{2ax + 2hy + 2g}{2by + 2hx + 2f}\\Ans:\ Ⓑ\ -\frac{2ax + 2hy + 2g}{2by + 2hx + 2f}\)

    47. (x2 + y2)2 = xy হলে dy/dx =

    \(Ⓐ\ \frac{y – 4x(x^2 + y^2)}{4y(x^2 + y^2 )- x}\\Ⓑ\ \frac{y – x(x^2 + y^2)}{y(x^2 + y^2 )- x}\\ Ⓒ\ \frac{y – 4x(x^2 + y^2)}{y(x^2 + y^2 )- x}\\Ⓓ\ \frac{y – x(x^2 + y^2)}{4y(x^2 + y^2 )- x}\)

    Solution: (x2 + y2)2 = xy
    ∴ 2(x2 + y2)(2x + 2y.dy/dx) = 1.y + x. .dy/dx
    ⇒ dy/dx.[x – 4y(x2 + y2)] dy/dx = 4x(x2 + y2) – y

    \(⇒\frac{dy}{dx}=\frac{4x(x^2 + y^2)- y}{x – 4y(x^2 + y^2 )}\\⇒\frac{dy}{dx}=\frac{y – 4x(x^2 + y^2)}{4y(x^2 + y^2 )- x}\\Ans:\ Ⓐ\ \frac{y – 4x(x^2 + y^2)}{4y(x^2 + y^2 )- x}\)

    48. x = at2, y = 2at হলে dy/dx =
    Ⓐ t                 Ⓑ 1/t
    Ⓒ – 1/t          Ⓓ1/t3

    Solution: x = at2
    ∴ dx/dt = 2at
    এবং y = 2at
    ∴ dy/dt = 2a
    ∴ dy/dt
    = dy/dt/dx/dt
    = 2a/2at = 1/t
    Ans:  Ⓑ 1/t

    49. যদি x = t logt, y = logt/t হয়, তবে t = 1 বিন্দুতে dy/dx =
    Ⓐ 1           Ⓑ -1
    Ⓒ 5          Ⓓ -5

    Solution: x = t logt
    ∴ dx/dt = 1.logt + t.1/t = logt + 1
    এবং y = logt/t 

    \(∴ \frac{dy}{dt}=\frac{\frac{1}{t}.t – logt.1}{t^2}=\frac{1 – logt}{t^2}\\∴ \frac{dy}{dx}= \frac{\frac{dy}{dt}}{\frac{dz}{dt}}=\frac{1 – logt}{t^2(1 + logt)}\)t = 1 বিন্দুতে \(\frac{dy}{dx}=\frac{1 – log⁡1}{1^2 (1 + log⁡1)}=\frac{1 – 0}{1(1 + 0)}=1\)

    Ans:  Ⓐ 1

    50. যদি \(y = \sqrt{\frac{x^2 + 1}{x^2 – 1}}\) হয়, তবে \(\frac{dy}{dx}=\ Ⓐ\ \frac{2x}{(x^2- 1)\sqrt{x^4- 1}}\\Ⓑ\ \frac{2x}{(x^2- 1)\sqrt{x^4- 1}}\\Ⓒ\ \frac{x}{(x^2- 1)\sqrt{x^4- 1}}\\Ⓓ\ -\frac{2x}{(x^2- 1)\sqrt{x^4- 1}}\)
    \(Solution:\ y = \sqrt{\frac{x^2 + 1}{x^2 – 1}}\\⇒ log y =log\sqrt{\frac{x^2 + 1}{x^2 – 1}}\\⇒log y = \frac{1}{2}[log (x^2 + 1) – log (x^2 – 1)]\\∴ \frac{1}{y}.\frac{dy}{dx}=\left[ \frac{2x}{x^2 + 1}- \frac{2x}{x^2 – 1} \right]\\⇒\frac{dy}{dx}=\frac{1}{2}.y.2x\left[ \frac{1}{x^2 + 1}- \frac{1}{x^2 – 1} \right]\\⇒\frac{dy}{dx}=x \sqrt{\frac{x^2 + 1}{x^2 – 1}}\left[ \frac{x^2-1-x^2-1)}{(x^2 + 1)(x^2 – 1} \right]\\⇒\frac{dy}{dx}=x \sqrt{\frac{x^2 + 1}{x^2 – 1}}\left[ \frac{-2}{(x^2 + 1)(x^2 – 1)} \right]\\⇒\frac{dy}{dx}=-\frac{2x}{(x^2- 1)\sqrt{x^4- 1}}\\Ans:\ Ⓓ\ -\frac{2x}{(x^2- 1)\sqrt{x^4- 1}}\)

    51. যদি y = (1 – x)(1 – 2x)(1 – 3x2) হয়, তবে dy/dx =
    Ⓐ (1 – x)(1 – 2x)(1 – 3x)[1/1 – x + 2/1 – 2x + 6x/1 – 3x2]
    Ⓑ – (1 – x)(1 – 2x)(1 – 3x2)[1/1 – x + 2/1 – 2x – 6x/1 – 3x2]
    Ⓒ – (1 – x)(1 – 2x)(1 – 3x2)[1/1 – x + 2/1 – 2x + 6x/1 – 3x2]
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: y = (1 – x)(1 – 2x)(1 – 3x2) 
    ⇒ log y = log[(1 – x)(1 – 2x)(1 – 3x2)]
    ⇒ log y = log(1 – x) + log(1 – 2x) + log(1 – 3x2)
     ∴ 1/y.dy/dx = -1/1 – x + -2/1 – 2x + -6x/1 – 3x2
    ⇒ dy/dx = y[-1/1 – x + -2/1 – 2x + -6x/1 – 3x2] 
    ⇒ dy/dx = -(1 – x)(1 – 2x)(1 – 3x2)[1/1 – x + 2/1 – 2x + 6x/1 – 3x2] 
    Ans:  Ⓑ – (1 – x)(1 – 2x)(1 – 3x2)[1/1 – x + 2/1 – 2x + 6x/1 – 3x2] 

    52. যদি \(y = \sqrt{\frac{(x – 3)(x^2 + 4)}{3x^2 + 4x + 5}}\) হয় তবে \(\frac{dy}{dx}=\ Ⓐ\ \frac{1}{2}\sqrt{\frac{(x – 3)(x^2 + 4)}{3x^2 + 4x + 5}}\\Ⓑ\ \frac{1}{2}\left[ \frac{1}{x-3}+\frac{2x}{x^2+4}-\frac{6x+4}{3x^2 + 4x + 5} \right]\\Ⓒ\ \frac{1}{2}\sqrt{\frac{(x – 3)(x^2 + 4)}{3x^2 + 4x + 5}}\left[ \frac{1}{x-3}+\frac{2x}{x^2+4}-\frac{6x+4}{3x^2 + 4x + 5} \right]\) Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    \(Solution:\ y = \sqrt{\frac{(x – 3)(x^2 + 4)}{3x^2 + 4x + 5}}\\⇒ log y =log\sqrt{\frac{(x – 3)(x^2 + 4)}{3x^2 + 4x + 5}}\\⇒log y=\frac{1}{2}[log (x – 3) + log (x^2 + 4) – log (3x^2 + 4x + 5)]\\∴ \frac{1}{y}.\frac{dy}{dx}=\frac{1}{2}\left[ \frac{1}{x – 3}+ \frac{2x}{x^2 + 4}-\frac{6x + 4}{3x^2 + 4x + 5} \right]\\⇒\frac{dy}{dx}=\frac{1}{2}.y\left[ \frac{1}{x – 3}+ \frac{2x}{x^2 + 4}-\frac{6x + 4}{3x^2 + 4x + 5} \right]\\⇒\frac{dy}{dx}=\frac{1}{2}.\sqrt{\frac{(x – 3)(x^2 + 4)}{3x^2 + 4x + 5}}\left[ \frac{1}{x – 3}+ \frac{2x}{x^2 + 4}-\frac{6x + 4}{3x^2 + 4x + 5} \right]\\Ams:\ Ⓒ\ \frac{1}{2}\sqrt{\frac{(x – 3)(x^2 + 4)}{3x^2 + 4x + 5}}\left[ \frac{1}{x-3}+\frac{2x}{x^2+4}-\frac{6x+4}{3x^2 + 4x + 5} \right]\)
    \(53.\ \frac{5x}{\sqrt[3]{1 – x^2}}+sin^2 (2x + 3)\) অপেক্ষকটির x-এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ – \(Ⓐ\ \frac{5(3 – x^2 )}{3(1 – x^2 )^{\frac{4}{3}}} + 2sin(4x + 6)\\Ⓑ\ \frac{(3 – x^2)}{(1 – x^2 )^4} + 2sin(4x + 6)\\Ⓒ\ \frac{x^2}{3x^{\frac{4}{3}}} + 2sin(4x + 6)\) Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    \(Solution:\ \frac{d}{dx}\left[ \frac{5x}{\sqrt[3]{1 – x^2}}+sin^2 (2x + 3) \right]\\=\frac{d}{dx}\left[ \frac{5x}{(1-x^2 )^{\frac{1}{3}}}+sin^2 (2x + 3) \right]\\=5(1-x^2 )^{-\frac{1}{3}}+5x.\frac{-1}{3}.(1-x^2 )^{-\frac{4}{3}}.(-2x)+2sin(2x+3)cos(2x+3).2\\=\frac{5}{(1-x^2 )^{\frac{1}{3}}}+\frac{10x^2}{3(1-x^2 )^{\frac{4}{3}}}+2 sin⁡2(2x+3)\\=\frac{5.3(1 – x^2 )+ 10x^2}{3(1-x^2 )^{\frac{4}{3}}}+2 sin⁡(4x+6)\\= \frac{5(3 – x^2 )}{3(1 – x^2 )^{\frac{4}{3}}} + 2sin(4x + 6)\\Ans:\ Ⓐ\ \frac{5(3 – x^2 )}{3(1 – x^2 )^{\frac{4}{3}}} + 2sin(4x + 6)\) =
    \(54.\ log\sqrt{\frac{1 +cos^2x}{1 – e^{2x}}}\) অপেক্ষকটির x-এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ -\(Ⓐ\ \frac{sin 2x}{2(1 + cos^2 x)} +\frac{e^{2x}}{1 – e^{2x}}\\Ⓑ\ -\frac{sin 2x}{2(1 + cos^2 x)} +\frac{e^{2x}}{1 – e^{2x}}\\Ⓒ\ \frac{sin 2x}{2(1 + cos^2 x)} +\frac{e^{2x}}{1 + e^{2x}}\\Ⓓ\ \frac{sin 2x}{2(1 + cos^2 x)} -\frac{e^{2x}}{1 – e^{2x}}\)
    \(Solution:\ log\sqrt{\frac{1 +cos^2x}{1 – e^{2x}}}\\= \frac{1}{2}[log(1 + cos^2 x) – log(1 – e^{2x})]\\∴ \frac{dy}{dx}=\frac{1}{2}.\left[ \frac{1}{1 + cos^2 x}.2 cos⁡x.(-sinx)-\frac{1}{1 – e^{2x}}.(-2e^{2x}) \right]\\=\frac{1}{2}.\left[ \frac{-sin⁡2x}{1 + cos^2 x}+\frac{2e^{2x}}{1 – e^{2x}} \right]\\=-\frac{sin 2x}{2(1 + cos^2 x)} +\frac{e^{2x}}{1 – e^{2x}}\\Ans:\ Ⓑ\ -\frac{sin 2x}{2(1 + cos^2 x)} +\frac{e^{2x}}{1 – e^{2x}}\)

