Category: SEMESTER-3

  • SOLUTION OF DETERMINANT S N DEY MINOR AND COFACTOR নির্ণায়ক মাইনর ও সহ-উৎপাদক

    SOLUTION OF DETERMINANT S N DEY MINOR AND COFACTOR নির্ণায়ক মাইনর ও সহ-উৎপাদক

    SOLUTION OF DETERMINANT S N DEY MINOR AND COFACTOR
    নির্ণায়ক মাইনর ও সহ-উৎপাদক

    S N DEY MINOR AND COFACTOR নির্ণায়ক মাইনর ও সহ-উৎপাদকQUESTION PAPER WITH SOLUTION
    S N DEY MINOR AND COFACTOR নির্ণায়ক মাইনর ও সহ-উৎপাদকQUESTION PAPER WITH SOLUTION

    বহুবিকল্পভিত্তিক প্রশ্নাবলি (MCQ)                                                প্রতিটি প্রশ্নের মান 1
    Conventional Type

    \(1.\ \begin{vmatrix}a\quad b\quad a\\a\quad b\quad b\\a\quad b\quad c\end{vmatrix}\) এর মান হবে —

    Ⓐ -1       Ⓑ 1      Ⓒ 0      Ⓓ 2
    Solution:

    \(\ \begin{vmatrix}a\quad b\quad a\\a\quad b\quad b\\a\quad b\quad c\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1\quad 1\quad a\\1\quad 1\quad b\\1\quad 1\quad c\end{vmatrix}\)

    = ab.0 = 0. . [∵ নির্ণায়কের দুটি স্তম্ভ অভিন্ন]
    Ans:
      Ⓒ    0

    2. [x1(y2 – y3) + x2(y3 – y1) + x3(y1 – y2)] কে একটি তৃতীয় ক্রমের নির্ণায়কের আকারে লিখলে তা হবে —

    \(Ⓐ\ \begin{vmatrix}x_1\quad -y_1\quad 1\\x_2\quad y_2\quad -1\\x_3\quad -y_3\quad 1\end{vmatrix}\\Ⓑ\ \begin{vmatrix}x_1\quad y_1\quad 1\\x_2\quad y_2\quad 1\\x_3\quad y_3\quad 1\end{vmatrix}\\Ⓒ\ \begin{vmatrix}x_1\quad -y_1\quad 1\\x_2\quad y_2\quad -1\\-x_3\quad y_3\quad 1\end{vmatrix}\\Ⓓ\ \begin{vmatrix}-_1\quad y_1\quad 1\\x_2\quad -y_2\quad 1\\-x_3\quad y_3\quad 1\end{vmatrix}\\Ans:\quad Ⓑ\ \begin{vmatrix}x_1\quad y_1\quad 1\\x_2\quad y_2\quad 1\\x_3\quad y_3\quad 1\end{vmatrix}\)
    \(3.\ △=\begin{vmatrix}a_1\quad b_1\quad c_1\\a_2\quad b_2\quad c_2\\a_3\quad b_3\quad c_3\end{vmatrix}\)

    এবং a1, b1, c1 . . . ইত্যাদির সহ-উৎপাদকগুলি যথাক্রমে A1, B1, C1 . . . ইত্যাদি হলে, △এর মান হরে — 
    Ⓐ a2C2 + b2C2 + c2C
    Ⓑ a2A1 + b2B1 + c2C1
    Ⓒ a1B1 + a2B2 + a3B3
    Ⓓ c1C1 + c2C2 + c3C3

    Solution:  △ = নির্ণায়কের যেকোনো সারি বা স্তম্ভের পদ্গুলির সঙ্গে তার সহ-উৎপাদকগুলির গুণফলের সমষ্টি।
    ∴ △ = c1C1 + c2C2 + c3C3
    Ans:
      Ⓓ c1C1 + c2C2 + c3C3

    4. যদি \(\begin{vmatrix}2\quad 4\\5\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}x\quad 6\\4\quad 2x\end{vmatrix}\) হয়, তবে x এর মান হবে —

    Ⓐ 0    Ⓑ ±1    Ⓒ ±√3    Ⓓ ±3
    Solution:

    \(\quad \begin{vmatrix}2\quad 4\\5\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}x\quad 6\\4\quad 2x\end{vmatrix}\)

    ⇒ 2 – 20 = 2x2 – 24
    ⇒2x2 = 6
    ⇒ 2x2 = ±√3
    Ans:
      Ⓒ ±√3

    5. একক মাট্রিক্সের নির্ণায়কের মান হবে —
    Ⓐ 1    Ⓑ -1    Ⓒ 2    Ⓓ -2
    Ans:
      Ⓐ 1

    \(6.\ \begin{vmatrix}log_xy\quad 1\\1\quad\quad log_yx\end{vmatrix}\) এর মান হবে —

    Ⓐ 0    Ⓑ 1
    Ⓒ -1    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    Solution:  

    \(\ \begin{vmatrix}log_xy\quad 1\\1\quad\quad log_yx\end{vmatrix}\)

    = logxy.logyx – 1.1
    =log y/log x . log x/log y
    = 1 – 1 = 0
    Ans:
      Ⓐ   0

    7. যদি \(\begin{vmatrix}x-2\quad -3\\3x\quad\quad 2x\end{vmatrix}=3\) হয়, তবে x-এর মান হবে —

    Ⓐ –1/2, 3    Ⓑ 1/2, -3
    Ⓒ 1, 1/2    Ⓓ 1, -3
    Solution:

    \(\begin{vmatrix}x-2\quad -3\\3x\quad\quad 2x\end{vmatrix}=3\)

    ⇒ (x – 2).2x – (-3).3x = 3
    ⇒ 2x2 – 4x + 9x = 3
    ⇒2x2 + 5x – 3 = 0
    ⇒ 2x2 + 6x – x – 3 = 0
    ⇒2x(x + 3) – 1(x + 3) = 0
    ⇒ (x + 3)(2x – 1) = 0
    ∴ x = -3, 1/2  
    Ans:
      Ⓑ  1/2, -3

    \(8.\ \begin{vmatrix}ω^2\quad 1\quad ω\\ω\quad ω^2\quad 1\\1\quad ω\quad ω^2\end{vmatrix}\)

    নির্ণায়কের মান হবে (যেখানে ω হল 1 এর অবাস্তব ঘনমূল) —
    Ⓐ 1    Ⓑ φ    Ⓒ φ2    Ⓓ 0
    Solution:

    \(\ \begin{vmatrix}ω^2\quad 1\quad ω\\ω\quad ω^2\quad 1\\1\quad ω\quad ω^2\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}ω^2+1+ω\quad 1\quad ω\\ω^2+1+ω\quad ω^2\quad 1\\ω^2+1+ω\quad ω\quad ω^2\end{vmatrix}..[C_1’=C_1+C_2+C_3]\\=\begin{vmatrix}0\quad 1\quad ω\\0\quad ω^2\quad 1\\0\quad ω\quad ω^2\end{vmatrix}..[1+ω+ω^2=0]\\=0\\Ans:\quad Ⓓ\ 0\)
    \(9.\ \begin{vmatrix}1\quad 5\quad -7\\2\quad -3\quad 5\\6\quad 0\quad\quad 4\end{vmatrix}\)

    নির্ণায়কটির পদ 4 -এর সহ-উৎপাদক হবে —
    Ⓐ 13    Ⓑ -13    Ⓒ 12    Ⓓ -12

    Solution:
     প্রদত্ত নির্ণায়কটির 4 -এর সহ-উৎপাদক
    = 1×(-3) – 2×5 = -13
    Ans:
      Ⓑ   -13

    \(10.\ \begin{vmatrix}0\quad 2\quad 6\\1\quad 5\quad 0\\3\quad 7\quad 1\end{vmatrix}\)

    নির্ণায়কটির পদ 5 -এর মাইনর্ হবে —
    Ⓐ -18    Ⓑ 9    Ⓒ -9    Ⓓ 18

    Solution:
     প্রদত্ত নির্ণায়কটির 5 -এর মাইনর্
    = 0×1 – 3×6 = -18
    Ans:
      Ⓐ    -18

    \(11.\ \begin{vmatrix}1\quad -3\quad 2\\4\quad -1\quad 2\\2\quad\quad 5\quad 7\end{vmatrix}\)

    এর পদ a32 -এর সহ-উৎপাদক হবে —
    Ⓐ -6    Ⓑ 4    Ⓒ -4    Ⓓ 6

    Solution:  প্রদত্ত নির্ণায়কটির a32 বা 5-এর সহ-উৎপাদক
    = -[1×2 – 4×2]
    = -(-6) = 6
    Ans:   Ⓓ  6

    \(12.\ \begin{vmatrix}3\quad x\\x\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}3\quad 2\\4\quad 1\end{vmatrix}\) হলে, x =

    Ⓐ ±2√2    Ⓑ ±2√3
    Ⓒ ±2√5    Ⓓ ±2√7

    \(Solution:\ \begin{vmatrix}3\quad x\\x\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}3\quad 2\\4\quad 1\end{vmatrix}\)

    ⇒ 3 – x2 = 3 – 8
    ⇒ – x2 = – 8
    ⇒x2 = 8
    ⇒ x = ±2√2
    Ans:   Ⓐ  ±2√2

    \(13.\ \begin{vmatrix}-1\quad 1\quad 1\\2\quad -2\quad 2\\3\quad 3\quad -3\end{vmatrix}=\\Ⓐ\ 0\quad Ⓑ\ 15\quad Ⓒ\ 24\quad Ⓓ\ 30\\Solution:\ \begin{vmatrix}-1\quad 1\quad 1\\2\quad -2\quad 2\\3\quad 3\quad -3\end{vmatrix}\)

    = -1(6 – 6) – 1(-6 -6) + 1(6 + 6)
    = 0 + 12 + 12 = 24
    Ans:
        24

    14. নীচের প্রদত্ত বিবৃতিগুলির কোনটি সত্য।
     Ⓐ যে-কোনো নির্ণায়কের একটি নির্দিষ্ট মান আছে।
     Ⓑ কোনো নির্ণায়কের একটি পদের সহ-উৎপাদক হল ওই পদের মাইনর।
     Ⓒ কোনো নির্ণায়কের সারিসমূহের পদগুলি স্তম্ভ বরাবর এবং স্তম্ভসমূহের পদগুলি সারি বরাবর লিখলে তার মান পরিবর্তিত হয়।
     Ⓓ কোনো নির্ণায়কের প্রথম সারি ও প্রথম স্তম্ভ পরস্পর অভেদ হলে, তার মান শূন্য হবে।
    Ans:
        যে-কোনো নির্ণায়কের একটি নির্দিষ্ট মান আছে।

    Analytical/Skill Based Type
    Fill in the Blanks ______________

    1. যদি \(\begin{vmatrix}3x\quad 7\\2\quad 4\end{vmatrix}=10\) হয়, তবে x এর মান ____________ \(\\Ⓐ\ 0\quad Ⓑ\ 1\quad Ⓒ\ 2\quad Ⓓ\ 3\\Solution:\ \begin{vmatrix}3x\quad 7\\2\quad 4\end{vmatrix}=10\)

    ⇒ 12x – 14 = 10
    ⇒12x = 24
    ⇒ x = 2
    Ans:
      Ⓒ  2

    \(2.\ \begin{vmatrix}cos 15°\quad sin 15°\\sin 75°\quad cos 75°\end{vmatrix}= —–\\Ⓐ\ 0\quad Ⓑ\ tan 15°\\Ⓒ\ tan 75°\quad Ⓓ\ 1\\Solution:\ \begin{vmatrix}cos 15°\quad sin 15°\\sin 75°\quad cos 75°\end{vmatrix}\)

    = cos 15°. cos 75° -sin 75°.sin 15°
    =cos (75 +15)°
    = cos 90° = 0
    Ans:
      Ⓐ   0

    \(3.\ \begin{vmatrix}2\quad 4\\5\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}2x\quad 4\\6\quad x\end{vmatrix}\) হলে, x =

    Ⓐ ±√2    Ⓑ ±√3
    Ⓒ ±√5    Ⓓ ±√7
    Solution:

    \(\ \begin{vmatrix}2\quad 4\\5\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}2x\quad 4\\6\quad x\end{vmatrix}\)

    ⇒ 2 – 20 = 2x2 – 24
    ⇒2x2 = 6
    ⇒ x2 = 3
    ⇒ x = ±√3
    Ans:
        ±√3

    Fill in the Blanks

    \(4.\ \begin{vmatrix}13\quad 16\quad 19\\14\quad 17\quad 20\\15\quad 18\quad 21\end{vmatrix}=—–\\Ⓐ\ 0\quad Ⓑ\ 15 \quad Ⓒ\ 24\quad Ⓓ\ 30\)
    \(Solution:\ \begin{vmatrix}13\quad 16\quad 19\\14\quad 17\quad 20\\15\quad 18\quad 21\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}13\quad 16\quad 19\\1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\end{vmatrix}\)

    . . .[R2=R2-R1,R3=R3-R2]
    =0 . . [∵ নির্ণায়কের দুটি সারি অভিন্ন]
    Ans:
      Ⓐ  0

    \(5.\ \begin{vmatrix}1\quad a\quad bc\\1\quad b\quad ca\\1\quad c\quad ab\end{vmatrix}= ———–\)

    Ⓐ (a + b)(b + c)(c + a)
    Ⓑ a3 + b3 + c3
    Ⓒ (a – b)(b – c)(c – a)
    Ⓓ এদের কোনোটিই নয়

    \(Solution:\ \begin{vmatrix}1\quad a\quad bc\\1\quad b\quad ca\\1\quad c\quad ab\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1\quad\quad\quad a\quad\quad\quad\quad bc\\0\quad a-b\quad -c(a-b)\\0\quad b-c\quad -a(b-c)\end{vmatrix}..[R_2’=R_1-R_2,\ R_3’=R_2-R_3]\\=(a-b)(b-c)\begin{vmatrix}1\quad a\quad bc\\0\quad 1\quad -c\\0\quad 1\quad -a\end{vmatrix}\)

    = (a – b)(b – c)(-a + c)
    = (a – b)(b – c)(c – a)
    Ans:
      Ⓒ (a – b)(b – c)(c – a)

    \(6.\ \begin{vmatrix}\quad 0\quad sin α\quad -cos α\\-sin α\quad 0\quad\quad sin β\\cos α\quad -sin β\quad\quad 0\end{vmatrix}= ———–\\Ⓐ\ 0\quadⒷ\ sin α\quad Ⓒ\ cos α\quad Ⓓ\ tan α\\Solution:\ \begin{vmatrix}\quad 0\quad sin α\quad -cos α\\-sin α\quad 0\quad\quad sin β\\cos α\quad -sin β\quad\quad 0\end{vmatrix}\)