    55. d/dx [tan-1 (cos x/1 + sin x) + sin logx] =
    Ⓐ 1/x cos (logx)
    Ⓑ 1/2 + 1/x cos (logx)
    Ⓒ – 1/2 – 1/x cos (logx)
    Ⓓ – 1/2 + 1/x cos (logx)

    Solution: tan-1 cos x/1 + sin x

    \(= tan^{-1} \frac{cos^2⁡\frac{x}{2}- sin^2\frac{x}{2}}{\left( cos\frac{x}{2}+sin\frac{x}{2} \right)^2}\\⁡= tan^{-1}\frac{(cos⁡⁡\frac{x}{2}+ sin⁡⁡\frac{x}{2})(cos⁡⁡\frac{x}{2}- sin⁡\frac{x}{2})}{(cos⁡\frac{x}{2}+sin⁡\frac{x}{2})^2}\\⁡= tan^{-1}\frac{cos⁡⁡\frac{x}{2}- sin⁡\frac{x}{2}}{cos⁡\frac{x}{2}+sin⁡\frac{x}{2}}\\=tan^{-1}\frac{1 – tan\frac{x}{2}}{1 – tan\frac{x}{2}}\\=tan^{-1}\frac{tan\frac{π}{4} – tan\frac{x}{2}}{1 – tan\frac{π}{4}.tan\frac{x}{2}}\)

    = tan-1 tan⁡(π/4 – x/2) = π/4 – x/2
    ∴  d/dx [tan-1(cos x/1 + sin x)  + sin logx]
    = d/dx [π/4 – x/2  + sin logx]
    = 0 – 1/2 + cos(log x).1/x = – 1/2 – 1/x cos (logx)        
    Ans:  Ⓒ – 1/2 – 1/x cos (logx)         

    56. নীচের কোন সম্পর্কটির ক্ষেত্রে dy/dx = y(x – y)/x2
    Ⓐ y = (1 + x)x           Ⓑ y = xsin x
    Ⓒ xcos2x                      Ⓓ xy = ex

    Solution: Ⓓ xy = ex
    ∴ log xy = log ex
    ⇒ ylog x = x
    ∴ dy/dx.log x + y.1/x = 1
    ⇒  dy/dx . x/y = 1 – y/x = x – y/x
    ⇒ dy/dx = y(x – y)/x2
    Ans:Ⓓ xy = ex

    57. নীচের কোন্ অপেক্ষকটির x-এর সাপেক্ষে অন্তরকলজ  sec x[1 + x + (1 + xtan x)(x + logx)] ?
    Ⓐ x3logx                            Ⓑ √xlog √x
    Ⓒ xsec xlog(xex)         Ⓓ tanx/x log⁡(ex/xx)

    Solution:  y = xsec xlog(xex) = xsec x(log x + logex) = xsec x(log x + x)
    ∴ dy/dx  = 1.sec x(log x + x) + x.sec x.tan x(log x + x) + xsec x(1/x + 1)
              = sec x[(log x + x) + x.tan x(log x + x) + x(1/x + 1)]
    = sec x[(log x + x)(1 + x.tan x) + 1 + x]
    Ans:  Ⓒ xsec xlog(xex)

    58. যদি log(xy) = x2 – y2 হয়, তবে x = 1, y = 1 বিন্দুতে dy/dx =
      
    Ⓐ 0              Ⓑ 1
    Ⓒ 1/2           Ⓓ  1/3

    Solution: log(xy) = x2 – y2
    ∴ 1/xy (1.y + x.dy/dx) = 2x – 2y.dy/dx
    x = 1, y = 1 বিন্দুতে,
           1/1.1 (1.1 + 1.dy/dx) = 2.1 – 2.1.dy/dx
    বা, dy/dx + 2 dy/dx = 2 – 1
    বা, dy/dx = 1/3
    Ans:  Ⓓ  1/3

    59. নীচের কোন সমীকরণটির ক্ষেত্রে dy/dx = y – 1 – x2y2/1 – x + x2y2 হবে?
    Ⓐ exy – 4xy = 4             Ⓑ xy = tan(x + y)
    Ⓒ yy = sin x                      Ⓓ log (xy) = ex + y + 2

    Solution: Ⓑ xy = tan(x + y)
    ⇒  tan-1 xy = x + y
    ∴ 1/1 + x2y2 .(1.y + x.dy/dx) = 1 + dy/dx
    ⇒ (x/1 + x2y2 – 1). dy/dx = 1 – y/1 + x2y2
    ⇒ x – 1 – x2y2/1 + x2y2 .dy/dx = 1 + x2y2 – y/1 + x2y2
    ⇒ x – 1 – x2y2/1 + x2y2 .dy/dx = y – 1 + x2y2 /1 – x + x2y2
    Ans: Ⓑ xy = tan(x + y)

    60. যদি x = a(t – sin t) , y = a(1 – cos t) হয়, তবে t = π/2 বিন্দুতে dy/dx =
    Ⓐ 0            Ⓑ 1
    Ⓒ -1           Ⓓ π

    Solution: x = a(t – sin t)
    ∴ dx/dt = a(1 + cos t) = a.2sin2 t/2
         y = a(1 – cos t)
    ∴ dy/dt = a(0 + sin t) = a.2sin t/2 cos t/2
    ∴ dy/dx =(dy/dt)/(dx/dt)
          = a.2sin t/2 cos t/2/a.2sin t/2 cos t/2
         = cot t/2
           t = π/2 বিন্দুতে,
    dy/dx = cot π/4 = 1
    Ans:Ⓑ 1

    61. যদি x = a(2t + sin 2t) , y = a(1 – cos 2t) হয়, তবে dy/dx =
    Ⓐ tant            Ⓑ cosect
    Ⓒ sect           Ⓓ cot t

    Solution: x = a(2t + sin 2t)
    ∴ dx/dt = a(2 + 2cos 2t) = 2a(1 + cos 2t) = 2a.2cos2 t
          y = a(1 – cos 2t)
    ∴ dy/dt = a(0 + 2sin 2t) = 2a sin 2t) = 4a.sin t cos t
    ∴ dy/dx =(dy/dt)/(dx/dt)
          = 4a.sin t cos t/2a.2cos2 t = tan t
     Ans:Ⓐ tant

    62. যদি x = sec-1 1 + t2/1 – t2 , y = sin-1 3t – t3/1 – 3t2 হয়, তবে dy/dx =
    Ⓐ 1/2              Ⓑ 1
    Ⓒ 3/2              Ⓓ 1/3

    Solution: x = sec-1 1 + t2/1 – t2 = 2tan-1 t
    y = sin-1 3t – t3/1 – 3t2 = 3tan-1 t
    ∴ x/y = 2/3
    বা, 2y = 3x
    ∴ 2.dy/dx = 3
    বা, dy/dx = 3/2
    Ans:  Ⓒ 3/2

    63. যদি x = cos-1(8t4 – 8t2 + 1), y = sin-1 (3t – 4t3) [0 < t < 1/2] হয়, তবে dy/dx =
    Ⓐ –1/2             Ⓑ –2/3 
    Ⓒ 3/4              Ⓓ -1

    Solution: ধরি, t = sin θ
    x = cos-1(8t4 – 8t2 + 1)
    = cos-1[2(2t2 – 1)2 – 1]
    = cos-1[2(2Sin2 θ – 1)2 – 1]
    = cos-1[2(-cos 2θ)2 – 1]
    = cos-1[2cos2 2θ – 1]
    = cos-1cos 4θ = 4θ
    ∴ dx/dθ = 4
    y = sin-1 (3t – 4t3)
    = sin-1 (3 sin θ – 4sin3 θ)
    = sin-1sin 3θ =  3θ
    ∴ dy/dθ = 3
    ∴ dy/dx =(dy/dθ)/(dx/dθ)= 3/4
    Ans: Ⓒ 3/4

    64. যদি \(y = x^3\sqrt{\frac{x^2 + 4}{x^3+ 3}}\) হয়, তবে \(\frac{dy}{dx}=\ Ⓐ\ \frac{x^2 (3x^4+ 20x^2+ 36)}{(x + 3)\sqrt{(x^2+ 3)(x^2+ 4)}}\\Ⓑ\ \frac{x^2 (3x^4+20x^2+ 36)}{(x^2 + 3)\sqrt{(x^2+ 3)(x^2+ 4)}}\\Ⓒ\ \frac{3x^4+ 20x^2+ 36}{(x + 3)\sqrt{(x^2+3)(x^2+ 4)}}\) Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    \(Solution:\ y = x^3\sqrt{\frac{x^2 + 4}{x^3+ 3}}\)

    উভয় দিকে log নিয়ে পাই,

    \(log y = log\left( x^3\sqrt{\frac{x^2 + 4}{x^3+3}} \right)\\⇒log y =log⁡x^3+\frac{1}{2}log⁡\frac{x^2 + 4}{x^3+ 3}\\⇒log y = 3log x + \frac{1}{2}[log (x^2 + 4) – log (x^2 + 3)\\∴ \frac{1}{y}.\frac{dy}{dx}=\frac{3}{x}+\frac{1}{2}.\left[ \frac{2x}{x^2 + 4}-\frac{2x}{x^2 + 3} \right]\\⇒ \frac{dy}{dx}=y.\left[\frac{3}{x}+ \frac{x}{x^2 + 4}-\frac{x}{x^2 + 3} \right]\\⇒ \frac{dy}{dx}= x^3\sqrt{\frac{x^2 +4}{x^3+ 3)}}.\frac{3(x^2 + 4)(x^2 + 3)+x^2 (x^2 + 3)-x^2 (x^2 + 4)}{x(x^2 + 4)(x^2 + 3)}\\⇒ \frac{dy}{dx} = x^3\sqrt{\frac{x^2 +4}{x^3+ 3)}}.\frac{3x^4 + 21x^2 +36 + x^4 + 3x^2 – x^(4 )- 4x^2)}{x(x^2 + 4)(x^2 + 3)}\\⇒ \frac{dy}{dx} = x^3\sqrt{\frac{x^2 +4}{x^3+ 3)}}.\frac{3x^4 + 20x^2 + 36}{x(x^2 + 4)(x^2 + 3}\\⇒ \frac{dy}{dx} =\frac{x^3\sqrt{x^2 + 4}(3x^4+ 20x^2+ 36)}{\sqrt{x^2 + 3}x(x^2+ 4)(x^2 + 3)} \\⇒ \frac{dy}{dx}= \frac{x^2 (3x^4+20x^2+ 36)}{(x^2 + 3)\sqrt{(x^2+ 3)(x^2+ 4)}}\\Ans: Ⓑ \frac{x^2 (3x^4+20x^2+ 36)}{(x^2 + 3)\sqrt{(x^2+ 3)(x^2+ 4)}}\)
    65. যদি \(y=\sqrt{\frac{(x – a)(x – b)}{(x – c)(x – d)}}\) হয়, তবে \(\frac{dy}{dx}=\\Ⓐ\ \frac{1}{2}\sqrt{\frac{(x – a)(x – b)}{(x – c)(x – d)}}\left[ \frac{1}{x – a}+\frac{1}{x – b}-\frac{1}{x – c}-\frac{1}{x – d} \right]\\Ⓑ\ \frac{1}{2}\left[ \frac{1}{x – a}+\frac{1}{x – b}+\frac{1}{x – c}+\frac{1}{x – d} \right]\\Ⓒ\ \frac{1}{2}\sqrt{\frac{(x – a)(x – b)}{(x – c)(x – d)}}\left[ \frac{1}{x – a}+\frac{1}{x – b}-\frac{1}{x – c}-\frac{1}{x – d} \right]\)Ⓓএদের কোনোটিই নয়
    \(Solution:\ y = \sqrt{\frac{(x – a)(x – b)}{(x – c)(x – d)}}\)

    উভয় দিকে log নিয়ে পাই,

    \(\quad logy = log\sqrt{\frac{(x – a)(x – b)}{(x – c)(x – d)}}\)

    বা, log y = 1/2log⁡(x – a)(x – b)/(x – c)(x – d)
    বা, log y = 1/2[log (x – a) + log (x – b) – log (x – c) – log (x – d)
    ∴ 1/y.dy/dx = 1/2.[1/x – a + 1/x – b – 1/x – c – 1/x – d]
    ⇒ dy/dx = y/2.[1/x – a + 1/x – b – 1/x – c – 1/x – d]

    \(⇒\frac{dy}{dx}= \frac{1}{2}\sqrt{\frac{(x – a)(x – b)}{(x – c)(x – d)}}\left[ \frac{1}{x – a}+\frac{1}{x – b}-\frac{1}{x – c}-\frac{1}{x – d} \right]\\Ans:\ Ⓐ\ \frac{1}{2}\sqrt{\frac{(x – a)(x – b)}{(x – c)(x – d)}}\left[ \frac{1}{x – a}+\frac{1}{x – b}-\frac{1}{x – c}-\frac{1}{x – d} \right]\)
    66. যদি \(y = log\sqrt{\frac{1 + sin x}{1 -sin x}}\)

    হয়, তবে dy/dx =
    Ⓐ sinx      Ⓑ tanx
    Ⓒ cotx      Ⓓ secx

    \( Solution: y = log\sqrt{\frac{1 + sin x}{1 -sin x}}\\ = log\sqrt{\frac{(cos⁡\frac{x}{2}+sin⁡\frac{x}{2})^2}{(cos⁡\frac{x}{2}-sin⁡\frac{x}{2})^2}}\\= log\sqrt{\frac{(1 + tan⁡\frac{x}{2})^2}{(1 – tan⁡\frac{x}{2})^2}}\\=log⁡\frac{1 + tan⁡\frac{x}{2}}{1 – tan⁡\frac{x}{2}}=logtan(\frac{π}{4}+\frac{x}{2})\\∴ \frac{dy}{dx}=\frac{1}{tan(\frac{π}{4}+\frac{x}{2})}.sec^2(\frac{π}{4}+\frac{x}{2}).\frac{1}{2}\\=\frac{cos⁡(\frac{π}{4}+\frac{x}{2})}{2.sin(\frac{π}{4}+\frac{x}{2}).cos^2(\frac{π}{4}+\frac{x}{2})}\\=\frac{1}{2.sin(\frac{π}{4}+\frac{x}{2}).cos(\frac{π}{4}+\frac{x}{2})}\\=\frac{1}{sin2.(\frac{π}{4}+\frac{x}{2})}\\=\frac{1}{sin(\frac{π}{2}+x)}\\=\frac{1}{cosx}=sec⁡x\\Ans:\ Ⓓ secx\)