    = 0 – sin α(0 – cos α sin β) – cos α (sin α sin β – 0)
    =sin α sin β cos α – sin α sin β cos α
    =  0
    Ans:
      Ⓐ 0

    \(7.\ \begin{vmatrix}5\quad\quad 2\\0\quad -1\end{vmatrix}\)

    -এ 5-এর মাইনর ও 0-এর সহ-উৎপাদক যথাক্রমে __________ ও __________
    Ⓐ -1, -2    Ⓑ -2, -1
    Ⓒ 1, 2    Ⓓ 2, 1

    Solution:  5-এর মাইনর = -1 ও
    0-এর সহ-উৎপাদক = –(2) = -2
    Ans:
      Ⓐ -1, -2

    \(8.\ \begin{vmatrix}x^2\quad x\quad 1\\0\quad 2\quad 1\\3\quad 1\quad 4 \end{vmatrix}= 28\)

    হয়, তবে x-এর পূর্ণসংখ্যা মান (integral value)
    Ⓐ 0    Ⓑ 1   
    Ⓒ 2    Ⓓ 3
    Solution:

    \(\ \begin{vmatrix}x^2\quad x\quad 1\\0\quad 2\quad 1\\3\quad 1\quad 4 \end{vmatrix}= 28\)

    ⇒ x2(8 – 1) – x(0 – 3) + 1(0 – 6) = 28
    ⇒ 7x2 + 3x – 34 = 0
    ⇒7x2 + 17x – 14x – 34 = 0
    ⇒ x(7x + 17) – 2(7x + 17) = 0
    ⇒ (7x + 17)(x – 2) = 0
    ∴ x = -17/7, 2
    Ans:   Ⓒ 2

    Column Matching ______________

    \(1.\ △=\begin{vmatrix}[x]+1\quad\quad [y]\quad\quad [z]\\\quad [x]\quad [y]+1\quad\quad [z]\\\quad [x]\quad\quad [y]\quad [z]+1\end{vmatrix}\)

    নির্ণায়কটি বিবেচনা করো: যেখানে [x] দ্বারা x-এর মানের বৃহত্তম পূর্ণসংখ্যা বোঝায়, যা x-এর মানের চেয়ে বড়ো নয় এবং -1 ≤ x < 0, 0 ≤ y < 1, 1 ≤ z < 2
    A স্তম্ভ -এর সঙ্গে স্তম্ভ B মেলাও।

    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    [i] [z] + 1 =[a] 1
    [ii] △ =[b] 2
    [iii] [x] =[c] -2
    [iv] [y] + 1 =[d] -1

    Ⓐ [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [a]
    Ⓑ [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [c], [iv] – [a]
    Ⓒ [i] – [a], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [a]
    Ⓓ [i] – [b], [ii] – [c], [iii] – [d], [iv] – [a]

    Solution: [x] = -1 . . (∵ 1 ≤ x < 0),
    [y] = 0. . (∵ 0 ≤ x < 1),
    [z] = 1. . (∵ 1 ≤ x < 2)
    [i] [z] + 1 = 1 + 1 = 2 → [b],

    \([ii]\ △=\begin{vmatrix}\quad 0\quad 0\quad 1\\-1\quad 1\quad 1\\-1\quad 0\quad 2\end{vmatrix}\)

    = -0 – 0 + 1(0 + 1) = 1 →[a],
    [iii] [x] = -1 →[d],
    [iv] [y] + 1 = 0 + 1 = 1 →[a]
    Ans:  Ⓐ [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [a]

    2. যদি \(A=\begin{vmatrix}2\quad 5\\2\quad 1\end{vmatrix}\) এবং \(B=\begin{vmatrix}4\quad -3\\2\quad\quad 5\end{vmatrix}\) হয়, তবে স্তম্ভ A-এর সঙ্গে স্তন্ত B মেলাও।
    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    [i] |A| =[a] 26
    [ii] |AB| =[b] 28
    [iii] |B| =[c] -208
    [iv] |A + B| =[d] -8

    Ⓐ [i] – [d], [ii] – [c], [iii] – [b], [iv] – [a]
    Ⓑ [i] – [d], [ii] – [b], [iii] – [a], [iv] – [c]
    Ⓒ [i] – [a], [ii] – [c], [iii] – [d], [iv] – [b]
    Ⓓ [i] – [d], [ii] – [c], [iii] – [a], [iv] – [b]

    Solution: 
    [i]
    |A| = 2 – 10 = -8→ [d],

    \([ii]\ AB=\begin{vmatrix}2\quad 5\\2\quad 1\end{vmatrix}\begin{vmatrix}4\quad -3\\2\quad\quad 5\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}8+10\quad -6+25\\8+2\quad\quad -6+5\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}18\quad 19\\10\quad -1\end{vmatrix}\)

    ∴ AB  = -18 – 190 = -208→ [c],
    [iii] |B| = 20 – (-6) = 26 → [a],

    \([iv]\ A+B=\begin{vmatrix}2\quad 5\\2\quad 1\end{vmatrix}+\begin{vmatrix}4\quad -3\\2\quad\quad 5\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}6\quad 2\\4\quad 6\end{vmatrix}\)

    ∴ |A + B| = 36 – 8 = 28 → [b]
    Ans: 
     Ⓓ [i] – [d], [ii] – [c], [iii] – [a], [iv] – [b]

    Column Matching Q No – 3

    \(3.\ △=\begin{vmatrix}1\quad a\quad b\\-a\quad 1\quad c\\-b\quad -c\quad 1\end{vmatrix}\) হলে স্তম্ভ A-এর সঙ্গে স্তন্ত B মেলাও।
    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    [i] a21 এর মাইনর্[a] -(c + ab)
    [ii] a32 এর সহ-উৎপাদক[b] (b + ac)
    [iii] △ =[c] (a + bc)
    [iv] a13 এর সহ উৎপাদক[d] 1 + a2 + b2 + c2

    Ⓐ [i] – [b], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [c]
    Ⓑ [i] – [c], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [b]
    Ⓒ [i] – [a], [ii] – [b], [iii] – [d], [iv] – [c]
    Ⓓ [i] – [c], [ii] – [b], [iii] – [d], [iv] – [a]

    Solution:  [i] a21 = -a এর মাইনর্
    =  a – (-bc)
    = a + bc →[c]
    [ii] a32 = -c এর সহ-উৎপাদক
    = -[c – (-ab)]
    = -(c + ab) →[a]
    [iii] △ = 1(1 + c2) – a(-a + bc) + b(ac + b)
    = 1 + c2 + a2 – abc + abc + b2
    = a2 + b2 + c2[d]
    [iv] a13 = b এর সহ উৎপাদক
    = ac – (-b)
    = ac + b→[b]
    Ans:
      Ⓑ [i] – [c], [ii] – [a], [iii] – [d], [iv] – [b]

    Rearrangement of Sentences/Events ______________

    1. সারাস নিয়ম (Sarrus rule)-এর সাহায্যে

    \(\begin{vmatrix}\quad 2\quad 3\quad -5\\\quad 7\quad 1\quad -2\\-3\quad 4\quad\quad 1\end{vmatrix}\) মান নির্ণয় করার ধাপগুলি নীচে দেওয়া হল —

    [i] নির্ণায়কের মান = (সমান্তরাল মুখ্য কর্ণগুলির পদগুলির গুণফলের সমষ্টি) – (সমান্তরাল গৌণ কর্ণগুলির পদগুলির গুণফলের সমষ্টি)
    [ii] [2×1 ×1 + 3×(- 2)×(- 3) + (- 5)×7×4] – [3×7×1 + 2×(- 2)×4 + (-5)×1×(- 3)]
    [iii] প্রথম দুটি স্তম্ভকে তৃতীয় স্তম্ভের ডানদিকে স্থাপন করে নিম্নলিখিতভাবে লিখতে হবে

    2       3       -5       2       3
    -3       4        1       -3       4
    7       1       -2       7       1


    [iv] নির্ণায়কের মান -140

    ধাপগুলির সঠিক ক্রম হল –
    Ⓐ [i] – [ii] – [iii] – [iv]
    Ⓑ [iii] – [ii] – [i] – [iv]
    Ⓒ [iii] – [i] – [ii] – [iv]
    Ⓓ [i] – [iii] – [ii] – [iv]

    Solution:  [iii] প্রথম দুটি স্তম্ভকে তৃতীয় স্তম্ভের ডানদিকে স্থাপন করে লিখতে হবে।
    [i] নির্ণায়কের মান = (সমান্তরাল মুখ্য কর্ণগুলির পদগুলির গুণফলের সমষ্টি) – (সমান্তরাল গৌণ কর্ণগুলির পদগুলির গুণফলের সমষ্টি)
    [ii] [2×1 ×1 + 3×(- 2)×(- 3) + (- 5)×7×4] – [3×7×1 + 2×(- 2)×4 + (-5)×1×(- 3)]
    [iv] নির্ণায়কের মান -140
    Ans:
      Ⓒ [iii] – [i] – [ii] – [iv]

    2. যদি A =  হয়, তবে A2 – 2A ম্যাট্রিক্সটির নির্ণায়কটির মান নির্ণয় করার ধাপগুলি নীচে দেওয়া হল —

    \([i]\ |A^2-2A|=\begin{vmatrix}5\quad 0\\0\quad 5\end{vmatrix}=25\\ [ii]\ A^2=\begin{vmatrix}1\quad 3\\2\quad 1\end{vmatrix}×\begin{vmatrix}1\quad 3\\2\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}7\quad 6\\4\quad 7\end{vmatrix}\\ [iii]\ -2A=\begin{vmatrix}-2\quad -4\\-4\quad -2\end{vmatrix}\\ [iv]\ A^2-2A =\begin{vmatrix}7\quad 6\\4\quad 7\end{vmatrix}+\begin{vmatrix}-2\quad -4\\-4\quad -2\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}5\quad 0\\0\quad 5\end{vmatrix}\)

    ধাপগুলির সঠিক ক্রমটি হবে —
      Ⓐ [ii] – [iii] – [iv] – [i]
      Ⓑ [ii] – [iii] – [i] – [iv]
      Ⓒ [iv] – [ii] – [iii] – [i]
      Ⓓ [iii] – [ii] – [i] – [iv]
    Solution: 

    \([ii]\ A^2=\begin{vmatrix}1\quad 3\\2\quad 1\end{vmatrix}×\begin{vmatrix}1\quad 3\\2\quad 1\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}7\quad 6\\4\quad 7\end{vmatrix}\\ [iii]\ -2A=\begin{vmatrix}-2\quad -4\\-4\quad -2\end{vmatrix}\\ [iv]\ A^2-2A =\begin{vmatrix}7\quad 6\\4\quad 7\end{vmatrix}+\begin{vmatrix}-2\quad -4\\-4\quad -2\end{vmatrix}=\begin{vmatrix}5\quad 0\\0\quad 5\end{vmatrix}\\ [i]\ |A^2-2A|=\begin{vmatrix}5\quad 0\\0\quad 5\end{vmatrix}=25\)

    Ans:  Ⓐ [ii] – [iii] – [iv] – [i]

    Relationship between Statements ______________

    প্রতিটি প্রশ্নে বিবৃতি A এবং বিবৃতি B দেওয়া আছে। নীচের কোন বিবৃতিটি বিবৃতি A এবং বিবৃতি B -এর মধ্যে সঠিক সম্পর্ক নির্দেশ করে।
     Ⓐ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পরবিরোধী
     Ⓑ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারণ
     Ⓒ বিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা

     Ⓓ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়

    1. বিবৃতি-A: 

    \(\begin{vmatrix}\ a+ib\quad c+id\\-c+id\quad a-ib\end{vmatrix}=a^2+b^2+c^2+d^2\)

    বিবৃতি-B: i2 = 1
    Solution: বিবৃতি-A:  = (a + ib)( a – ib) – (-c + id) (c + id)
    = a2 – i2b2 – (i2d2 – c2)
    =a2 + b2 – (-d2 – c2)
    = a2 + b2 + c2 + d2 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-B: i2 = -1 → বিবৃতিটি মিথ্যা।
    Ans:
      Ⓒ বিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা

    2. বিবৃতি-A: 

    \(\quad \begin{vmatrix}\quad 1\quad 4\quad -3\\-4\quad 1\quad 2\\3\quad -2\quad 1 \end{vmatrix}=30\\\)বিবৃতি-\(B:\begin{vmatrix}x\quad z\quad 0\\0\quad y\quad y\\z\quad 0\quad x\end{vmatrix}=y(z^2+x^2)\)

    Solution: বিবৃতি-A:  △ = 1(1 + 4) – 4(-4 – 6) + (-3)(8 – 3)
    = 5 + 40 – 15
    = 30 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-B: △ = x(xy – 0) – z(0 – yz) + 0
    = x2y + yz2
    = y(z2 + x2) → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:
      Ⓓ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়

    SEMESTER-3
    সূচিপত্র

    👉 UNIT-1   সম্বন্ধ ও অপেক্ষক   

    👉 UNIT-2       বীজগণিত

    👉 UNIT-3       কলনবিদ্যা

    • 1. সন্ততা এবং অন্তরকলনযোগ্যতা
    • 2. অবকলন বা অন্তরকলন
    • 3. দ্বিতীয় ক্রমের অন্তরকলজ
    • 4. অন্তরকলজের ব্যাখ্যা
    • 5. স্পর্শক ও অভিলম্ব
    • 6. বর্ধিষ্ণু ও ক্ষয়িষ্ণু অপেক্ষক 7
    • . চরম ও অবম মান

    👉 UNIT-4       সম্ভাবনা

    • 1. সম্ভাবনা
    • 2. সমসম্ভব চলক ও তার বিভাজন
    • 3. দ্বিপদ বিভাজন

    👉       Semester III -এর প্রশ্নপত্রের সম্পূর্ণ সমাধান

    3. বিবৃতি-A: 

    \(\quad \begin{vmatrix}\quad 1\quad z\quad -y\\-z\quad 1\quad x\\y\quad -x\quad 1 \end{vmatrix}=x^2+y^2+z^2+1\)
    বিবৃতি-\(B:\begin{vmatrix}a_1\quad b_1\quad c_1\\a_2\quad b_2\quad c_2\\a_3\quad b_3\quad c_3\end{vmatrix}= a_1\begin{vmatrix}b_2\quad c_2\\b_3\quad c_3\end{vmatrix}-a_2\begin{vmatrix}b_1\quad c_1\\b_3\quad c_3\end{vmatrix}+a_3\begin{vmatrix}b_1\quad c_1\\b_2\quad c_2\end{vmatrix}\)