    67. যদি y = x + 2/(x – 1)(x + 5) হয়, তবে dy/dx =
    Ⓐ x + 2/(x – 1)(x + 5)[1/x + 2 – 1/x – 1 + 1/x + 5]
    Ⓑ x + 2/(x – 1)(x + 5)[1/x + 2 – 1/x – 1 – 1/x + 5)]
    Ⓒ (x+5)(x- 1)/x + 2[1/x + 2 + 1/x – 1 + 1/x + 5]
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: y = x + 2/(x – 1)(x + 5)
    উভয় দিকে log নিয়ে পাই,
          log y = log [x + 2/(x – 1)(x + 5)]
    বা, log y = log (x + 2) – log (x – 1) – log (x + 5)
    ∴ 1/y.dy/dx = 1/x + 2 – 1/x – 1 – 1/x + 5
    ⇒ dy/dx = y[1/x + 2 – 1/x – 1 – 1/x + 5]
    ⇒ dy/dx = x + 2/(x – 1)(x + 5)[1/x + 2 – 1/x – 1 – 1/x + 5)]
    Ans: Ⓑ x + 2/(x – 1)(x + 5)[1/x + 2 – 1/x – 1 – 1/x + 5)]

    68. d/dt (3tcos t + sin t) =
    Ⓐ 3t(cos t log3 – sin t) + cos t
    Ⓑ -3t(cos t log3 – sin t) + cos t
    Ⓒ 3t(cos t log3 + sin t) + cos t
    Ⓓ 3t(cos t log3 – sin t) – cos t

    Solution: d/dt (3tcos t + sin t)
    = 3t.log 3. cos t + 3t.(-sin t) + cos t
    = 3t(3 cos t log 3 – sin t) + cos t
    Ans:  Ⓐ 3t(cos t log3 – sin t) + cos t

    69. d/dt[(t – 2 + t2)(2t – 3t)] =
    Ⓐ (t-2 + t2 ) (2tlog2 – 3tlog3) + 2(2t – 3t)(t – t– 3)
    Ⓑ (t2 – t– 2)(2tlog3 – 3tlog2) + 2(3t – 2t)(t – t3)
    Ⓒ(t2 – t– 2)(2tlog3 – 3tlog2) + 2(3t – 2t)
    Ⓓএদের কোনোটিই নয়

    Solution:  d/dt[(t – 2 + t2)(2t – 3t)]
    = (-2t -3 + 2t)(2t – 3t) + (t – 2 + t2)(2t.log 2 – 3t.log 3)
    = 2(t – t-3)(2t – 3t) + (t-2 + t2)(2t.log 2 – 3t.log 3)
    Ans:  Ⓐ (t-2 + t2 ) (2tlog2 – 3tlog3) + 2(2t – 3t)(t – t– 3)

    70. d/dt (√t et sect) =
    Ⓐ et sect/2√t(1 + 2t – 2t tan t)
    Ⓑ et sect/√t(1 + 2t + 2t tan t)
    Ⓒ et sect/2√t(1 + 2t + 2t tan t)
    Ⓓএদের কোনোটিই নয়

    Solution: d/dt (√t et sect)
    = 1/2√t .et .sec t + √t.et .sec t + √t et sec t.tan t
    = et sect/2√t(1 + 2t + 2t tan t)
    Ans: Ⓒ et sect/2√t(1 + 2t + 2t tan t)

    71. d/du (u/eu – 1) =
    Ⓐ eu (1 – u) + 1/(eu – 1)2       Ⓑ eu (1 – u) – 1/(eu – 1)2
    Ⓒ eu (1 – u) + 1/(eu + 1)2       Ⓓ eu (1 – u) – 1/eu + 1

    Solution: d/du (u/eu – 1)
    = 1(eu – 1) – u.eu/(eu – 1)2
    = eu (1 – u) – 1/(eu – 1)2
    Ans: Ⓑ eu (1 – u) – 1/(eu – 1)2

    \(72.\ \frac{d}{du} \left( \frac{usin u + cos u}{u^2 logu} \right)=\\Ⓐ\ \frac{u^2 logucos u – (usin u + cos u)(1 + 2logu)}{u^3 (logu)^2}\\Ⓑ\ \frac{u^2 logucosu}{(logu)^2}-(1 + 2logu)\\Ⓒ\ \frac{(usin u + cos u)(1 + 2logu)}{u^3 (logu)^2}- u^2 logucos u\)Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    \(Solution:\ \frac{d}{du} \left( \frac{usin u + cos u}{u^2 logu} \right)\\=\frac{(1.sin⁡u + u.cos⁡u – sin⁡u).u^2 logu – (usin u + cos u)(2u.log⁡u + u^2.\frac{1}{u})}{(u^2 log⁡u )^2}\\ = \frac{u^3 logu cos⁡u – (usin u + cos u).u.(2 log⁡u + 1)}{u^4 (log⁡u )^2}\\=\frac{u^2 logucos u – (usin u + cos u)(1 + 2logu)}{u^3 (logu)^2}\\Ans:\ Ⓐ\ \frac{u^2 logucos u – (usin u + cos u)(1 + 2logu)}{u^3 (logu)^2}\)
    \(73.\ x = \frac{sin^3 t}{\sqrt{cos 2t}}\) এবং \(y = \frac{cos^3 t}{\sqrt{cos 2t}}\)

    হলে t = π/6 বিন্দুতে dy/dx =
    Ⓐ 0       Ⓑ 1       Ⓒ π
    Ⓓএদের কোনোটিই নয়

    \(Solution:\ x = \frac{sin^3 t}{\sqrt{cos 2t}}\\∴\frac{dx}{dt}=\frac{3sin^2⁡t.cos⁡t.\sqrt{cos 2t}-sin^3 t.\frac{1}{2\sqrt{cos 2t}}.(-2sin 2t)} {(\sqrt{cos 2t})^2}\\=\frac{6sin^2⁡t.cos⁡t.cos⁡2t+2sin^3t.sin 2t}{2cos 2t\sqrt{cos 2t}}\\\quad y = \frac{cos^3 t}{cos 2t}\\∴\frac{dy}{dt}=(\frac{3cos^2⁡t.(-sint)\sqrt{cos 2t}-cos^3t.\frac{1}{2\sqrt{cos 2t}}.(-2sin 2t)}{(\sqrt{cos 2t})^2}=\frac{-6cos^2⁡t.sin⁡t.cos⁡2t+2cos^3t.sin 2t}{2cos 2t\sqrt{cos 2t}}\\∴\frac{dy}{dx}=\frac{-6cos^2⁡t.sin⁡t.cos⁡2t+2cos^3t.sin 2t}{6sin^2⁡t.cos⁡t.cos⁡2t+2sin^3t.sin 2t}\)

    t = π/6 বিন্দুতে

    \(∴\frac{dy}{dx}=\frac{-6cos^2⁡\frac{π}{6}.sin⁡\frac{π}{6}.cos⁡2.\frac{π}{6}+2cos^3\frac{π}{6}.sin 2.\frac{π}{6}}{6sin^2\frac{π}{6}t.cos⁡\frac{π}{6}.cos⁡2.\frac{π}{6}+2sin^3\frac{π}{6}.sin 2.\frac{π}{6}}\\=\frac{-6×\frac{3}{4}×\frac{1}{2}×\frac{1}{2}+ 2×\frac{3√3}{8}×\frac{√3}{2}}{6×\frac{1}{4}×\frac{√3}{2}×\frac{1}{2}+ 2×\frac{1}{8}×\frac{√3}{2}}\\=\frac{-\frac{18}{16}+\frac{18}{16}}{\frac{6√3}{16}+\frac{2√3}{16}}=0\\Ans:\ Ⓐ\ 0\)
    \(74.\ \sqrt{1 – x^2}+\sqrt{1 – y^2}= a(x – y)\) হলে \(\frac{dy}{dx} =\\Ⓐ\ \frac{\sqrt{1 – x^2}}{\sqrt{1 – y^2}}\quad\quad Ⓑ\ \frac{\sqrt{1 + x^2}}{\sqrt{1 + y^2}}\\Ⓒ\ \frac{\sqrt{1 – y^2}}{\sqrt{1 – x^2}}\quad\quadⒹ\ \frac{\sqrt{1 + y^2}}{\sqrt{1 + x^2}}\)

    Solution: ধরি, x = sin α,       y = sin β

    \(\quad \sqrt{1 – x^2}+\sqrt{1 – y^2}= a(x – y)\\⇒\sqrt{1 – sin^2⁡α}+\sqrt{1 – sin^2⁡β}= a(sin⁡α – sin⁡β)\)

    ⇒ cos α + cos β = a(sin α – sin β)
    ⇒ 2.cos α + β/2.cosα – β/2 = a.2.cosα + β/2.sinα – β/2
    ⇒cot α – β/2 = a
    ⇒ α – β/2 = cot-1 a
    ⇒ α – β = 2cot-1 a
    ⇒sin-1 x – sin-1 y = 2cot-1 a

    \(∴\frac{1}{\sqrt{1 – x^2}}- \frac{1} {\sqrt{1 – y^2}}.\frac{dy}{dx}= 0\\⇒\frac{1}{\sqrt{1 – y^2}}.\frac{dy}{dx}=\frac{1}{\sqrt{1 – x^2}}\\⇒ \frac{dy}{dx}=\frac{\sqrt{1 – y^2}}{\sqrt{1 – x^2}}\\Ans:\ Ⓒ \frac{\sqrt{1 – y^2}}{\sqrt{1 – x^2}}\)

    75. y = esin-1 x⁡ এবং z = e-cos-1 x হলে dy/dz =
    Ⓐ etan-1 x          Ⓑ tan-1x
    Ⓒ cot-1x          Ⓓ eπ/2

    \(Solution:\ y=e^{sin^{-1}x}\\∴\frac{dy}{dx}=e^{sin^{-1}x}.\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}\\ z=e^{-cos^{-1}x}\\∴\frac{dz}{dx}=e^{-cos^{-1}x}.-\frac{1}{-\sqrt{1-x^2}}=e^{-cos^{-1}x}.\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}\\∴\frac{dy}{dz}= \frac{\frac{dy}{dx}}{\frac{dz}{dx}}=\frac{e^{sin^{-1}x}.\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}}{e^{-cos^{-1}x}.\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}}\\=\frac{e^{sin^{-1}x}}{e^{-cos^{-1}x}}\\= e^{sin^{-1}x+cos^{-1}x}=e^{\frac{π}{2}}\\Ans:\ Ⓓ e^{\frac{π}{2}}\)

    76. y = sin(π/6exy)হলে x = 0 -তে dy/dx (y) =
    Ⓐ √3π/24       Ⓑ √3π/12
    Ⓒ π/24            Ⓓ π/6

    Solution: y = sin(π/6exy)
    ∴  dy/dx = cos(π/6.exy).π/6.exy.(1.y + x.dy/dx)
       x = 0 তে,
     y = sin(π/6.e0.y) = sin (π/6.e0) = sin π/6 = 1/2
    ∴ x = 0 তে,
     dy/dx = cos(π/6e0.1/2).π/6e0.1/2.(1. 1/2 + 0.dy/dx)
    = cos(π/6).π/6.1.1/2 = √3/2.π/12 = √3π/24
    Ans:  Ⓐ √3π/24

    77. নীচের কোন্ অপেক্ষকটির অন্তরকলজ (x-এর সাপেক্ষে) y/2y – x ?
    Ⓐ xxx . . . ∞   Ⓑ y = √x√x√x . . . ∞
    Ⓒ y = x + 1/x + 1/x + . . . ∞
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: Ⓒ y = x + 1/x + 1/x + . . . ∞
    ∴ y = x + 1/y
    ⇒ y2 = xy + 1
    ∴ 2y. dy/dx = 1.y + x. dy/dx + 0
    ⇒ (2y – x) dy/dx = y
    ⇒ dy/dx = y/2y – x
    Ans: Ⓒ y = x + 1/x + 1/x + . . . ∞

    \(78.\ \sqrt{1 – x^4}\)-এর সাপেক্ষে \(\ \frac{\sqrt{1 + x^2}-\sqrt{1 – x^2}}{\sqrt{1 + x^2}+\sqrt{1 – x^2}}\) অন্তরকলজ \(\frac{\sqrt{(1- x^a )-1}}{x^b}\) হলে a + b=

    Ⓐ 5         Ⓑ 7
    Ⓒ 8         Ⓓ 10
    Solution: ধরি, x2 = cos 2θ

    \(∴ y=\sqrt{1 – cos^2 2θ}=\sqrt{sin^2 2θ}=sin2θ\\∴ \frac{dy}{dθ}= cos 2θ.2 = 2x^2\\z=\frac{\sqrt{1 + x^2}-\sqrt{1 – x^2}}{\sqrt{1 + x^2}+\sqrt{1 – x^2}}\\=\frac{\sqrt{1 + cos 2θ}-\sqrt{1 – cos 2θ}}{\sqrt{1 + cos 2θ}+\sqrt{1 – cos 2θ}}\\=\frac{√2 cosθ-√2 sinθ}{√2 cosθ+√2 sinθ}\\=\frac{cosθ-sinθ}{cosθ+sinθ}\\=\frac{1-tanθ}{1+tanθ}=tan⁡(\frac{π}{4}-θ)\\∴ \frac{dz}{dθ}= sec^2(\frac{π}{4}- θ).(-1)\\=-\frac{2}{2cos^2⁡(\frac{π}{4} – θ)}\\= -\frac{2}{1+cos 2.⁡(\frac{π}{4} – θ)}\\= -\frac{2}{1+cos⁡(\frac{π}{2}- 2θ)}\\= \frac{-2}{1 + sin 2θ}=\frac{-2}{1 + \sqrt{1- x^4}}\\∴ \frac{dz}{dy}= \frac{\frac{dz}{dθ}}{\frac{dy}{dθ}}=\frac{\frac{-2}{1 + \sqrt{1- x^4}}}{2x^2}\\=\frac{-1}{x^2(1 + \sqrt{1- x^4})}\\=\frac{-(1 – \sqrt{1- x^4})}{x^2(1 + \sqrt{1- x^4})(1 – \sqrt{1- x^4})}\\=\frac{(\sqrt{1- x^4}-1)}{x^2(1-1+x^4)} \\=\frac{(\sqrt{1- x^4}-1)}{x^6}\)

    ∴ a = 4;   b = 6
    ∴ a + b = 4 + 6 = 10
    Ans:  Ⓓ 10

    79. যদি y = log2 (sin x3) হয়, তবে dy/dx =
    Ⓐ 3x2cot(x3)log2 e
    Ⓑ 3x2cot(x2log2 e
    Ⓒ x2cot(x3)log2 e
    Ⓓ 3x2cotx loge 2

    Solution: y = log2 (sin x3) = loge (sin x3).log2 e
    ∴ dy/dx = log2 e.1/sin x3. d/dx(sin x3)
    = log2 e .1/sin x3.cosx3.3x2
    = 3x2cot(x3)log2 e
    Ans:  Ⓐ 3x2cot(x3)log2 e

    ৪0. যদি \(y = cos^{-1}\sqrt{2x-3}\) হয়, তবে \(\frac{dy}{dx}=\\Ⓐ\ -\frac{1}{2}.\frac{1}{\sqrt{(2x-3)(2-x)}}\quad Ⓑ\ -\frac{1}{\sqrt{2}}.\frac{1}{\sqrt{(2x-3)(2-x)}}\\Ⓒ\ \frac{1}{\sqrt{2}}.\frac{1}{\sqrt{(2x-3)(2-x)}}\quad Ⓓ \frac{1}{\sqrt{2}}.\frac{1}{(2x-3)(2-x)}\)
    \(Solution:\ y = cos^{-1}\sqrt{2x-3}\\∴\frac{dy}{dx}=-\frac{1}{\sqrt{1-(\sqrt{2x-3})^2}}×\frac{d}{dx}(\sqrt{2x-3})\\=-\frac{1}{1-2x+3}×\frac{2}{2\sqrt{2x-3}}=-\frac{1}{\sqrt{2}}.\frac{1}{\sqrt{(2x-3)(2-x)}}\\Ans:\ Ⓑ\ -\frac{1}{\sqrt{2}}.\frac{1}{\sqrt{(2x-3)(2-x)}}\)

    81. বিকল্পগুলির মধ্যে কোন্ অপেক্ষকটির অন্তরকলজ
    1/x cos(logx) + xcos x(cos x/x – sin x.logx)
    Ⓐ xx2 + ax2
    Ⓑ sin(logx) + xcos x
    Ⓒ (sin x)cos x + e3x
    Ⓓ xx + (sin x)x

    Solution: Ⓑ y = sin(logx) + xcos x = sin(logx) + z
    ধরি, z = xcos x
    ∴ dy/dx = coslogx.1/x + dz/dx – – – (i)
    আবার z = xcos x
    ∴ log z = log xcos x = cosx logx
    ∴ 1/z.dz/dx = (-sinx).logx + cosx.1/x
    ⇒ dz/dx = z(cosx/x – sinx.logx) = xcos x (cosx/x – sinx.logx)
    (i) থেকে পাই,
    dy/dx = coslogx/x + xcos x (cosx/x – sinx.logx)
    Ans: Ⓑ sin(logx) + xcos x