    Solution: △ = 1(1 + x2) – z(-z – xy) + (-y)(xz – y)
    = 1 + x2 + z2 + xyz – xyz + y2
    = x2 + y2 + z2 + 1 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-B:  বিবৃতিটিও সত্য।
    Ans: 
     Ⓑ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারণ

    Assertion-Reasoning ______________

    প্রতিটি প্রশ্নে বিবৃতি I (Assertion বা উক্তি) এবং বিবৃতি II (Reason বা উক্তির কারণ) দেওয়া আছে। প্রতিটি প্রশ্নের বিবৃতি দুটি নীচের কোন বিকল্পটিকে (Ⓐ Ⓑ Ⓒ Ⓓ) সঠিকভাবে ব্যাখ্যা করে?
    Ⓐ বিবৃতি I সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি Ⅱ, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ।
    Ⓑ বিবৃতি I সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ নয়।
    Ⓒ বিবৃতি I সঠিক এবং বিবৃতি II সঠিক নয়।
    Ⓓ বিবৃতি I সঠিক নয় এবং বিবৃতি II সঠিক।

    1. বিবৃতি-I(A): যদি \(A=\begin{vmatrix}1\quad 2\\6\quad 2\end{vmatrix}\) হয়, তবে |2A| = 4|A|
    বিবৃতি-II(R): \(x=\begin{vmatrix}a\quad b\\c\quad d\end{vmatrix}\) হলে \(2x=\begin{vmatrix}a\quad\quad b\\2c\quad 2d\end{vmatrix}\)

    Solution: বিবৃতি-I: n ক্রমের নির্ণায়কের(A) ক্ষেত্রে det(kA) = knA হয়।
      ∴ |2A| = 22|A|
    = 4|A| → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II:

    \(X=\begin{vmatrix}a\quad b\\c\quad d\end{vmatrix}\) হলে \(2X=\begin{vmatrix}2a\quad 2b\\2c\quad 2d\end{vmatrix}\) হবে।

    বিবৃতি II মিথ্যা।
    Ans: Ⓒ বিবৃতি I সঠিক এবং বিবৃতি II সঠিক নয়

    2. বিবৃতি-\(I(A):\begin{vmatrix}1\quad\quad 1\quad\quad 1\\1\quad 1+x\quad 1\\1\quad 1\quad 1+y\end{vmatrix}=xy\)
    বিবৃতি-\(II(R):\begin{vmatrix}1+a\quad\quad b\quad\quad c\\\quad a\quad 1+b\quad\quad c\\\quad a\quad\quad b\quad 1+c\end{vmatrix}=a+b+c+1\)

    Solution: বিবৃতি-I

    \(\ \begin{vmatrix}1\quad\quad 1\quad\quad 1\\1\quad 1+x\quad 1\\1\quad 1\quad 1+y\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1\quad 1\quad 1\\0\quad x\quad 0\\0\quad 0\quad y\end{vmatrix}\\ . . . [R_2’ = R_2 – R_1;\ R_3’ = R_3 – R_1]\)

    = 1(xy – 0)
    = xy → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II:

    \(\begin{vmatrix}1+a\quad\quad b\quad\quad c\\\quad a\quad 1+b\quad\quad c\\\quad a\quad\quad b\quad 1+c\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1+a+b+c\quad b\quad\quad c\\1+a+b+c\quad 1+b\quad\quad c\\1+a+b+c\quad\quad b\quad 1+c\end{vmatrix}\\. . . [C_1’=C_1+C_2+C_3]\\= (1+a+b+c)\begin{vmatrix}1\quad\quad b\quad\quad c\\\quad 1\quad 1+b\quad\quad c\\\quad 1\quad\quad b\quad 1+c\end{vmatrix}\\=(1+a+b+c)\begin{vmatrix}1\quad b\quad c\\0\quad 1\quad 0\\0\quad 0\quad 1\end{vmatrix}\\. . .[R_2’=R_2-R_1;\ R_3’=R_3-R_1]\)

    = (1 + a + b + c)(1 – 0)
    = 1 + a + b + c → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:   Ⓑ বিবৃতি I সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ নয়।

    Assertion-Reasoning ______________

    3. বিবৃতি-\(I(A):\begin{vmatrix}-a\quad\quad a\quad\quad a\\\quad b\quad -b\quad\quad b\\\quad c\quad\quad c\quad -c\end{vmatrix}\)
    বিবৃতি-\(II(R):\begin{vmatrix}a_1\quad b_1\quad c_1\\a_2\quad b_2\quad c_2\\a_3\quad b_3\quad c_3\end{vmatrix}=a_1\begin{vmatrix}b_2\quad c_2\\b_3\quad c_3\end{vmatrix}-b_1\begin{vmatrix}a_2\quad c_2\\a_3\quad c_3\end{vmatrix}+c_1\begin{vmatrix}a_2\quad b_2\\a_3\quad b_3\end{vmatrix}\)

    Solution: বিবৃতি-I:

    \(\begin{vmatrix}-a\quad\quad a\quad\quad a\\\quad b\quad -b\quad\quad b\\\quad c\quad\quad c\quad -c\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}0\quad\quad a\quad\quad a\\0\quad -b\quad\quad b\\0\quad\quad c\quad -c\end{vmatrix} . . . [C_1’ = C_1 + C_2]\)

    = 2c(ab + ab)
    = 4abc → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II: বিবৃতিটি সত্য এবং বিবৃতি Ⅱ, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ।
    Ans:
      Ⓐ বিবৃতি I সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি Ⅱ, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ।

    4. বিবৃতি-I(A): \(△=\begin{vmatrix}\ 1\quad\quad sin θ\quad\ 1\\-sin θ\quad 1\quad sin θ\\-1\quad -sin θ\quad 1\end{vmatrix}\) হলে 2 ≤ △ ≤ 4

    বিবৃতি-II(R): 0 ≤ sin2 θ ≤ 1

    Solution:  △ = 1(1 + sin2 θ) – sin θ (-sin θ + sin θ) + 1(sin2  θ + 1)
    = 1 + sin2 θ + sin2 θ + 1
    = 2 + 2 sin2 θ
    ∵ -1 ≤ sin θ ≤ 1
    ∴ 0 ≤ sin2 θ ≤ 1
    ⇒ 0 ≤ 2sin2 θ ≤ 2
    ⇒0 + 2 ≤ 2 + 2sin2 θ ≤ 2 + 2
    ⇒ 2 ≤ △ ≤ 4 → বিবৃতি I সঠিক
    বিবৃতি-II: ∵ -1 ≤ sin θ ≤ 1
    ∴ 0 ≤ sin2 θ ≤ 1 → বিবৃতি II সঠিক
    Ans:
      Ⓐ বিবৃতি I সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি Ⅱ, বিবৃতি I-এর সঠিক কারণ।

    True and False ____

    1. বিবৃতি-I: যদি \(\begin{vmatrix}x-2\quad -3\\3x\quad\quad 2x\end{vmatrix}=3\) হয়, তবে x-এর একটি মান -3
    বিবৃতি-II: যদি \(\begin{vmatrix}x-2\quad -3\\3x\quad\quad 2x\end{vmatrix}=3\) হয়, তবে x-এর একটি মান \(\frac{1}{2},-3\)

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । ও II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Solution:  △ = (x – 2).2x – (-3).3x = 3
    ⇒ 2x2 – 4x + 9x = 3
    ⇒ 2x2 + 5x – 3 = 0
    ⇒2x2 + 6x – x – 3 = 0
    ⇒ 2x(x + 3) – 1(x + 3) = 0
    ⇒ (x + 3)(2x – 1) = 0
    ∴ x = -3, 1/
    ∴ বিবৃতি-I মিথ্যা এবং বিবৃতি-II সত্য।
    Ans: Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    2. বিবৃতি-I: \(\begin{vmatrix}-1\quad 4\\\quad 2\quad 3\end{vmatrix}\) এ 4-এর মাইনর্ 2
    বিবৃতি-II: \(\begin{vmatrix}-1\quad 4\\\quad 2\quad 3\end{vmatrix}\) এ 3 -এর সহ-উৎপাদক -1

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । ও II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Solution:  বিবৃতি-I: 4-এর মাইনর্ 2 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II: 3 -এর সহ-উৎপাদক -1 → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:   Ⓓবিবৃতি I ও II সত্য।

    3. বিবৃতি-I: \(\begin{vmatrix}0\quad 2\quad 6\\1\quad 5\quad 0\\3\quad 7\quad 11\end{vmatrix}\)-এ 7-এর মাইনর ও সহ-উৎপাদক যথাক্রমে -6 ও -6

    বিবৃতি-II: 3-এর মাইনর্ ও 5-এর সহগুণনীয়ক যথাক্রমে -30 এবং -18
    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । ও II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Solution:  বিবৃতি-I: 7-এর মাইনর = (0 – 6) = -6,
      7-এর সহ-উৎপাদক
    = -(-6) = 6 → বিবৃতিটি মিথ্যা।
    বিবৃতি-II: 3-এর মাইনর্ = 0 – 30 = -30,
     5-এর সহগুণনীয়ক = (0 – 18) = -18 → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:
      Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা।

    \(4.\ A=\begin{vmatrix}1\quad 0\quad 1\\0\quad 1\quad 2\\0\quad 0\quad 4\end{vmatrix}\) হলে, নীচের বিবৃতি দুটি বিবেচনা করো।

    বিবৃতি-I: |A| = 4
    বিবৃতি-II: |3A| = 27|A|
    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । ও II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Solution:  বিবৃতি-I: |A| = 1(4 – 0) – 0 + 1(0 – 0) = 4 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II: n ক্রমের নির্ণায়কের(A) ক্ষেত্রে det(kA) = knA হয়।
    ∴ |3A| = 33|A|
              = 27|A| → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:
      Ⓓবিবৃতি I ও II সত্য

    5. যদি \(f(θ)=\begin{vmatrix}\quad cos^2θ\quad\quad cosθsinθ\quad -sinθ\\cosθsinθ\quad sin^2θ\quad\quad cosθ\\sinθ\quad -cosθ\quad\quad 0\end{vmatrix}\) হয়, তবে

    বিবৃতি-I: f(π/6) = 1
    বিবৃতি-II: f(π/2) = 1
    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি । ও II মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Solution:
     f(θ) = sin θ(cos2 θsin θ + sin3 θ) + cos θ(cos3 θ + cos θsin2 θ) + 0
    = sin2 θ(cos2 θ + sin2 θ) + cos2 θ(cos2 θ + sin2 θ)
    = sin2 θ + cos2 θ = 1
    f(θ) = 1
    বিবৃতি-I: ∴ f(π/6) = 1 → বিবৃতিটি সত্য।
    বিবৃতি-II: f(θ) = 1   ∴ f(π/2) = 1 → বিবৃতিটি সত্য।
    Ans:   Ⓓ বিবৃতি I ও II সত্য

    Case Based ______

    \(1.\ \begin{vmatrix}1\quad a\quad bc\\1\quad b\quad ca\\1\quad c\quad ab\end{vmatrix}\) -এর

    [i] bc-এর মাইনর্ হল —
    Ⓐ b – c   Ⓑ c – b
    Ⓒ b + c   Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    Solution:
     1×c – 1×b = c – b
    Ans:
      Ⓑ   c – b

    [ii] ab-এর সহ-উৎপাদক হল —
    Ⓐ b – a      Ⓑ a – b
    Ⓒ a + b     Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    Solution:
     1×b – 1×a = b – a
    Ans:
      Ⓐ   b – a

    [iii] b-এর মাইনর্ হল —

    \(Ⓐ\ \begin{vmatrix}1\quad ca\\1\quad bc\end{vmatrix}\ Ⓑ\ \begin{vmatrix}bc\quad 1\\ab\quad 1\end{vmatrix}\\Ⓒ\ \begin{vmatrix}1\quad bc\\1\quad ab\end{vmatrix}\ Ⓓ\ \begin{vmatrix}1\quad a\\1\quad c\end{vmatrix}\\Ans:\ Ⓒ\ \begin{vmatrix}1\quad bc\\1\quad ab\end{vmatrix}\)
    \(2.\ \begin{vmatrix}\quad 2\quad 4\quad 1\\\quad 8\quad 5\quad 2\\-1\quad 3\quad 7\end{vmatrix}\) নির্ণায়কটির

    [i] প্রথম স্তম্ভের প্রত্যেকটি পদের মাইনর্ যথাক্রমে —
     Ⓐ 29, -25, 3       Ⓑ -29, -25, -3
    Ⓒ 29, 25, 3          Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    Solution:
     2-এর মাইনর্ = 5×7 – 3×2 = 29,
    8-এর মাইনর্ = 4×7 – 3×1 = 25,
    -1-এর মাইনর্ = 4×2 – 5×1 = 3
    Ans:
         29, 25, 3

    [ii] নির্ণায়কটির মান —
    Ⓐ -145     Ⓑ 145
    Ⓒ 165       Ⓓ -165
    Solution:
     △ = 2(5×7 – 3×2) – 4(8×7 +1×2) + 1(8×3 + 1×5)
    = 2×29 – 4×58 + 29
    =58 – 232 + 29
    = 87 – 232
    = – 145
    Ans:
      Ⓐ   -145

    [iii] দ্বিতীয় সারির প্রত্যেকটি পদের সহ-উৎপাদক —
    Ⓐ 25, -15, 10     Ⓑ -25, 15, -10
    Ⓒ 15, 25, 10       Ⓓ -15, -10, 25
    Solution:
     8-এর সহ-উৎপাদক = –(4×7 – 3×1) = -25,
    5-এর সহ-উৎপাদক = 2×7 – (-1)×1 = 15,
    2-এরসহ-উৎপাদক = –(2×3 – (-1)×4) = -10
    Ans: Ⓑ   -25, 15, -10

  • SEMESTER-3 Unit-2 MATRIX ALGEBRA বীজগণিত ম্যাট্রিক্স

    SEMESTER-3 Unit-2 MATRIX ALGEBRA বীজগণিত ম্যাট্রিক্স

    SEMESTER-3 Unit-2 MATRIX ALGEBRA বীজগণিত ম্যাট্রিক্স

    SEMESTER III MATHEMATICS QUESTION PAPER WITH SOLUTION
    CLASS 12 SEMESTER III MATHEMATICS QUESTION PAPER WITH SOLUTION

    এই প্রশ্নমালার আগের অঙ্কগুলির জন্য PART 1 দেখো

    \(11.X=\begin{bmatrix}1\quad-3\quad -4\\-1\quad 3\quad 4\\1\quad -3\quad -4\end{bmatrix}\)

     হলে, X2 = ___________   
    Ⓐ X      Ⓑ I      Ⓒ 0      Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    Ans:   Ⓒ  0
    Solution:

    \(X^2=\begin{bmatrix}1\quad -3\quad -4\\-1\quad 3\quad 4\\1\quad -3\quad -4\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad-3\quad -4\\-1\quad 3\quad 4\\1\quad -3\quad -4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0\quad 0\quad 0\\0\quad 0\quad 0\\0\quad 0\quad 0\end{bmatrix}→ Ⓒ\)
    \(12. A=\begin{bmatrix}2\quad -1\\3\quad 2\end{bmatrix}\) এবং\(B=\begin{bmatrix}0\quad 4\\-1\quad 7\end{bmatrix}\)

    হলে 3A2 – 2B + I = ___________

    \(Ⓐ\begin{bmatrix}4\quad -20\\30\quad 10\end{bmatrix}\ Ⓑ\begin{bmatrix}4\quad -20\\38\quad 10\end{bmatrix}\\Ⓒ\begin{bmatrix}4\quad -20\\38\quad -10\end{bmatrix}\ Ⓓ\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}\)

    Solution: 3A2 – 2B + I =

    \(=3\begin{bmatrix}2\quad -1\\3\quad 2\end{bmatrix}\begin{bmatrix}2\quad -1\\3\quad 2\end{bmatrix}-2\begin{bmatrix}0\quad 4\\-1\quad 7\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=3\begin{bmatrix}1\quad -4\\12\quad 1\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}0\quad 8\\-2\quad 14\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3\quad -12\\36\quad 3\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}0\quad 8\\-2\quad 14\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}4\quad -20\\38\quad -10\end{bmatrix}\)
    \(13.\quad I=\begin{bmatrix}3\quad -5\\-4\quad 2\end{bmatrix}\)

    হলে A2 – 5A – 14I = ___________

    \(Ⓐ\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}\quad Ⓑ\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}\\Ⓒ\begin{bmatrix}-1\quad 0\\0\quad -1\end{bmatrix}\quad Ⓓ\begin{bmatrix}0\quad 1\\1\quad 0\end{bmatrix}\\Ans: Ⓐ\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}\)

    Solution:  A2 – 5A – 14I

    \(=\begin{bmatrix}3\quad -5\\-4\quad 2\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}3\quad -5\\-4\quad 2\end{bmatrix}-5\begin{bmatrix}3\quad -5\\-4\quad 2\end{bmatrix}-14\begin{bmatrix}3\quad -5\\-4\quad 2\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}29\quad -25\\-20\quad 24\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}15\quad -25\\-20\quad 10\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}14\quad 0\\0\quad 14\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}=0 → Ⓐ\)
    \(14.A=\begin{bmatrix}1\quad 2\\1\quad 2\end{bmatrix}\)

    এবং f(x) = x2 – 2x – 3 হলে f(A) = ___________
          Ⓐ I         Ⓑ A2         Ⓒ 0        Ⓓ A3   
    Ans:    Ⓒ  0
    Solution:  f(x) = x2 – 2x – 3
    ∴ f(A) = A2 – 2A – 3I

    \(=\begin{bmatrix}1\quad 2\\1\quad 2\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad 2\\1\quad 2\end{bmatrix}-2\begin{bmatrix}1\quad 2\\1\quad 2\end{bmatrix}-3\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}5\quad 4\\4\quad 5\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}2\quad 4\\4\quad 2\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}3\quad 0\\0\quad 3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}=0 → Ⓒ\)
    \(15.A=\begin{bmatrix}1\quad -2\quad 2\\0\quad 1\quad -1\\0\quad 0\quad 1\end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 0\\2\quad 3\quad -1\\0\quad -1\quad -2\end{bmatrix}\)

    হলে (A’B)A একটি ___________ ম্যাট্রিক্স।
    Ⓐ শূন্য      Ⓑ কর্ণ      Ⓒ একক      Ⓓ প্রতিসম
    Ans:Ⓑ কর্ণ   অথবা   Ⓓ প্রতিসম

    \(Solution:A=\begin{bmatrix}1\quad -2\quad 2\\0\quad 1\quad -1\\0\quad 0\quad 1\end{bmatrix}\\∴A’=\begin{bmatrix}1\quad 0\quad 0\\-2\quad 1\quad 0\\2\quad -1\quad 1\end{bmatrix}\\A’B=\begin{bmatrix}1\quad 0\quad 0\\-2\quad 1\quad 0\\2\quad -1\quad 1\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 0\\2\quad 3\quad -1\\0\quad -1\quad -2\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 0\\0\quad -1\quad -1\\0\quad 0\quad 1\end{bmatrix}\)
    \((A’B)A=\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 0\\0\quad -1\quad -1\\0\quad 0\quad -1\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad -2\quad 2\\0\quad 1\quad -1\\0\quad 0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad 0\quad 0\\0\quad -1\quad 0\\0\quad 0\quad -1\end{bmatrix}→ Ⓑ / Ⓓ\)
    \(16. A = \begin{pmatrix}cos θ\quad i sin θ\\i sin θ\quad cos θ\end{pmatrix}\)

    হলে সব n ∈ N এর জন্য An = ___________

    \(Ⓐ\begin{bmatrix}cos θ\quad sin nθ\\ i sin nθ\quad cos nθ\end{bmatrix}\ Ⓑ\begin{bmatrix}cos nθ\quad i sin nθ\\i sin nθ\quad cos nθ\end{bmatrix}\\Ⓒ\begin{bmatrix}sin nθ\quad cos nθ\\i sin θ\quad i cos θ\end{bmatrix}\ Ⓓ\begin{bmatrix}i sin nθ\quad cosθ\\ cos θ\quad i sin nθ\end{bmatrix}\\Ans:Ⓑ\begin{bmatrix}cos nθ\quad i sin nθ\\i sin nθ\quad cos nθ\end{bmatrix}\)
    \(Solution: A=A^2=\begin{bmatrix}cos θ\quad i sin θ\\i sin θ\quad cos θ\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}cos θ\quad i sin θ\\i sin θ\quad cos θ\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}cos^2θ-sin^2θ \quad i sin θcos θ+i sin θcos θ\\i sin θcos θ+i sin θcos θ\quad -sin^2θ+cos^2θ\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}cos2θ \quad i sin 2θ\\i sin 2θ\quad cos2θ\end{bmatrix}\\∴A^n=\begin{bmatrix}cosnθ \quad i sin nθ\\i sin nθ\quad cosnθ\end{bmatrix}→ [B]\)
    \(17.I=\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{pmatrix}\) এবং \(E=\begin{pmatrix}0\quad 1\\0\quad 0\end{pmatrix}\)হলে \((2I + 3E)^3=\)

    ___________
    Ⓐ 8I + 36E    Ⓑ 8I – 36E    Ⓒ 36I + 8E    Ⓓ 36I – 8E
    Ans:    Ⓐ 8I + 36E
    Solution:

    \((2I+3E)= 2\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{pmatrix}+3\begin{pmatrix}0\quad 1\\0\quad 0\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}2\quad 3\\0\quad 2\end{pmatrix}\\∴(2I+3E)^2 = \begin{pmatrix}2\quad 3\\0\quad 2\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}2\quad 3\\0\quad 2\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}4\quad 12\\0\quad 4\end{pmatrix}\)
    \((2I+3E)^3=(2I+3E)^2×(2I+3E)\\=\begin{pmatrix}4\quad 12\\0\quad 4\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}2\quad 3\\0\quad 2\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}8\quad 36\\0\quad 8\end{pmatrix}\\=\begin{pmatrix}8\quad 0\\0\quad 8\end{pmatrix}+\begin{pmatrix}0\quad 36\\0\quad 0\end{pmatrix}\\=8\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{pmatrix}+36\begin{pmatrix}0\quad 1\\0\quad 0\end{pmatrix}=8I+36E → [a]\)

    Click here to visit our Facebook

    Column Matching ______

    1. মনে করো, \(A=\begin{bmatrix}2\quad -3\\0\quad 1\\-1\quad 4\end{bmatrix}, B=\begin{bmatrix}-1\quad 5\\2\quad -3\\0\quad 1\end{bmatrix}\) এবং \(C=\begin{bmatrix}4\quad -2\\0\quad -1\\3\quad 5\end{bmatrix}\)
    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    \([i]A+2B=[a]\begin{bmatrix}0\quad 7\\4\quad -5\\-1\quad 6\end{bmatrix}\\ [ii]2B-3C =[b]\begin{bmatrix}14\quad -5\\0\quad -5\\13\quad 16\end{bmatrix}\\ [iii]4C-A=[c]\begin{bmatrix}-14\quad 23\\8\quad -8\\-10\quad -7\end{bmatrix}\\ [iv]A+4B-3C=[d]\begin{bmatrix}-14\quad 16\\4\quad -3\\-9\quad -13\end{bmatrix}\)

    যে বিকল্পটি স্তম্ভ A-কে স্তম্ভ B-এর সঙ্গে মেলায়, সেটি নির্বাচন করে
    Ⓐ [i]-[a], [ii]-[d], [iii]-[c], [iv]-[b]
    Ⓑ [i]-[a], [ii]-[d], [iii]-[b], [iv]-[c]
    Ⓒ [i]-[a], [ii]-[b], [iii]-[d], [iv]-[c]
    Ⓓ [i]-[a], [ii]-[c], [iii]-[b], [iv]-[d]
    Ans:Ⓑ [i]-[a], [ii]-[d], [iii]-[b], [iv]-[c]
    Solution:

    \( [i]A+2B=\begin{bmatrix}2\quad -3\\0\quad 1\\-1\quad 4\end{bmatrix}+2\begin{bmatrix}-1\quad 5\\2\quad -3\\0\quad 1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}0\quad 7\\4\quad -5\\-1\quad 6\end{bmatrix}→ [a]\\ [ii]2B-3C=2\begin{bmatrix}-1\quad 5\\2\quad -3\\0\quad 1\end{bmatrix}-3\begin{bmatrix}4\quad -2\\0\quad -1\\3\quad 5\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}-14\quad 16\\4\quad -3\\-9\quad -13\end{bmatrix}→[d]\\ [iii]4C-A=4\begin{bmatrix}4\quad -2\\0\quad -1\\3\quad 5\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}2\quad -3\\0\quad 1\\-1\quad 4\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}14\quad -5\\0\quad -5\\13\quad 16\end{bmatrix}→[b]\\ [iv]A+4B-3C=\begin{bmatrix}2\quad -3\\0\quad 1\\-1\quad 4\end{bmatrix}+4\begin{bmatrix}-1\quad 5\\2\quad -3\\0\quad 1\end{bmatrix}-3\begin{bmatrix}4\quad -2\\0\quad -1\\3\quad 5\end{bmatrix}\\\quad =\begin{bmatrix}-14\quad 23\\8\quad -8\\-10\quad -7\end{bmatrix}→[c]\)

    Question No. 2(Column Matching).

    \(\begin{bmatrix}x-z\quad -z-x\\7-t\quad 6+z\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}3-t\quad 5-t\\t+5\quad x-y\end{bmatrix}\)

    হলে বাম দিকের স্তম্ভের সঙ্গে ডান দিকের স্তম্ভ মেলাও।

    স্তম্ভ A স্তম্ভ B
    [i] x =[a] -1
    [ii] y =[b] -4
    [iii] z =[c] -3
    [iv] t =[d] 1

    Ⓐ [i]-[a], [ii]-[b], [iii]-[c], [iv]-[d]
    Ⓑ [i]-[a], [ii]-[c], [iii]-[b], [iv]-[d]
    Ⓒ [i]-[d], [ii]-[b], [iii]-[c], [iv]-[a]
    Ⓓ [i]-[a], [ii]-[b], [iii]-[d], [iv]-[c]
    Ans:       Ⓐ [i]-[a], [ii]-[b], [iii]-[c], [iv]-[d]

    Solution: 7 – t = t + 5 ⇒ t = 1
    x – z = 3 – t ⇒ x – z = 2 . . . (i)
    -z – x = 5 – t ⇒ x + z = -4 . . . (ii)
    (i) ও (ii) নং থেকে পাই,
    x – z + x + z = 2 -4 ⇒ x = -1
    ∴ z = -3
    আবার 6 + z = x – y
    ⇒ y = -1 + 3 – 6 = -4

    \(3.\quad A=\begin{bmatrix}2\quad -3\quad -5\\-1\quad 4\quad 5\\1\quad -3\quad -4\end{bmatrix}\) এবং \(\begin{bmatrix}-1\quad 3\quad 5\\1\quad -3\quad -5\\-1\quad 3\quad 5\end{bmatrix}\)

    হলে বাম দিকের স্তম্ভের সঙ্গে ডান দিকের স্তম্ভ মেলাও।

    স্তম্ভ A স্তম্ভ B
    [i] A + B =[a] I, I হল একক ম্যাট্রিক্স
    [ii] A – B =[b] -I
    [iii] AB =[c] 0,0 হল শূন্য ম্যাট্রিক্স
    \([iv] BA =\quad\quad [d] \begin{bmatrix}3\quad -6\quad -10\\-2\quad 7\quad 10\\2\quad -6\quad -9\end{bmatrix}\)

    Ⓐ [i]-[a], [ii]-[b], [iii]-[c], [iv]-[c]
    Ⓑ [i]-[a], [ii]-[d], [iii]-[c], [iv]-[b]
    Ⓒ [i]-[a], [ii]-[d], [iii]-[c], [iv]-[c]
    Ⓓ [i]-[a], [ii]-[d], [iii]-[c], [iv]-[d]

    Ans:Ⓒ [i]-[a], [ii]-[d], [iii]-[c], [iv]-[c]
    Solution: 