    82. d/dx [(tan x)cot x + (cot x)tan x] =
        Ⓐ (tan x)cot x[cosec2 x(1 – logtan x)] + (cot x)tanx[sec2x(logcot x – 1)]
        Ⓑ (tan x)tan x[cosec2 x(1 – logtan x)] + (cot x)cotx[sec2x(logcot x – 1)]
        Ⓒ (tan x)cot x[sec2 x(1 – logcot x)] + (cot x)tan x[cosec2x(logcot x – 1)]
        Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: ধরি, (tan x)cot x = u এবং (cot x)tan x = v
          d/dx [(tan x)cot x + (cot x)tan x]
    = d/dx (u + v) = du/dx + dv/dx – – – (i)
       u = (tan x)cot x
    ∴ log u = log(tan x)cot x = cotx log tanx
    ∴ 1/u.du/dx = (-cosec2x).logtanx + cotx.1/tanx.sec2x
    ⇒ du/dx = u(cot2x.sec2x – cosec2x.logtanx) = cosec2x(tan x)cot x(1 – logtanx)
        v = (cot x)tan x
    ∴ log v = log (cot x)tan x = tanx logcotx
    ∴ 1/v.dv/dx = sec2x.logcotx + tanx.1/cotx. (-cosec2x)
    ⇒ dv/dx = v(sec2x.logcotx – tan2x.cosec2x) = sec2x(cot x)tan x(logcotx – 1)
        (i) থেকে পাই,
     d/dx [(tan x)cot x + (cot x)tan x]
    = cosec2x(tan x)cot x(1 – logtanx) + sec2x(cot x)tan x(logcotx – 1)
    Ans:  Ⓐ (tan x)cot x[cosec2 x(1 – logtan x)] + (cot x)tanx[sec2x(logcot x – 1)]

    83. বিকল্পগুলির মধ্যে কোন্ অপেক্ষকটির অন্তরকলজ
           xsin x [sin x/x + cos xlog x]+(sin x)cos x[cos x cot x – sin xlog(sin x)]]
    Ⓐ ecos-1⁡x + x√x
    Ⓑ (sin x)tan x + (cos x)secx
    Ⓒ xsin x + (sin x)cos x
    Ⓓ yx + xy + xx = ab

    Solution: Ⓒ y = xsin x + (sin x)cos x
          y = u + v (ধরি)
     ∴ dy/dx= du/dx + dv/dx – – – (i)
        u = xsin x
    ∴ log u = logxsin x = sin x log x
    ∴ 1/u.du/dx = cos x.logx + sin x.1/x 
    ⇒ du/dx = u(cos x.logx + sin x/x) = xsin x(cos x.logx + sin x/x)
        v = (sin x)cos x
    ∴ log v = log (sin x)cos x = cosx log sin x
    ∴ 1/v.dv/dx = -sin x.logsinx + cos x.1/sinx.cos x
    ⇒ dv/dx = v(cotx.cos x – sinx. logsinx) = (sin x)cos x(cotx.cos x – sinx. logsinx)
    (i) থেকে পাই,
    dy/dx= xsin x(cos x.logx + sin x/x) + (sin x)cos x(cotx.cos x – sinx. logsinx)
    Ans:  Ⓒ xsin x + (sin x)cos x

    84. xy + yx = a হলে, dy/dx =

    \(Ⓐ\ -\frac{yx^{y-1}+y^x logy}{xy^{x-1}+x^y logx}\\Ⓑ\ \frac{yx^{y-1}+y^x logy}{xy^{x-1}+x^y logx}\\Ⓒ\ \frac{yx^{y-1}-y^x logy}{xy^{x-1}-x^y logx}\)Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: xy + yx = a
          u + v = 1 (ধরি)
    ∴ du/dx + dv/dx = 0 – – – (i)
        u = xy
    ∴ log u = logxy = y log x
    ∴ 1/u.du/dx = dy/dx logx + y.1/x
    ⇒ du/dx = u(dy/dx logx + y/x) = xy(dy/dx logx + y/x)
        v = yx
    ∴ log v = log yx = x log y
    ∴ 1/v.dv/dx = 1.logy + x.1/y.dy/dx
    ⇒ dv/dx = v(logy + x/y.dy/dx) = yx(logy + x/y.dy/dx)
    (i) থেকে পাই,
       xy(logx.dy/dx + y/x) + yx(logy + x/y.dy/dx) = 0
    ⇒ xy.logx.dy/dx + yx. x/y.dy/dx = -(xy.y/x + yx.logy)
    ⇒ dy/dx(xy.logx + yx-1.x) = -(xy-1.y + yx.logy)

    \(⇒\ \frac{dy}{dx}=-\frac{yx^{y-1}+y^x logy}{xy^{x-1}+x^y logx}\\Ans:\ Ⓐ\ -\frac{yx^{y-1}+y^x logy}{xy^{x-1}+x^y logx}\)
    \(85.y= log\frac{1 – cos x}{1 + cos x} +a^x \) হলে,\(\frac{dy}{dx}=\)

    Ⓐ cosec x + axlogx 
    Ⓑ sec x + axlog a 
    Ⓒ cosec x + xxlog a 
    Ⓓ cosec x + axlog a

    \(Solution:\ y= log\sqrt{\frac{1 – cos x}{1 + cos x}}+a^x\\= log\sqrt{tan^2\frac{x}{2}}+a^x= logtan\frac{x}{2}+a^x\\∴\frac{dy}{dx}=\frac{1}{tan\frac{x}{2}}×sec^2\frac{x}{2}×\frac{1}{2}+a^xlog_ea\\ =\frac{1}{2.sin\frac{x}{2}.cos⁡\frac{x}{2}}+a^xlog_ea\)

    = 1/sin⁡x + axlogea
    = cosecx + axlogea
    Ans: Ⓓ cosec x + axlog a

    \(86. e^y – \frac{a + b tan x}{a- b tan x} = 0\) হলে,\(\frac{dy}{dx}=\ Ⓐ\ \frac{2ab}{a^2cos^2x – b^2sin^2x}\quad Ⓑ\ \frac{-2ab}{a^2cos^2x – b^2sin^2x}\\Ⓒ\ \frac{2ab}{acosx – bsinx}\quad Ⓓ\ \frac{ab}{a^2cos^2x – b^2sin^2x}\)