    \([i]A+B=\begin{bmatrix}2\quad -3\quad -5\\-1\quad 4\quad 5\\1\quad -3\quad -4\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}-1\quad 3\quad 5\\1\quad -3\quad -5\\-1\quad 3\quad 5\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad 0\quad 0\\0\quad 1\quad 0\\0\quad 0\quad 1\end{bmatrix}= I → [a]\\ [ii]A-B=\begin{bmatrix}2\quad -3\quad -5\\-1\quad 4\quad 5\\1\quad -3\quad -4\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}-1\quad 3\quad 5\\1\quad -3\quad -5\\-1\quad 3\quad 5\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3\quad -6\quad -10\\-2\quad 7\quad 10\\2\quad -6\quad -9\end{bmatrix} → [d]\)
    \([iii]AB=\begin{bmatrix}2\quad -3\quad -5\\-1\quad 4\quad 5\\1\quad -3\quad -4\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}-1\quad 3\quad 5\\1\quad -3\quad -5\\-1\quad 3\quad 5\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0\quad 0\quad 0\\0\quad 0\quad 0\\0\quad 0\quad 0\end{bmatrix} → [c]\\ [iv]BA=\begin{bmatrix}-1\quad 3\quad 5\\1\quad -3\quad -5\\-1\quad 3\quad 5\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}2\quad -3\quad -5\\-1\quad 4\quad 5\\1\quad -3\quad -4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0\quad 0\quad 0\\0\quad 0\quad 0\\0\quad 0\quad 0\end{bmatrix} → [c]\)
    \(4.A=\begin{pmatrix}x\quad -2\\2\quad 1\end{pmatrix}, B=\begin{pmatrix}3\quad 4\\0\quad 1\end{pmatrix}, C=\begin{pmatrix}-1\quad -2\\y\quad 2\end{pmatrix}\)

    এবং A + B = BC হলে স্তম্ভ A-এর সঙ্গে স্তম্ভ B মেলাও।

    স্তম্ভ A স্তম্ভ B
    [i] x =[a] 0
    [ii] xy – yx =[b] 2
    [iii] x + y =[c] 4
    [iv] xy =[d] 4

    Ⓐ [i]-[b], [ii]-[a], [iii]-[c], [iv]-[b]
    Ⓑ [i]-[a], [ii]-[b], [iii]-[c], [iv]-[c]
    Ⓒ [i]-[b], [ii]-[a], [iii]-[c], [iv]-[c]
    Ⓓ [i]-[b], [ii]-[a], [iii]-[c], [iv]-[d]
    Ans:     Ⓓ [i]-[b], [ii]-[a], [iii]-[c], [iv]-[d]
    Solution:

    \(A+B=BC\\⇒\begin{pmatrix}x\quad -2\\2\quad 1\end{pmatrix}+\begin{pmatrix}3\quad 4\\0\quad 1\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}3\quad 4\\0\quad 1\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}-1\quad -2\\y\quad 2\end{pmatrix}\\⇒\begin{pmatrix}x+3\quad 2\\2\quad 2\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}4y-3\quad 2\\y\quad 2\end{pmatrix}\)

    ∴ y = 2,
        x + 3 = 4y – 3 ⇒ x = 4.2 – 6 = 2
    [i] x = 2 → [b]
    [ii] xy – yx = 22 – 22 = 0 → [a],
    [iii] x + y = 2 + 2 = 4 → [c],
    [iv] xy = 2×2 = 4 → [d]

    5. স্তম্ভ A -এর সঙ্গে স্তম্ভ B মেলাও।

    স্তম্ভ Aস্তম্ভ B
    \( [i]A=\begin{bmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}1\quad -2\\-1\quad 1\end{bmatrix}\) হলে \((AB)^t\)(যেখানে \(A^t\) হল A -এর পরিবর্ত)\(\quad [a] \begin{bmatrix}5\quad -16\\-17\quad 5\end{bmatrix}\)
    \( [ii]A=\begin{bmatrix}-2\quad 1\quad 3\\0\quad 4\quad -1\end{bmatrix}\) এবং \(B =\begin{bmatrix}2\quad 1\\-3\quad 0\\4\quad -5\end{bmatrix}\) হলে \((AB)^t\) =(যেখানে A’ হল A এর পরিবর্ত) \(\quad [b] \begin{bmatrix}1\quad -1\\-3\quad -2\end{bmatrix}\)
    \( [iii] A=\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 5\\-1\quad 3\quad -4\end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}3\quad -2\quad 1\\0\quad -1\quad 4\\5\quad 2\quad -1\end{bmatrix}\) হলে \((AB)^T =\) (যেখানে \(A^T\) হল A -এর পরিবর্ত) \( [c] \begin{bmatrix}2\quad -4\quad -6\\1\quad -2\quad -3\\4\quad -8\quad -12\end{bmatrix}\)
    \( [iv] A=\begin{bmatrix}-1\\2\\3\end{bmatrix}\) এবং \(B = \begin{bmatrix}-2\quad -1\quad -4\end{bmatrix}\) হলে \((AB)^t=\)(যেখানে \(A^t\) হল A -এর পরিবর্ত)\(\quad [d] \begin{bmatrix}28\quad -23\\6\quad -9\\4\quad 15\end{bmatrix}\)

    Ⓐ [i]-[a], [ii]-[b], [iii]-[d], [iv]-[c]
    Ⓑ [i]-[b], [ii]-[a], [iii]-[c], [iv]-[d]
    Ⓒ [i]-[a], [ii]-[b], [iii]-[c], [iv]-[d]
    Ⓓ [i]-[b], [ii]-[a], [iii]-[d], [iv]-[c]

    Ans:Ⓒ [i]-[b], [ii]-[a], [iii]-[c], [iv]-[c]
    Solution:

    \([i]AB=\begin{bmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad -2\\-1\quad 1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1\quad -3\\-1\quad -2\end{bmatrix}\\∴(AB)^t=\begin{bmatrix}1\quad -1\\-3\quad -2\end{bmatrix}\ → [b]\\ [ii]AB=\begin{bmatrix}-2\quad 1\quad 3\\0\quad 4\quad -1\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}2\quad 1\\-3\quad 0\\4\quad -5\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}5\quad -17\\-16\quad 5\end{bmatrix}\\∴(AB)^t=\begin{bmatrix}5\quad -16\\-17\quad 5\end{bmatrix}\ → [a]\\ [iii]AB=\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 5\\-1\quad 3\quad -4\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}3\quad -2\quad 1\\0\quad -1\quad 4\\5\quad 2\quad -1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}28\quad 6\quad 4\\-23\quad -9\quad 15\end{bmatrix}\\∴(AB)^T=\begin{bmatrix}28\quad -23\\\quad 6\quad -9\\4\quad 15\end{bmatrix} → [d]\\ [iv]AB=\begin{bmatrix}-1\\2\\3\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}-2\quad -1\quad -4\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}2\quad 1\quad 4\\-4\quad -2\quad -8\\-6\quad -3\quad -12\end{bmatrix}\\∴(AB)^t=\begin{bmatrix}2\quad -4\quad -6\\1\quad -2\quad -3\\4\quad -8\quad -12\end{bmatrix} → [c]\)

    Ans: [i]-[b], [ii]-[a], [iii]-[d], [iv]-[c]

    Rearrangement of Sentences/Events ______

    1. \(\ A+I_3 =\begin{bmatrix}1\quad 3\quad 4\\-1\quad 1\quad 3\\-2\quad -3\quad 1\end{bmatrix}\)

        (A2 – I3) নির্ণয় করার ধাপগুলি হল,
    [i] (A – I3) নির্ণয় করতে হবে
    [ii] A নির্ণয় করতে হবে
    [iii] (A + I3)(A – I3) নির্ণয় করতে হবে
    [iv] (A2 – I3) নির্ণয় করতে হবে
    (যেখানে I3 হল 3×3 ক্রমের একক ম্যাট্রিক্স)
    সঠিক ক্রমটি হবে-
    [i] (A – I3) নির্ণয় করতে হবে                    [ii] A নির্ণয় করতে হবে
    [iii] (A + I3)(A – I3) নির্ণয় করতে হবে  [iv] (A2 – I3) নির্ণয় করতে হবে
       (যেখানে I_3 হল 3×3 ক্রমের একক ম্যাট্রিক্স) সঠিক ক্রমটি হবে-
    Ⓐ [ii]-[i]-[iii]-[iv]       Ⓑ [i]-[ii]-[iii]-[iv]
    Ⓒ [iii]-[i]-[ii]-[iv]       Ⓓ [i]-[iii]-[ii]-[iv]
    Ans: Ⓐ [ii]-[i]-[iii]-[iv]
    Solution: A2 – I3 = A2 – (I3)2= (A + I3)(A – I3)
    [ii] প্রথমে A + I3 থেকে A নির্ণয় করতে হবে।
    [i] (A – I3) নির্ণয় করতে হবে
    [iii] (A + I3)(A – I3) নির্ণয় করতে হবে
    [iv] সবশেষে (A2 – I3) নির্ণয় করতে হবে।

    2. মনে করো, f(x) = 2x2 + 3x + 5 এবং

    \(A=\begin{bmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{bmatrix}\); f(A) -এর মান নির্ণয় করার ধাপগুলি হল
    \([i]A^2=\begin{bmatrix}7\quad 6\\18 \quad 19\end{bmatrix}\quad [ii] f(A)=2A^2+3A+5I\\ [iii] 3A+5I=\begin{bmatrix}11\quad 3\\9 \quad 17\end{bmatrix}\quad [iv]2\begin{bmatrix}7\quad 6\\18 \quad 19\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}11\quad 3\\9 \quad 17\end{bmatrix}\)

    সরল করে f(A) নির্ণয় করতে হবে।  সঠিক ক্রমটি হবে-
    Ⓐ [ii]-[i]-[iv]-[iii]       Ⓑ [ii]-[i]-[iii]-[iv]
    Ⓒ [i]-[iii]-[iv]-[ii]       Ⓓ [i]-[iii]-[ii]-[iv]
    Ans:     Ⓑ [ii]-[i]-[iii]-[iv]
    [ii] প্রথমে f(A) = 2A2 + 3A + 5I নির্ণয় করতে হবে

    [i] তারপর \(A^2=\begin{bmatrix}7\quad 6\\18 \quad 19\end{bmatrix}\) নির্ণয় করতে হবে
    [iii] \(3A+5I=\begin{bmatrix}11\quad 3\\9 \quad 17\end{bmatrix}\) নির্ণয় করতে হবে
    [iv] সবশেষে \(2\begin{bmatrix}7\quad 6\\18 \quad 19\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}11\quad 3\\9 \quad 17\end{bmatrix}\) নির্ণয় করতে হবে

    Relationship between Statements

    প্রতিটি প্রশ্নে বিবৃতি A ও বিবৃতি B দেওয়া আছে। নীচের কোন বিকল্পটি বিবৃতি A এবং বিবৃতি B এর মধ্যে সঠিক সম্পর্ক নির্দেশ করে।
    Ⓐ বিবৃতি A ও বিবৃতি B পরস্পরবিরোধী
    Ⓑ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারন
    Ⓒ বিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা
    Ⓓ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়।

    1. বিবৃতি-A: একটি ম্যাট্রিক্সের 18টি পদ থাকলে তার সম্ভাব্য ক্রমগুলিহল 1×18, 18×1, 6×3, 3×6, 2×9, 9×2
    বিবৃতি-B: কোনো ম্যাট্রিক্সের পাঁচটি পদ থাকলে সম্ভাব্য ক্রমগুলিহল 1×5, 5×1, 2.5×2, 2×2.5
    Ans:     Ⓒবিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা

    Solution: ∵ পদসংখ্যা = শ্রেনি সংখ্যা × স্তম্ভ সংখ্যা
       বিবৃতি-A: 18 = 1×18, 18 = 18×1, 18 = 2×9, 18 = 9×2, 18 = 3×6, 18 = 6×3, → বিবৃতিটি সত্য।
       বিবৃতি-B: শ্রেনি সংখ্যা, স্তম্ভ সংখ্যা ভগ্নাংশ হতে পারে না। বিবৃতিটি → মিথ্যা

    2. মনে করো, A= \(\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\quad 4\end{bmatrix}\)এবং B=\(\begin{bmatrix}1\\2\\3\\4\end{bmatrix}\)
    বিবৃতি-A: AB = [30] বিবৃতি-B: BA =\(\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\quad 4\\2\quad 4\quad 6\quad 8\\3\quad 6\quad 9\quad 12\\4\quad 8\quad 12\quad 16\end{bmatrix}\)

    Ans: Ⓓ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়।
    Solution: বিবৃতি-A:

    \(AB=\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\quad 4\\2\quad 4\quad 6\quad 8\\3\quad 6\quad 9\quad 12\\4\quad 8\quad 12\quad 16\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\\2\\3\\4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1+4+9+16\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}30\end{bmatrix}\)→ বিবৃতিটি সত্য।
    \(BA=\begin{bmatrix}1\\2\\3\\4\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\quad 4\\2\quad 4\quad 6\quad 8\\3\quad 6\quad 9\quad 12\\4\quad 8\quad 12\quad 16\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\quad 4\\2\quad 4\quad 6\quad 8\\3\quad 6\quad 9\quad 12\\4\quad 8\quad 12\quad 16\end{bmatrix}\)→ বিবৃতিটি সত্য।
    3. মনে করো, \(A=\begin{pmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{pmatrix},B=\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1 \end{pmatrix}\)বিবৃতি-A:\(A+B=\begin{pmatrix}2\quad 2\\0\quad 2\end{pmatrix}\)
    বিবৃতি-B: \(AB=BA=\begin{pmatrix}1\quad 0\\2\quad 1\end{pmatrix}\)

    Ans:Ⓒ বিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা

    Solution: A + B = \(\begin{pmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{pmatrix}+\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1 \end{pmatrix}=\begin{pmatrix}2\quad 2\\0\quad 2\end{pmatrix}\)বিবৃতি-A সত্য
    \(AB=\begin{pmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1 \end{pmatrix}=\begin{pmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{pmatrix}\\BA=\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1 \end{pmatrix}×\begin{pmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{pmatrix}\\AB=BA≠\begin{pmatrix}1\quad 0\\2\quad 1\end{pmatrix}\) ⇒ বিবৃতি B মিথ্যা
    4. মনে করো, \(A=\begin{bmatrix}1\quad 1\quad -1\\2\quad -3\quad 4\\3\quad -2\quad 3\end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}-1\quad -1\quad 1\\2\quad 2\quad -2\\-3\quad -3\quad 3\end{bmatrix}\)

    বিবৃতি-A: AB ≠ 0      বিবৃতি-B: BA = 0
    Ans: Ⓓ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়।

    \(AB=\begin{bmatrix}1\quad 1\quad -1\\2\quad -3\quad 4\\3\quad -2\quad 3\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}-1\quad -1\quad 1\\2\quad 2\quad -2\\-3\quad -3\quad 3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}4\quad 4\quad -4\\-20\quad -20\quad 20\\-16\quad -16\quad 16\end{bmatrix}≠ 0\\BA=\begin{bmatrix}-1\quad -1\quad 1\\2\quad 2\quad -2\\-3\quad -3\quad 3\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad 1\quad -1\\2\quad -3\quad 4\\3\quad -2\quad 3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0\quad 0\quad 0\\0\quad 0\quad 0\\0\quad 0\quad 0\end{bmatrix}= 0\)

    বিবৃতি-A সত্য এবং  বিবৃতি-B সত্য।
    কিন্তু বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পরের উপর নির্ভরশীল নয়।

    5. মনে করো, \(A=\begin{pmatrix}4\quad 2\\-1\quad 1\end{pmatrix}\) এবং \(I=\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{pmatrix}\) বিবৃতি-A: (A – 2I)(A – 3I) =\(\begin{pmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{pmatrix}\)

    বিবৃতি-B: দুটি ম্যাট্রিক্সের কোনোটিই শূন্য ম্যাট্রিক্স না হলেও তাদে গুণফল একটি শূন্য ম্যাট্রিক্স হতে পারে।
    Ans: Ⓑ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারন
    Solution:

    \(A-2I=\begin{pmatrix}4\quad 2\\-1\quad 1\end{pmatrix}-2\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}2\quad 2\\-1\quad -1\end{pmatrix}≠0\\A-3I=\begin{pmatrix}4\quad 2\\-1\quad 1\end{pmatrix}-3\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}1\quad 2\\-1\quad -2\end{pmatrix}≠0\\(A-2I)(A-3I)=\begin{pmatrix}2\quad 2\\-1\quad -1\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}1\quad 2\\-1\quad -2\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{pmatrix}\)

    (A – 2I) ≠  0 এবং (A – 3I) ≠ 0 কিন্তু (A – 2I)(A – 3I) = 0
    ∴ দুটি ম্যাট্রিক্সের কোনোটিই শূন্য ম্যাট্রিক্স না হলেও তাদের গুণফল একটি শূন্য ম্যাট্রিক্স হতে পারে।

    6. বিবৃতি-A: যদি A= \(\begin{bmatrix}a\quad b\\0\quad 1\end{bmatrix}\)হয়, সব n ∈ N এর জন্য \(A^n=\begin{bmatrix}a^n\quad \frac{b(a^n – 1)}{(a – 1)}\\0\quad 1\end{bmatrix}\)
    বিবৃতি-B: যদি A=\(\begin{bmatrix}1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\end{bmatrix}\)হয়, তবে সব n ∈ N-এর জন্য \(A^n=\begin{bmatrix}3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\\3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\\3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\end{bmatrix}\)

    Ⓓ     বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়

    \(Solution: A=\begin{bmatrix}a\quad b\\0\quad 1\end{bmatrix}\\A^2=\begin{bmatrix}a\quad b\\0\quad 1\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}a\quad b\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}a^2\quad ab+b\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}a^2\quad b(a+1)\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}a^2\quad \frac{b(a+1)(a-1)}{(a-1)}\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}a^2\quad \frac{b(a^2-1)}{(a-1)}\\0\quad 1\end{bmatrix}\\∴A^n=\begin{bmatrix}a^n\quad \frac{b(a^n – 1)}{(a – 1)}\\0\quad 1\end{bmatrix}\)
    . বিবৃতি-B:\(A=\begin{bmatrix}1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\end{bmatrix}\\A^2=\begin{bmatrix}1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3\quad 3\quad 3\\3\quad 3\quad 3\\3\quad 3\quad 3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3^{2-1}\quad 3^{2-1}\quad 3^{2-1}\\3^{2-1}\quad 3^{2-1}\quad 3^{2-1}\\3^{2-1}\quad 3^{2-1}\quad 3^{2-1}\end{bmatrix}\\∴A^n=\begin{bmatrix}3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\\3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\\3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\end{bmatrix}\)

    বিবৃতি-A সত্য এবং  বিবৃতি-B সত্য।
    কিন্তু বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পরের উপর নির্ভরশীল নয়।

    7. বিবৃতি-A: A=\(\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\\1\quad 3\quad 3\\1\quad 2\quad 4\end{bmatrix}, B=\begin{bmatrix}6\quad -2\quad -3\\-1\quad 1\quad 0\\-1\quad 0\quad 1\end{bmatrix}\) হলে AB = BA

    বিবৃতি-B: দুটি ম্যাট্রিক্স A ও B-এর গুণফল AB সংজ্ঞাত হবে যখন A ম্যাট্রিক্সের স্তম্ভ সংখ্যা ও B ম্যাট্রিক্সের সারির সংখ্যা সমান হয়।
    Ans: Ⓓ বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পর নির্ভরশীল নয়।
    Solution:

    \(AB=\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\\1\quad 3\quad 3\\1\quad 2\quad 4\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}6\quad -2\quad -3\\-1\quad 1\quad 0\\-1\quad 0\quad 1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1\quad 0\quad 0\\0\quad 1\quad 0\\0\quad 0\quad 1\end{bmatrix}\\BA=\begin{bmatrix}6\quad -2\quad -3\\-1\quad 1\quad 0\\-1\quad 0\quad 1\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\\1\quad 3\quad 3\\1\quad 2\quad 4\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1\quad 0\quad 0\\0\quad 1\quad 0\\0\quad 0\quad 1\end{bmatrix}\)

    ∴ AB = BA ⇒ বিবৃতি-A সত্য
     বিবৃতি-B সত্য কিন্তু বিবৃতি A এবং বিবৃতি B পরস্পরের উপর নির্ভরশীল নয়।

    8. বিবৃতি-A: A ≠ 0 এবং B ≠ 0 হলে AB = 0 হতে পারে।
        বিবৃতি-B: দুটি ম্যাট্রিক্স A ও B-এর ক্ষেত্রে AB = 0 হলে A অথবা B যে-কোনো একটি ম্যাট্রিক্স শূন্য ম্যাট্রিক্স হবে।
    Ans: Ⓒ বিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা

    9. বিবৃতি-A: A =\(\begin{bmatrix}2\quad 0\quad 9\\-1\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix}, B =\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\3\quad 2\quad -1\\4\quad -2\quad 0\end{bmatrix}\) এবং C=\(\begin{bmatrix}1\quad -2\quad 0\\0\quad 1\quad 2\\3\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\) হলে A(B + C) = AB + AC

     বিবৃতি-B: ম্যাটিক্সের যোগ ও গুণ সংজ্ঞাত হলে ম্যাট্রিক্স যোগ সাপেক্ষে ম্যাট্রিক্স গুণ প্রক্রিয়া বণ্টন নিয়ম (distributive law) সিদ্ধ করে।
    Ans:   Ⓑ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারন
    Solution:

    \(B+C=\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\3\quad 2\quad -1\\4\quad -2\quad 0\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}1\quad -2\quad 0\\0\quad 1\quad 2\\3\quad 0\quad -1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1\quad -3\quad -2\\3\quad 3\quad 1\\7\quad -2\quad -1\end{bmatrix}\\A(B+C)=\begin{bmatrix}2\quad 0\quad 9\\-1\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad -3\quad -2\\3\quad 3\quad 1\\7\quad -2\quad -1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}65\quad -24\quad -13\\87\quad 1\quad -2\\15\quad -19\quad -11\end{bmatrix}\)
    \(AB=\begin{bmatrix}2\quad 0\quad 9\\-1\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\3\quad 2\quad -1\\4\quad -2\quad 0\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}36\quad -20\quad -4\\58\quad -7\quad -4\\5\quad -10\quad -7\end{bmatrix}\\AC=\begin{bmatrix}2\quad 0\quad 9\\-1\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad -2\quad 0\\0\quad 1\quad 2\\3\quad 0\quad -1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}29\quad -4\quad -9\\29\quad 8\quad 2\\10\quad -9\quad -4\end{bmatrix}\\AB+AC=\begin{bmatrix}36\quad -20\quad -4\\58\quad -7\quad -4\\5\quad -10\quad -7\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}29\quad -4\quad -9\\29\quad 8\quad 2\\10\quad -9\quad -4\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}65\quad -24\quad -13\\87\quad 1\quad -2\\15\quad -19\quad -11\end{bmatrix}\)

    ∴ A(B + C) = AB + AC ⇒ বিবৃতি-A সত্য 
    ম্যাটিক্সের যোগ ও গুণ সংজ্ঞাত হলে ম্যাট্রিক্স যোগ সাপেক্ষে ম্যাট্রিক্স গুণ প্রক্রিয়া বণ্টন নিয়ম (distributive law) সিদ্ধ করে। এটিও সত্য
    ∴ বিবৃতি B হল বিবৃতি A এর কারন

    10. বিবৃতি-A: A=\(\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix},B=\begin{bmatrix}0\quad 0\\1\quad 0\end{bmatrix}\) এবং C= \(\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}\) হলে AB= AC হবে।

    বিবৃতি-B: A, B ও C -এর প্রত্যেকটি 2×2 ক্রমের ম্যাট্রিক্স এমন যে AB = AC তাহলে B = C হবে।
    Ans:   Ⓒ বিবৃতি A হল সত্য কিন্তু বিবৃতি B মিথ্যা
    Solution:

    \(AB =\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}0\quad 0\\1\quad 0\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}\\AC =\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}\)

    ∴ AB = AC ⇒ বিবৃতি-A সত্য 
    ম্যাট্রিক্স গুণের ক্ষেত্রে সাধারণভাবে অপসারণ নিয়ম প্রযোজ্য হয় না।
    ∴AB = AC হলে B = C হবে তার কোনো নিশ্চয়তা নেই। ⇒ বিবৃতি-B সত্য নয়।

    Assertion-Reasoning

    প্রতিটি প্রশ্নে বিবৃতি I (Assertion বা উক্তি) এবং বিবৃতি II (Reason বা উক্তির কারণ) দেওয়া আছে। প্রতিটি প্রশ্নের বিবৃতি দুটি নীচের কোন বিকল্পটিকে (Ⓐ Ⓑ Ⓒ Ⓓ) সঠিকভাবে ব্যাখ্যা করে?
    Ⓐ বিবৃতি । সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি ।-এর সঠিক কারণ।
    Ⓑ বিবৃতি । সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি ।-এর সঠিক কারণ নয়।
    Ⓒ বিবৃতি । সঠিক এবং বিবৃতি II সঠিক নয়।
    Ⓓ  বিবৃতি । সঠিক নয় এবং বিবৃতি II সঠিক।

    1. বিবৃতি-I(A): \(3\begin{bmatrix}x\quad y\\z\quad t\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}x\quad 6\\-1\quad 2t\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}4\quad x+y\\z+t\quad 3\end{bmatrix}\)

         হলে x = 2 , y = 4, z = 1 , t = 3
    বিবৃতি-II(R): দুটি ম্যাট্রিক্স A=[aij]m×n এবং B=[bij]p×q কে পরস্পর সমান বলা হবে যদি
    (i) A ও B একই ক্রমের ম্যাট্রিক্স হয়, অর্থাৎ m = p ও n = q হয় এবং
    (ii) (i, j) -এর প্রতি জোড়া মানের জন aij =bij হয়।

    Ans: Ⓐ বিবৃতি । সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি ।-এর সঠিক কারণ।

    \(Solution: \\\quad 3\begin{bmatrix}x\quad y\\z\quad t\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}x\quad 6\\-1\quad 2t\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}4\quad x+y\\z+t\quad 3\end{bmatrix}\\⇒\begin{bmatrix}3x\quad 3y\\3z\quad 3t\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}x+4\quad 6+x+y\\z+t-1\quad 2t+3\end{bmatrix}\)

    ∴ 3x = x + 4 ⇒ x = 2,
         3y = 6 + x + y
    ⇒ 2y = 6 + x = 6 + 2
    ⇒ y = 4,
        3t = 2t + 3
    ⇒ t = 3,
         3z = z + t -1
    ⇒ 2z = 3 – 1 = 2
    ⇒ z = 1

    2. মনে করো, \(A=\begin{bmatrix}2\quad 3\\5\quad 6\\7\quad 8\end{bmatrix}\) এবং B =\(\begin{bmatrix}3\quad 8\quad 5\\2\quad 1\quad 1\\1\quad 3\quad 3\end{bmatrix}\)

    বিবৃতি-I(A): A + B এবং AB সংজ্ঞাত নয়

    বিবৃতি-II(R): \(BA=\begin{bmatrix}81\quad 97\\16\quad 20\\38\quad 45\end{bmatrix}\)

    Ans:Ⓑ বিবৃতি । সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি ।-এর সঠিক কারণ নয়।
    Solution: A 3×2 ক্রমের ম্যাট্রিক্স কিন্তু B 3×3 ক্রমের ম্যাট্রিক্স।
    ∴ A + B সংজ্ঞাত নয়।
    A এর স্তম্ভ সংখ্যা ≠ B এর সারি সংখ্যা
    ∴ AB সংজ্ঞাত নয়। ⇒ বিবৃতি-I(A) সত্য
    B এর স্তম্ভ সংখ্যা = A এর সারি সংখ্যা
    ∴ BA সংজ্ঞাত ।

    \( BA=\begin{bmatrix}3\quad 8\quad 5\\2\quad 1\quad 1\\1\quad 3\quad 3\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}2\quad 3\\5\quad 6\\7\quad 8\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}6+40+35\quad 9+48+40\\4+5+7\quad 6+6+8\\2+15+21\quad 3+18+24\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}81\quad 97\\16\quad 20\\38\quad 45\end{bmatrix}\)⇒ বিবৃতি-II(R) সত্য
    3. বিবৃতি-I(A): \(A=\begin{bmatrix}0\quad 1\quad 2\\1\quad 2\quad 3\\3\quad 1\quad 1\end{bmatrix}\) এবং B =\(\begin{bmatrix}2\quad 1\quad 3\\-1\quad 0\quad 1\\3\quad -1\quad 4\end{bmatrix}\) হলে AB ≠ BA

    বিবৃতি-II(R): ম্যাট্রিক্সের গুণন ক্রিয়া সাধারণভাবে বিনিময় নিয়ম (commutative law) সিদ্ধ করে না।
    Ans: Ⓐ বিবৃতি । সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি ।-এর সঠিক কারণ।

    \(AB=\begin{bmatrix}0\quad 1\quad 2\\1\quad 2\quad 3\\3\quad 1\quad 1\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}2\quad 1\quad 3\\-1\quad 0\quad 1\\3\quad -1\quad 4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}5\quad -2\quad 9\\9\quad -2\quad 17\\8\quad 2\quad 14\end{bmatrix}\\BA=\begin{bmatrix}2\quad 1\quad 3\\-1\quad 0\quad 1\\3\quad -1\quad 4\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}0\quad 1\quad 2\\1\quad 2\quad 3\\3\quad 1\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}10\quad 7\quad 10\\3\quad 0\quad -1\\11\quad 5\quad 7\end{bmatrix}\\∴AB ≠ BA\)
    4. বিবৃতি-I(A): \(A=\begin{bmatrix}1\quad 2\\-1\quad -2\end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}-1\quad 3\\-3\quad 1\end{bmatrix}\) হলে \((A+B)^2≠A^2+2AB+B^2\)