    Solution: ey – a + b tan x/a- b tan x = 0
    ⇒ ey = a + b tan x/a- b tan x

    \(∴e^y.\frac{dy}{dx}=\frac{bsec^2⁡x(a- b tan x)-(a+ b tan x)(-bsec^2⁡x)}{(a- b tan x)^2}\\⇒ \frac{a + b tan x}{a- b tan x}.\frac{dy}{dx}=\frac{absec^2⁡x-b^2sec^2⁡xtan x+absec^2⁡x+b^2sec^2⁡xtan x}{(a- b tan x)^2}\\⇒(a + b tan x).\frac{dy}{dx}=\frac{2absec^2⁡x}{a- b tan⁡x}\\⇒\frac{dy}{dx}=\frac{2absec^2⁡x}{a^2- b^2tan^2⁡x}\\Ans:\ Ⓐ \frac{2ab}{a^2cos^2x – b^2sin^2x}\)
    \(87.\ y =2tan^{-1}\frac{\sqrt{x-a}}{\sqrt{b-x}}\) হলে,\(\frac{dy}{dx}=\ Ⓐ\ \frac{1}{\sqrt{(x-a)(x-b)}}\quad Ⓑ\ \frac{1}{\sqrt{(x-a)(b-x}}\\Ⓒ\ \frac{1}{(x-a)(x-b)}\quad Ⓓ\ \frac{1}{(x-a)(b-x)}\)
    \(Solution:\ y =2tan^{-1}\sqrt{\frac{x-a}{b-x}}\\∴\frac{dy}{dx}=2.\frac{1}{1+\sqrt{\left( \frac{x-a}{b-x} \right)^2}}.\frac{d}{dx}\sqrt{\left( \frac{x-a}{b-x} \right)}\\=\frac{2}{1+\frac{x-a}{b-x}}.\frac{1}{2\sqrt{\frac{x-a}{b-x}}}.\frac{1(b-x)-(x-a)(-1)}{(b-x)^2}\\=\frac{b-x}{b-x+x-a}.\frac{\sqrt{b-x}}{\sqrt{x-a}}.\frac{b-x+x-a}{(b-x)^2}\\=\frac{1}{b-a}.\frac{\sqrt{b-x}}{\sqrt{x-a}}.\frac{b-a}{b-x}\\=\frac{1}{\sqrt{x-a}}.\frac{1}{\sqrt{b-x}}\\=\frac{1}{\sqrt{(x-a)(b-x}}\\Ans:\ Ⓑ\ \frac{1}{\sqrt{(x-a)(b-x}}\)
    \(88.\ y =cos^{-1}\frac{a+bcos x}{b+acosx}\ (b>a)\) হলে,\(\frac{dy}{dx}=\ Ⓐ\ \frac{\sqrt{a^2 – b^2}}{a + bcos x}\quad Ⓑ\ \frac{\sqrt{a^2 – b^2}}{b + acos x}\\Ⓒ\ \frac{\sqrt{b^2 – a^2}}{b + acos x}\quad Ⓓ\ \frac{\sqrt{b^2 – a^2}}{a + bcos x}\)
    \(Solution:\ y =cos^{-1}\frac{a+bcos x}{b+acosx}\\∴\frac{dy}{dx}=-\frac{1}{\sqrt{1-(\frac{a+bcos x}{b+acosx})^2 }}.\frac{d}{dx}\left( \frac{a+bcos x}{b+acosx} \right)\\=-\frac{b+acosx}{\sqrt{(b+acosx)^2-(a+bcosx)^2}}.\frac{(b+acosx)(-bsinx)-(a+bcosx)(-asinx)}{(b+acosx)^2}\\=-\frac{1}{\sqrt{b^2+a^2cos^2⁡x-a^2-b^2cos^2⁡x}}.\frac{-b^2 sinx-absinxcosx+a^2 sinx+absinxcosx}{b+acosx}\\=-\frac{1}{\sqrt{(b^2-a^2 )(1-cos^2x)}}.\frac{-b^2 sinx+a^2 sinx}{b+acosx}\\= \frac{1}{\sqrt{b^2-a^2}sinx}.\frac{(b^2-a^2 )sinx}{(b+acosx)}\\=\frac{\sqrt{b^2-a^2}}{b+acosx}\\Ans:\ Ⓒ \ \frac{\sqrt{b^2 – a^2}}{b + acos x}\)
    \(89.\ y =tan^{-1}\left[ \sqrt{\frac{a-b}{a+b}}tan\frac{x}{2} \right]\) হলে,\(\frac{dy}{dx}=\ Ⓐ\ \frac{\sqrt{a^2 – b^2}}{2(a + bcos x)}\\ Ⓑ\ \frac{\sqrt{a^2 – b^2}}{b + acos x}\\ Ⓒ\ \frac{\sqrt{b^2 – a^2}}{2(b + acos x)}\)Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    \(Solution:\ y =tan^{-1}\left[ \sqrt{\frac{a-b}{a+b}}tan\frac{x}{2} \right]\\∴\frac{dy}{dx}=\frac{1}{1+\frac{a-b}{a+b}tan^2 \frac{x}{2}}.\sqrt{\frac{a-b}{a+b}}.sec^2\frac{⁡x}{2}.\frac{1}{2}\\= \frac{(a+b) cos^2\frac{⁡x}{2}}{(a+b) cos^2\frac{⁡x}{2}+(a-b) sin^2\frac{⁡x}{2}}.\sqrt{\frac{a-b}{a+b}}.\frac{1}{2cos^2\frac{⁡x}{2}}\\= \frac{a+b}{a(cos^2⁡\frac{⁡x}{2}+sin^2\frac{⁡x}{2})+b(cos^2⁡\frac{⁡x}{2}-sin^2\frac{⁡x}{2})}.\sqrt{\frac{a-b}{a+b}}.\frac{1}{2}\\=\frac{\sqrt{a+b}\sqrt{a-b}}{a+b(cos^2⁡\frac{⁡x}{2}-sin^2\frac{⁡x}{2})}.\frac{1}{2}\\=\frac{\sqrt{a^2-b^2}}{2(a+bcosx) }\\Ans:\ Ⓐ\ \frac{\sqrt{a^2-b^2}}{2(a+bcosx)}\)
    \(90.\ y =sin^{-1}\frac{1}{\sqrt{1 + x^2}}+tan^{-1}\left(\frac{\sqrt{1 + x^2}-1}{x} \right)\)⁡হলে \( \frac{dy}{dx}= Ⓐ\ \frac{- 1}{1 + x^2}\\Ⓑ\ \frac{- 1}{2(1 + x^2 )}\\Ⓒ\ \frac{1}{2(1 + x^2 )}\\Ⓓ\ \frac{1}{1 + x^2}\)

    Solution: ধরি, x = tan θ

    \(∴ sin^{-1}\frac{1}{\sqrt{1 + x^2}}\\=sin^{-1}\frac{1}{\sqrt{1 + tan^2θ}}\)

    =sin-1 1/sec⁡θ
    = sin-1 cosθ
    =sin-1 sin(π/2 – θ) =  π/2 – θ

    \(tan^{-1}\left(\frac{\sqrt{1 + x^2}-1}{x} \right)\\=tan^{-1}\left(\frac{\sqrt{1 + tan^2θ}-1}{tan θ} \right)\\=tan^{-1}\left(\frac{sec⁡θ-1}{tan θ} \right)\\=tan^{-1}\left(\frac{1-cosθ}{sin θ} \right)\\=tan^{-1}\left(\frac{2sin^2⁡\frac{θ}{2}}{2sin⁡\frac{θ}{2}cos\frac{θ}{2}} \right)\\= tan^{-1} tan \frac{θ}{2}=\frac{θ}{2}\)

    ∴ y = π/2 – θ + θ/2 = π/2 – θ/2
             =π/2 – 1/2tan-1x
    ∴ dy/dx = 0 – 1/2.1/1 + x2 = –1/2(1 + x2)
    Ans: Ⓑ –1/2(1 + x2)

    91. xsin y + ysin x = 1 হলে, dy/dx =

    \(Ⓐ -\frac{y}{x}.\frac{x^{siny} sin y + xy^{sinx} log y cos x}{x^{siny} y log x cos y + y^{sinx}.sin⁡x}\\Ⓑ -\frac{x}{y}.\frac{x^{siny}+xy^{sinx}log y cos x}{ylog x cos y}\\Ⓒ -\frac{x}{y}. \frac{sin⁡y+xy^{cos⁡x}}{x^{sin⁡x} + cos y}\)Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    Solution: xsin y + ysin x = 1
         u + v = 1 (ধরি)
    ∴ du/dx + dv/dx = 0 – – – (i)
        u = xsin y
    ∴ log u = logxsin y = siny log x
    ∴ 1/u.du/dx = cosy. dy/dx logx + siny.1/x
    ⇒ du/dx = u(cosy. dy/dx logx + siny.1/x) = xsin y(cosy.logx.dy/dx + siny/x)
        v = ysin  x 
    ∴ log v = log ysin  x = sinx log y
    ∴ 1/v.dv/dx = cosx.logy + sinx.1/y.dy/dx
    ⇒ dv/dx = v(cosx.logy + sinx.1/y.dy/dx) = ysin x(cosx.logy + sinx/y.dy/dx)
    (i) থেকে পাই,
        xsin y(cosy.logx.dy/dx + siny/x) + ysin x(cosx.logy + sinx/y.dy/dx) = 0
    ⇒ xsin y.cosy.logx.dy/dx + ysin x. sinx/y.dy/dx = -(xsin y. siny/x + ysin x.cosx.logy)
    ⇒ dy/dx(xsin y.cosy.logx + ysin x. sinx/y) = -(xsin y. siny/x + ysin x.cosx.logy)
    ⇒dy/dx. 1/y (yxsin y.cosy.logx + ysin x.sinx) = – 1/x.(xsin y.siny + xysin x. cosx.logy)

    \(⇒ \frac{dy}{dx}= -\frac{y}{x}.\frac{x^{siny} sin y + xy^{sinx} log y cos x}{x^{siny} y log x cos y + y^{sinx}.sin⁡x}\\Ans:\ Ⓐ\ -\frac{y}{x}.\frac{x^{siny} sin y + xy^{sinx} log y cos x}{x^{siny} y log x cos y + y^{sinx}.sin⁡x} \)

    92. y = [(tanx)tanx]tanx হলে x = π/4 -তে dy/dx -এর মান =
    Ⓐ 0           Ⓑ 2
    Ⓒ 4           Ⓓ -3

    Solution: y = [(tanx)tanx]tanx 
    উভয়দিকে log নিয়ে পাই,
    log y = log[(tanx)tanx]tanx 
             = tan x.log(tanx)tanx
             = tan2 x.log tanx
    ∴ 1/y .dy/dx = 2 tan x.sec2 x.log tanx + tan2 x. 1/tan x. sec2 x
             = (2log tanx + 1)tan x.sec2 x
    ⇒ dy/dx = y(2log tanx + 1)tan x.sec2 x
             = [(tanx)tanx]tanx (2log tanx + 1)tan x.sec2 x
    x = π/4 -তে,
    dy/dx =1.(2log 1 + 1).1.( √2)2 = 2
    Ans:  Ⓑ 2