    বিবৃতি-II(R): ম্যাট্রিক্সের গুণ সাধারণত বিনিময় নিয়ম সিদ্ধ করে।
    Ans:     Ⓒ বিবৃতি । সঠিক এবং বিবৃতি II সঠিক নয়।
    Solution: (A + B)2 = (A + B)(A + B)
    = A2 + AB + BA + B2 ≠ A2 + 2AB + B2
    কারণ ম্যাট্রিক্সের গুণ সাধারণত বিনিময় নিয়ম সিদ্ধ করে না।
    অর্থাৎ AB ≠ BA
    ∴ বিবৃতি-I সঠিক এবং বিবৃতি II সঠিক নয়I

    5. বিবৃতি-I(A): \(A=\begin{bmatrix}2\quad 0\quad 9\\-1\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix},B=\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\3\quad 2\quad -1\\4\quad -2\quad 0\end{bmatrix}\) এবং C = \(\begin{bmatrix}1\quad -2\quad 0\\0\quad 1\quad 2\\3\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\) হলে A(BC) =(AB)C হবে।

    বিবৃতি-II(R): ম্যাট্রিক্সের গুণ সংযোগ নিয়ম (associative law) সিদ্ধ করে।
    Ans: Ⓒ বিবৃতি । সঠিক এবং বিবৃতি II সঠিক নয়।
    Solution:

    6. বিবৃতি-I(A): A, B ও C-এর প্রত্যেকটি 2×2 ক্রমের ম্যাট্রিক্স এমন যে, AB = AC তাহলে B = C হবে।

    বিবৃতি-II(R): মনে করো, \(A=\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix},B=\begin{bmatrix}0\quad 0\\1\quad 0\end{bmatrix}\) এবং C = \(\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}\) যদি AB = AC হয়, তবে B = C হবে।

    Ans: বিবৃতি । সঠিক নয় এবং বিবৃতি II সঠিক নয়।
    Solution: ম্যাট্রিক্সের গুণের ক্ষেত্রে সাধারণভাবে অপসারণ নিয়ম সিদ্ধ হয় না।
    ∴ AB = AC হলে B = C হবেই তার কোনো নিশ্চয়তা নেই।
    বিবৃতি-I মিথ্যা।

    \(AB=\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}0\quad 0\\1\quad 0\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}\\AC=\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}\)

    AB = AC কিন্তু B ≠ C
    বিবৃতি-II মিথ্যা।

    7. বিবৃতি-I(A) \(:\begin{bmatrix}4\quad 2\quad -1\\3\quad 5\quad 7\\1\quad -2\quad 7\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}4\quad \frac{5}{2}\quad 0\\\frac{5}{2}\quad 5\quad \frac{5}{2}\\0\quad \frac{5}{2}\quad 1\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}0\quad -\frac{1}{2}\quad -1\\\frac{1}{2}\quad 0\quad \frac{9}{2}\\0\quad -\frac{9}{2}\quad 0\end{bmatrix}\)

    বিবৃতি-II(R): একটি বর্গ ম্যাট্রিক্সকে একটি প্রতিসম (symmetric) এবং একটি বিপ্রতিসম (skew-symmetric) ম্যাট্রিক্সের যোগফলরূপে প্রকাশ করা যায়।
    Ans: Ⓐ বিবৃতি । সঠিক, বিবৃতি II সঠিক এবং বিবৃতি II, বিবৃতি ।-এর সঠিক কারণ।
    Solution:

    \(:\begin{bmatrix}4\quad \frac{5}{2}\quad 0\\\frac{5}{2}\quad 5\quad \frac{5}{2}\\0\quad \frac{5}{2}\quad 1\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}0\quad -\frac{1}{2}\quad -1\\\frac{1}{2}\quad 0\quad \frac{9}{2}\\0\quad -\frac{9}{2}\quad 0\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}4\quad 2\quad -1\\3\quad 5\quad 7\\1\quad -2\quad 7\end{bmatrix}\)

    বিবৃতি-I সত্য
    বিবৃতি-II একটি বর্গ ম্যাট্রিক্সকে একটি প্রতিসম এবং একটি বিপ্রতিসম ম্যাট্রিক্সের যোগফলরূপে প্রকাশ করা যায়।-সত্য

    True and False

    1. A এবং B উভয়ই m×n ক্রমের দুটি প্রতিসম ম্যাট্রিক্স।
        বিবৃতি-I: A + B একটি প্রতিসম ম্যাট্রিক্স
        বিবৃতি-II: A + B একটি বিপ্রতিসম ম্যাট্রিক্স
        বিবৃতি-III: A + B একটি বর্গ ম্যাট্রিক্স
        বিবৃতি-IV: A + B একটি শূন্য ম্যাট্রিক্স

    Ⓐ বিবৃতি I, II, III সত্য      Ⓑ বিবৃতি I, III, IV সত্য
    Ⓒ বিবৃতি I, III সত্য          Ⓓ সবকটি বিবৃতিই সত্য
    Ans: Ⓒ বিবৃতি I, III সত্য
    Solution: A এবং B উভয়ই  প্রতিসম ম্যাট্রিক্স।
    ∴ AT = A, BT= B
    (A+B)T= AT + BT= A + B এটি একটি প্রতিসম ম্যাট্রিক্স ⇒ বিবৃতি-I সত্য
    ∴ বিবৃতি II মিথ্যা
    A এবং B উভয়ই n×n ক্রমের বর্গ ম্যাট্রিক্স।
    ∴ A + B একটি বর্গ ম্যাট্রিক্স বিবৃতি-III সত্য
    A + B একটি শূন্য ম্যাট্রিক্স হতেও পারে আবার নাও হতে পারে।
    ∴ বিবৃতি IV মিথ্যা

    2. মনে করো, A এবং B দুটি ম্যাট্রিক্স এরূপ যে, \(A+B=\begin{bmatrix}1\quad 5\quad 10\\5\quad 9\quad 8 \end{bmatrix}\) এবং \(A-B=\begin{bmatrix}-1\quad -1\quad -4\\1\quad 1\quad 6\end{bmatrix}\)
    বিবৃতি-I: \(A=\begin{bmatrix}0\quad 2\quad 3\\3\quad 5\quad 7 \end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}1\quad 3\quad 7\\2\quad 4\quad 1\end{bmatrix}\)
    বিবৃতি-II: \(A=\begin{bmatrix}1\quad 3\quad 7\\2\quad 4\quad 1 \end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}0\quad 2\quad 3\\3\quad 5\quad 7\end{bmatrix}\)

    Ⓐ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য            Ⓑ বিবৃতি । সত্য এবং II মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা      Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ans:  Ⓑ বিবৃতি । সত্য এবং II মিথ্যা

    \(Solution:\\A+B+A-B=\begin{bmatrix}1\quad 5\quad 10\\5\quad 9\quad 8 \end{bmatrix}+\begin{bmatrix}-1\quad -1\quad -4\\1\quad 1\quad 6\end{bmatrix}\\⇒2A=\begin{bmatrix}0\quad 4\quad 6\\6\quad 10\quad 14 \end{bmatrix}\ ⇒A=\begin{bmatrix}0\quad 2\quad 3\\3\quad 5\quad 7 \end{bmatrix}\\A+B-A+B=\begin{bmatrix}1\quad 5\quad 10\\5\quad 9\quad 8 \end{bmatrix}-\begin{bmatrix}-1\quad -1\quad -4\\1\quad 1\quad 6\end{bmatrix}\\⇒2B=\begin{bmatrix}2\quad 6\quad 14\\4\quad 8\quad 2 \end{bmatrix}\ ⇒B=\begin{bmatrix}1\quad 3\quad 7\\2\quad 4\quad 1 \end{bmatrix}\)
    3. মনে করো, \(2\begin{bmatrix}1\quad 3\\0\quad x\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}y\quad 0\\1\quad 2\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}5\quad 6\\1\quad 8\end{bmatrix}\)

    বিবৃতি-I: x = 3 , y = 3
    বিবৃতি-II: x = – 3, y = – 3
    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা      Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য            Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ans:   Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা

    \(Solutiom:\\2\begin{bmatrix}1\quad 3\\0\quad x\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}y\quad 0\\1\quad 2\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}5\quad 6\\1\quad 8\end{bmatrix}\\⇒\begin{bmatrix}2+y\quad 6\\1\quad 2x+2\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}5\quad 6\\1\quad 8\end{bmatrix}\)

    ∴ 2 + y = 5 ⇒ y = 3
       2x + 2 = 8 ⇒ x= 3

    4. মনে করো, \(A=\begin{bmatrix}2\quad 0\quad – 5\\-3\quad 4\quad 7\end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}3\quad 1\quad -1\\4\quad 5\quad 0\end{bmatrix}\)

    বিবৃতি-I: (A + B)’ = A’ + B’
    বিবৃতি-II: (A – B)’ = A’ – B’

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা      Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য            Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ans:    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য
    Solution: বিবৃতি । সত্য . . .[আমরা জানি (A + B)’ = A’ + B’]
    বিবৃতি II সত্য . . .[আমরা জানি (A – B)’ = A’ – B’]

    5. A ম্যাট্রিক্স 2×m ক্রমের ও B ম্যাট্রিক্স 3×n ক্রমের; তাদের গুণফল AB সংজ্ঞাত যা একটি p×4 ক্রমের ম্যাট্রিক্স।
    বিবৃতি-I: m = 3, n = 2, p = 4
    বিবৃতি-II: m = 3, n = 4, p = 2

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা      Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য            Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ans:   Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    [Solution: AB সংজ্ঞাত এবং  AB-এর  ক্রম হবে 2×n
    ∴ A-এর স্তম্ভ সংখ্যা = B-এর শ্রেণি সংখ্যা
    ∴ m = 3
    আবার দেওয়া আছে AB একটি p×4 ক্রমের ম্যাট্রিক্স।
    ∴ p = 2, n = 4]

    6. মনে করো, \(A=\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\\2\quad -1\quad 5\\-3\quad 2\quad 4\end{bmatrix},X=\begin{bmatrix}x\\y\\z\end{bmatrix},B=\begin{bmatrix}14\\15\\13\end{bmatrix}\) এবং AX = B

    বিবৃতি-I: x + 2y + 3z = 14
    বিবৃতি-II: 2x – y + 5z = 15
    বিবৃতি-III: – 3x + 2y + 4z = 13
    Ⓐ বিবৃতি I, II সত্য            Ⓑ বিবৃতি I, III সত্য
    Ⓒ বিবৃতি II, III সত্য          Ⓓ বিবৃতি I, II, III সত্য
    Ans:   Ⓓ বিবৃতি I, II, III সত্য

    \(Solution:\\\quad AX=B\\⇒\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\\2\quad -1\quad 5\\-3\quad 2\quad 4\end{bmatrix} ×\begin{bmatrix}x\\y\\z\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}14\\15\\13\end{bmatrix}\\⇒\begin{bmatrix}x+2y+3z\\2x-y+5z\\-3x+2y+4z\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}14\\15\\13\end{bmatrix}\)

    ∴ x + 2y + 3z = 14,
       2x – y + 5z = 15
        -3x + 2y + 4z = 13

    SEMESTER-3
    সূচিপত্র

    👉 UNIT-1   সম্বন্ধ ও অপেক্ষক   

    👉 UNIT-2       বীজগণিত

    👉 UNIT-3       কলনবিদ্যা

    • 1. সন্ততা এবং অন্তরকলনযোগ্যতা
    • 2. অবকলন বা অন্তরকলন
    • 3. দ্বিতীয় ক্রমের অন্তরকলজ
    • 4. অন্তরকলজের ব্যাখ্যা
    • 5. স্পর্শক ও অভিলম্ব
    • 6. বর্ধিষ্ণু ও ক্ষয়িষ্ণু অপেক্ষক 7
    • . চরম ও অবম মান

    👉 UNIT-4       সম্ভাবনা

    • 1. সম্ভাবনা
    • 2. সমসম্ভব চলক ও তার বিভাজন
    • 3. দ্বিপদ বিভাজন

    👉       Semester III -এর প্রশ্নপত্রের সম্পূর্ণ সমাধান

    7. a1x + b1y + c1z = k1, a2x + b2y + c2z = k2 এবং a3x + b3y + c3z = k3 সমীকরণত্রয়ের ম্যাট্রিক্স সমীকরণ হল AX = B

    বিবৃতি-1: \(A=\begin{bmatrix}a_1\quad b_1\quad c_1\\a_2\quad b_2\quad c_2\\a_3\quad b_3\quad c_3\end{bmatrix},X=\begin{bmatrix}x\\y\\z\end{bmatrix},B=\begin{bmatrix}k_1\\k_2\\k_3 \end{bmatrix}\)
    বিবৃতি-II: \(A=\begin{bmatrix}a_1\quad b_1\quad c_1\\a_2\quad b_2\quad c_2\\a_3\quad b_3\quad c_3\end{bmatrix},X=\begin{bmatrix}x\\z\\y\end{bmatrix},B=\begin{bmatrix}k_1\\k_2\\k_3\end{bmatrix}\)

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা      Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য            Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ans:  Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা

    Solution: AX = B হলে \(A=\begin{bmatrix}a_1\quad b_1\quad c_1\\a_2\quad b_2\quad c_2\\a_3\quad b_3\quad c_3 \end{bmatrix},\ X=\begin{bmatrix}x\\y\\z\end{bmatrix}, B=\begin{bmatrix}k_1\\k_2\\k_3\end{bmatrix}\)
    8. মনে করো, \(\begin{pmatrix}x + y\quad 2\\z\quad \quad 0\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}\quad 2\quad x – z\\2x – y\quad 0\end{pmatrix}\) যেখানে x, y, z বাস্তব।

    বিবৃতি-1: x = 1, y = z = – 1
    বিবৃতি-II: x = y = 1 z = – 1

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা      Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য            Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ans:  Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Solution:
    [x + y = 2. . . (i)
    x – z = 2. . . (ii)
    2x – y = 1. . . (iii)
    (i)+(iii) করে পাই, 3x = 3 ⇒ x = 1
    ∴y = 2 – 1 = 1
       z = 1 – 2 = -1]