    \(93.\ y =\frac{x\sqrt{x^2-a^2}}{2}-\frac{a^2}{2}log\left( x+\sqrt{x^2-a^2} \right)\) হলে \(\frac{dy}{dx}=Ⓐ\ \sqrt{x^2-2a}\quad Ⓑ\ \sqrt{x^2-2a}\\Ⓒ\ \sqrt{x^2-a^2}\quad\quad Ⓓ\ \sqrt{x^2-a^2}\)
    \(Solution:\ y =\frac{x\sqrt{x^2-a^2}}{2}-\frac{a^2}{2}log\left( x+\sqrt{x^2-a^2} \right)\\∴ \frac{dy}{dx}=\frac{1}{2}\left(1.\sqrt{x^2-a^2}+x.\frac{2x}{2.\sqrt{x^2-a^2}}\right)-\frac{a^2}{2}.\frac{1}{x + \sqrt{x^2 – a^2}}.\left( 1+\frac{2x}{2\sqrt{x^2-a^2}}\right)\\=\frac{1}{2}\left( \sqrt{x^2-a^2}+\frac{x^2}{\sqrt{x^2-a^2}}\right)-\frac{a^2}{2}.\frac{1}{x+\sqrt{x^2-a^2}}.\frac{\sqrt{x^2-a^2}+x}{\sqrt{x^2-a^2}}\\=\frac{x^2 -a^2 + x^2}{2\sqrt{x^2-a^2}}-\frac{a^2}{2\sqrt{x^2-a^2}}\\=\frac{x^2-a^2+x^2-a^2}{2\sqrt{x^2-a^2}}\\=\frac{x^2-a^2}{\sqrt{x^2-a^2}}\\=\sqrt{x^2-a^2}\\Ans:\ Ⓒ\ \sqrt{x^2-a^2}\)
    \(94.\ y=2sin^{-1}\frac{x – 2}{√6}-\sqrt{2 + 4x – x^2}\)

    হলে x = 2 -এ dy/dx =
    Ⓐ 1/√6          Ⓑ 2/√6
    Ⓒ 2/√3         Ⓓ 1/√3

    \(Solution:\ y=2sin^{-1}\frac{x – 2}{√6}-\sqrt{2 + 4x – x^2}\\∴ \frac{dy}{dx}=2.\frac{1}{\sqrt{1-\left( \frac{x-2}{√6} \right)^2}} ).\frac{1}{√6}- \frac{1}{2\sqrt{2 + 4x – x^2}}.(4-2x)\\= 2.\frac{√6}{\sqrt{6 – (x – 2)^2}}.\frac{1}{√6}- \frac{2 – x}{\sqrt{2 + 4x – x^2}}\\= \frac{2}{\sqrt{6 – (x – 2)^2}}- \frac{2 – x}{\sqrt{2 + 4x – x^2}}\) x = 2-এ \(\frac{dy}{dx}=\frac{2}{\sqrt{6 – (2 – 2)^2}}- \frac{2 – 2}{\sqrt{2 + 4.2 – 2^2}}\\= \frac{2}{√6}\\Ans:\ Ⓑ\ \frac{2}{√6}\)
    \(95.\ y=tan^{-1}⁡\frac{\sqrt{1 + t^2}+\sqrt{1 – t^2}}{\sqrt{1 + t^2}-\sqrt{1 – t^2}}\) হলে,\(\frac{dy}{dt}=\\Ⓐ\ \frac{t}{1 – t^4}\quad\quad Ⓑ\ -\frac{t}{1 – t^4}\\Ⓒ\ \frac{1}{1 – t^4}\quad\quad Ⓓ\ -\frac{1}{1 – t^4}\)

    Solution: ধরি t2 = cos 2θ

    \(∴ y=tan^{-1}⁡\frac{\sqrt{1 + cos 2θ}+\sqrt{1 – cos 2θ}}{\sqrt{1 + cos 2θ}-\sqrt{1 – cos 2θ}}\\=tan^{-1}⁡\frac{√2 cosθ + √2 sinθ}{√2 cosθ – √2 sinθ}\\=tan^{-1}⁡\frac{cosθ + sinθ}{cosθ – sinθ}\\=tan^{-1}⁡\frac{1 + tanθ}{1 – tanθ}\\=tan^{-1}tan⁡(\frac{π}{4} + θ)\\=\frac{π}{4} + θ\\=\frac{π}{4} + \frac{1}{2}cos^{-1}⁡t^2\\∴ \frac{dy}{dx}= -\frac{1}{2}.\frac{1}{1- (t^2)^2}.2t= -\frac{t}{1 – t^4}\\Ans:\ Ⓑ\ -\frac{t}{1 – t^4}\)
    \(96.\ y =cot^{-1}\frac{\sqrt{1 + x}-\sqrt{1 – x}}{\sqrt{1 + x}+\sqrt{1 – x}}\) হলে \(\left[ \frac{dy}{dx} \right]_{x=\frac{1}{2}}=\)

    Ⓐ –1/2         Ⓑ –1/√2 
    Ⓒ – 1/3         Ⓓ – 1/√3

     Solution:  ধরি x = cos 2θ
    ∴ 1 + x = 1 + cos 2θ = 2cos2 θ
    এবং 1 – x = 1 – cos 2θ = 2sin2 θ

    \(y =cot^{-1}\frac{\sqrt{1 + x}-\sqrt{1 – x}}{\sqrt{1 + x}+\sqrt{1 – x}}\\=cot^{-1}\frac{√2 cosθ – √2 sinθ}{√2 cosθ – √2 sinθ}\\=cot^{-1}\frac{cosθ – sinθ}{cosθ – sinθ}\\=cot^{-1}\frac{1 – tanθ}{1 + tanθ}\\=cot^{-1}tan⁡\left( \frac{π}{4}- θ \right)\\=cot^{-1}tan⁡\left[\frac{π}{2}-\left(\frac{π}{4}+θ \right) \right]\\=\frac{π}{4}+θ\\=\frac{π}{4}+\frac{1}{2}cos^{-1}⁡x\)
    \(∴ \frac{dy}{dx}=-\frac{1}{2}.\frac{1}{\sqrt{1- x^2}}\\∴ \left[ \frac{dy}{dx} \right]_{x=\frac{1}{2}}\\=-\frac{1}{2}.\frac{1}{\sqrt{1-\frac{1}{4}}}\\=-\frac{1}{2}.\frac{1}{\sqrt{\frac{3}{4}}}\\=-\frac{1}{2}.\frac{2}{√3}=-\frac{1}{√3}\\Ans:\ Ⓓ\ -\frac{1}{√3}\)
    \(97.\ y\sqrt{x^2+ 1} = log(\sqrt{x^2+ 1}-x)\) হলে \((x^2+1)\frac{dy}{dx}+xy+1=\)

    Ⓐ 0            Ⓑ 1
    Ⓒ -1           Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    \(Solution:\ y\sqrt{x^2+ 1}= log(\sqrt{x^2+ 1}-x)\\∴ y_1\sqrt{x^2+ 1}+y.\frac{2x}{2\sqrt{x^2+ 1}}= \frac{1}{\sqrt{x^2+ 1}-x}×\left( \frac{2x}{2\sqrt{x^2+ 1}}-1 \right)\\⇒ y_1\sqrt{x^2+ 1}+y.\frac{x}{\sqrt{x^2+ 1}}=\frac{1}{\sqrt{x^2+ 1}-x}×\frac{x-\sqrt{x^2+ 1}}{\sqrt{x^2+ 1}}\\⇒ y_1\sqrt{x^2+ 1} +\frac{xy}{\sqrt{x^2+ 1}}=\frac{-1}{\sqrt{x^2+ 1}}\\⇒ y_1 (x^2+ 1) + xy = -1\\⇒ (x^2+1) \frac{dy}{dx}+xy+1=0\\Ans:\ Ⓐ\ 0\)

    98.  y = 1 + a1/x – a1 + a2x/(x – a1)(x – a2) + a3x2/(x – a1)(x – a2)(x – a3) হলে dy/dx =
    Ⓐ x/y[a1/a1 – x + a2/a2 – x + a3/a3 – x]
    Ⓑ y/x[a1/x – a1 + a2/(x – a2) + a3/(x – a3)
    Ⓒ y/x[a1/a1 – x + a2/a2 – x + a3/a3 – x]
    Ⓓ x/y[a1/x – a1 + a2/(x – a2) + a3/(x – a3)]

    Solution: y = 1 + a1/x – a1 + a2x/(x – a1)(x – a2) + a3x2/(x – a1)(x – a2)(x – a3)
    ⇒ y = x/x – a1 + a2x/(x – a1)(x – a2) + a3x2/(x – a1)(x – a2)(x – a3)
    ⇒ y = x2/(x – a1)(x – a2) + a3x2/(x – a1)(x – a2)(x – a3)
    ⇒ y = x3/(x – a1)(x – a2)(x – a3)
    উভয়দিকে log নিয়ে পাই,
         log y = 3log x – log(x – a1) – log(x – a2) – log(x – a3)
    ∴ 1/y dy/dx = 3.1/x  – 1/(x – a1) – 1/(x – a2) – 1/(x – a3)
    ⇒ dy/dx = y[(1/x  – 1/(x – a1)) + (1/x – 1/(x – a2)) + (1/x – 1/(x – a3))]
    ⇒ dy/dx = y[-a1/x(x – a1) + -a2/x(x – a2) + -a3/x(x – a3)]
    ⇒ dy/dx = y/x[a1/a1 – x + a2/a2 – x + a3/a3 – x]
    Ans: Ⓒ y/x[a1/a1 – x + a2/a2 – x + a3/a3 – x]

error: Content is protected !!
Verified by MonsterInsights