    9. মনে করো,\(A=\begin{pmatrix}4\quad\quad 2\quad -1\\3\quad -7\quad 1\end{pmatrix}\) এবং \(B=\begin{pmatrix}2\quad 3\\-3\quad 0\\-1\quad 5\end{pmatrix}\)
    বিবৃতি-I: \(BA=\begin{pmatrix}17\quad -17\quad 1\\-12\quad -6\quad 3\\11\quad -37\quad 6\end{pmatrix}\)
    বিবৃতি-II: \(AB=\begin{pmatrix}3\quad 7\\26\quad 14\end{pmatrix}\)

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা      Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য            Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ans:   Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য

    \(BA=\begin{pmatrix}2\quad 3\\-3\quad 0\\-1\quad 5\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}4\quad\quad 2\quad -1\\3\quad -7\quad 1\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}17\quad -17\quad 1\\-12\quad -6\quad3\\11\quad -37\quad 6\end{pmatrix}\\AB=\begin{pmatrix}4\quad\quad 2\quad -1\\3\quad -7\quad 1\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}2\quad 3\\-3\quad 0\\-1\quad 5\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}3\quad 7\\26\quad 14\end{pmatrix}\)
    \(10.\ A=\begin{pmatrix}1\quad i\\-i\quad 1\end{pmatrix}\) এবং \(B=\begin{pmatrix}i\quad -1\\-1\quad -i\end{pmatrix}\) (যেখানে i = √-1))
    বিবৃতি-I:\(\ BA=\begin{pmatrix}3i\quad -3\\-3\quad 3i\end{pmatrix}\)
    বিবৃতি-II: \(\ AB=\begin{pmatrix} 1\quad 0\\0\quad 1\end{pmatrix}\)

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা      Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য            Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ans:   Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা

    \(Solution:\\BA=\begin{pmatrix}i\quad -1\\-1\quad -i\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}1\quad i\\-i\quad 1\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}2i\quad -2\\-2\quad -2i\end{pmatrix}\\AB=\begin{pmatrix}1\quad i\\-i\quad 1\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}i\quad -1\\-1\quad -i\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{pmatrix}\)
    \(11. A=\begin{bmatrix}1\quad -1\\2\quad -1\end{bmatrix}, B =\begin{bmatrix} a\quad 1\\b\quad -1\end{bmatrix}\) এবং \((A+B)^2=A^2+B^2\)

    বিবৃতি-I: a = 1, b = 4
    বিবৃতি-II: a = -1, b = -4

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা      Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য            Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ans:    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা

    \(Solution:\\A+B=\begin{bmatrix}1+a\quad 0\\2+b\quad -2\end{bmatrix}\\∴(A+B)^2=\begin{bmatrix}1+a\quad 0\\2+b\quad -2\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1+a\quad 0\\2+b\quad -2\end{bmatrix}\\\quad =\begin{bmatrix}(1+a)^2\quad 0\\(2+b)(1+a)-2(2+b)\quad 4\end{bmatrix}\\A^2+B^2=\begin{bmatrix}1\quad -1\\2\quad -1\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}1\quad -1\\2\quad -1\end{bmatrix}+\begin{bmatrix} a\quad 1\\b\quad -1\end{bmatrix}×\begin{bmatrix} a\quad 1\\b\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix} -1\quad 0\\0\quad -1\end{bmatrix}+\begin{bmatrix} a^2+b\quad a-1\\ab-b\quad b+1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix} a^2+b-1\quad a-1\\ab-b\quad b\end{bmatrix}\\∴\begin{bmatrix}(1+a)^2\quad 0\\(2+b)(1+a)-2(2+b)\quad 4\end{bmatrix}=\begin{bmatrix} a^2+b-1\quad a-1\\ab-b\quad b\end{bmatrix}\)

    ∴  a – 1 = 0 ⇒ a = 1
         b = 4

    12. বিবৃতি-I: \(A=\begin{bmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{bmatrix}\) হলে সব n∈N এর জন্য \(A^n=\begin{bmatrix}1\quad 2n\\1\quad 0\end{bmatrix}\)
    বিবৃতি-II: \(A=\begin{bmatrix}3\quad -4\\1\quad -1\end{bmatrix}\) হলে সব n∈N এর জন্য \(A^n=\begin{bmatrix}1+2n\quad -4n\\n\quad 1-2n\end{bmatrix}\)

    Ⓐ বিবৃতি I সত্য এবং II মিথ্যা      Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা
    Ⓒ বিবৃতি I, II উভয়ই সত্য            Ⓓ বিবৃতি I, II উভয়ই মিথ্যা
    Ans: Ⓑ বিবৃতি II সত্য এবং I মিথ্যা

    \(Solution:\\A=\begin{bmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{bmatrix}\\∴A^2=\begin{bmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1\quad 4\\0\quad 1\end{bmatrix}\)কিন্তু \(A^2=\begin{bmatrix}1\quad 2.2\\1\quad 0\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1\quad 4\\1\quad 0\end{bmatrix}\) বিবৃতি I মিথ্যা
    \(Solution:\\A=\begin{bmatrix}3\quad -4\\1\quad -1\end{bmatrix}\\∴A^2=\begin{bmatrix}3\quad -4\\1\quad -1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}3\quad -4\\1\quad -1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}5\quad -8\\2\quad -3\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1+2.2\quad -4.2\\2\quad 1-2.2\end{bmatrix}\) বিবৃতি II সত্য

    Case Based

    \(1. \ 2A+B=\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\\-1\quad -2\quad -3\\4\quad 2\quad 3 \end{bmatrix}\) এবং \(A+2B=\begin{bmatrix}0\quad 2\quad 3\\4\quad 1\quad 7\\1\quad 1\quad 5\end{bmatrix}\)হলে

    [i] B =

    \(Ⓐ\ \frac{1}{3}\begin{bmatrix}-1\quad 2\quad 3\\9\quad 4\quad 17\\-2\quad 1\quad 7\end{bmatrix} \quad Ⓑ\ \frac{1}{3}\begin{bmatrix}-1\quad 2\quad 3\\9\quad 4\quad 17\\-2\quad 0\quad 7\end{bmatrix}\\Ⓒ\ \frac{1}{3}\begin{bmatrix}-1\quad 2\quad 3\\9\quad 4\quad 17\\2\quad 0\quad 7\end{bmatrix}\\Ans:\ Ⓑ\ \frac{1}{3}\begin{bmatrix}-1\quad 2\quad 3\\9\quad 4\quad 17\\-2\quad 0\quad 7\end{bmatrix}\)Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    \(Solution:\\2(A+2B)-(2A+B)=2\begin{bmatrix}0\quad 2\quad 3\\4\quad 1\quad 7\\1\quad 1\quad 5\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\\-1\quad -2\quad -3\\4\quad 2\quad 3\end{bmatrix}\\⇒ 3B=\begin{bmatrix}0-1\quad 4-2\quad 6-3\\8+1\quad 2+2\quad 14+3\\2-4\quad 2-2\quad 10-3\end{bmatrix}\\⇒B=\frac{1}{3}\begin{bmatrix}-1\quad 2\quad 3\\9\quad 4\quad 17\\-2\quad 0\quad 7\end{bmatrix}\)

    [ii] A =

    \(Ⓐ\ \frac{1}{3}\begin{bmatrix}-1\quad 2\quad 3\\9\quad 4\quad 17\\-2\quad 0\quad 7\end{bmatrix} \quad Ⓑ\ \frac{1}{3}\begin{bmatrix}2\quad 2\quad 3\\-6\quad -5\quad -13\\7\quad 3\quad -1\end{bmatrix}\\Ⓒ\ \frac{1}{3}\begin{bmatrix}2\quad 2\quad 3\\-6\quad -5\quad -13\\7\quad 3\quad 1\end{bmatrix}\quad Ⓓ\ \frac{1}{3}\begin{bmatrix}2\quad 2\quad 3\\-6\quad 5\quad -13\\7\quad 3\quad 1\end{bmatrix}\\Ans:\ Ⓒ\ \frac{1}{3}\begin{bmatrix}2\quad 2\quad 3\\-6\quad -5\quad -13\\7\quad 3\quad 1\end{bmatrix}\)
    \(Solution:\\2(2A+B)-(A+2B)=2\begin{bmatrix}1\quad 2\quad 3\\-1\quad -2\quad -3\\4\quad 2\quad 3 \end{bmatrix}-\begin{bmatrix}0\quad 2\quad 3\\4\quad 1\quad 7\\1\quad 1\quad 5\end{bmatrix}-\\⇒3A= \begin{bmatrix}2-0\quad 4-2\quad 6-3\\-2-4\quad -4-1\quad -6-7\\8-1\quad 4-1\quad 6-5\end{bmatrix}\\⇒A=\frac{1}{3}\begin{bmatrix}2\quad 2\quad 3\\-6\quad -5\quad -13\\7\quad 3\quad 1\end{bmatrix}\)
    2. যদি 2A + 5B = C হয়, যেখানে \(A=\begin{pmatrix}3\quad 5\\2\quad a\end{pmatrix},B=\begin{pmatrix}4\quad b\\2\quad 9\end{pmatrix}\)এবং \(C=\begin{pmatrix}26\quad a\\14\quad 45\end{pmatrix}\) তবে

    [i] a =
    Ⓐ 0   Ⓑ 1   Ⓒ -2   Ⓓ 2
    Ans:   Ⓐ 0

    [ii] b =
    Ⓐ -1   Ⓑ 0   Ⓒ 2   Ⓓ -2
    Ans:   Ⓓ -2

    \(Solution:\\\quad 2A + 5B = C\\⇒2\begin{pmatrix}3\quad 5\\2\quad a\end{pmatrix}+5\begin{pmatrix}4\quad b\\2\quad 9\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}26\quad a\\14\quad 45\end{pmatrix}\\⇒\begin{pmatrix}26\quad 10+5b\\14\quad 2a+45\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}26\quad a\\14\quad 45\end{pmatrix}\)

    ∴ 2a + 45 = 45 ⇒ a = 0,
       10 + 5b = a
    ⇒ 5b = 0 – 10
    ⇒ b = -2

    3. যদি\(\begin{pmatrix}x+y+z\\z+x\\y+z\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}9\\5\\7\end{pmatrix}\)হয়, তবে

    [i] x =
    Ⓐ 3     Ⓑ 4     Ⓒ 2     Ⓓ -2
    Ans:   Ⓒ 2

    [ii] z =
    Ⓐ 2     Ⓑ 3     Ⓒ 4     Ⓓ 1
    Ans:   Ⓑ 3

    [iii] x + y – z =
    Ⓐ 1     Ⓑ 2     Ⓒ 3     Ⓓ 
    Ans:   Ⓒ 3
    [Solution:
    ∴ x + y + z = 9;   z + x = 5;   y + z = 7
     x = 9 – 7 = 2,
     y = 9 – 5 = 4,
     z = 7 – 4 = 3,
    ∴ x + y – z
    = 2 + 4 – 3 = 3]

    \(4.\quad A=\begin{pmatrix}22\quad 13\\17\quad 8\end{pmatrix}\)এবং \(B=A+A^T\)হলে

    [i] B =

    \(Ⓐ\quad \begin{pmatrix}44\quad 30\\30\quad 16\end{pmatrix}\quad Ⓑ\quad \begin{pmatrix}44\quad 32\\32\quad 16\end{pmatrix}\quad\\Ⓒ\quad \begin{pmatrix}16\quad 30\\30\quad 44\end{pmatrix}\quad\)Ⓓ এদের কোনোটিই নয়\(\\Ans:\quad Ⓐ\ \begin{pmatrix}44\quad 30\\30\quad 16\end{pmatrix}\)

    [ii] BT =
    Ⓐ -B     Ⓑ B     Ⓒ 2B     Ⓓ এদের কোনোটিই নয়
    Ans:   Ⓑ B

    \(Solution:\\B=\begin{pmatrix}22\quad 13\\17\quad 8\end{pmatrix}+\begin{pmatrix}22\quad 17\\13\quad 8\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}44\quad 30\\30\quad 16\end{pmatrix}\\∴B^T=\begin{pmatrix}44\quad 30\\30\quad 16\end{pmatrix}=B\)
    \(5.\begin{pmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}x\\y\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}1\\-1\end{pmatrix}\)হলে

    [i] x -এর মান —
    Ⓐ -1     Ⓑ 1     Ⓒ 0     Ⓓ 2
    Ans:   Ⓑ 1

    [ii] y -এর মান —
    Ⓐ 2     Ⓑ 1     Ⓒ 0     Ⓓ -1
    Ans:   Ⓓ -1

    \(Solution:\\\quad \begin{pmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}x\\y\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}1\\-1\end{pmatrix}\\⇒\begin{pmatrix}2x+y\\3x+4y\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}1\\-1\end{pmatrix}\)

    ∴ 2x + y = 1
    বা, y = 1 – 2x
    এবং 3x + 4y = -1
    বা, 3x + 4(1 – 2x) = -1
    বা, -5x = -5
    বা,x = 1
    ∴ y = 1 – 2.1 = -1

    6. যদি \(A=\begin{pmatrix}3\quad 1\\7\quad 5\end{pmatrix}\) এবং \(A^2=-xI+yA\) হয়, যেখানে I হল 2 মাত্রার একক ম্যাট্রিক্স তবে

    [i] x -এর মান
    Ⓐ 2      Ⓑ 3      Ⓒ 8      Ⓓ -8
    Ans:   Ⓒ 8

    [ii] y -এর মান
    Ⓐ 8      Ⓑ 4      Ⓒ -4      Ⓓ -8
    Ans:    Ⓐ 8

    \(Solution:\\\quad A^2=-xI+yA\\⇒\begin{pmatrix}3\quad 1\\7\quad 5\end{pmatrix}×\begin{pmatrix}3\quad 1\\7\quad 5\end{pmatrix}=-x\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{pmatrix}+y\begin{pmatrix}3\quad 1\\7\quad 5\end{pmatrix}\\⇒\begin{pmatrix}9+7\quad 3+5\\21+35\quad 7+25\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}-x\quad 0\\ 0\quad -x\end{pmatrix}+\begin{pmatrix}3y\quad y\\7y\quad 5y\end{pmatrix}\\⇒\begin{pmatrix}16\quad 8\\56\quad 32\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}3y-x\quad y\\\quad 7y\quad 5y-x\end{pmatrix}\)

    ∴ y = 8
    এবং 3y – x = 16
    বা, -x = 16 – 3.8 = -8
    বা, x = 8

    7. যদি \(A=\frac{1}{3}\begin{bmatrix}a\quad 2\quad 2\\2\quad 1\quad b\\2\quad c\quad 1\end{bmatrix}\)ম্যাট্রিক্স AA’ = I সম্বন্ধ সিদ্ধ করে তবে (এখানে A’ হল A-এর পরিবর্ত এবং I হল 3 ক্রমের একক ম্যাট্রিক্স)

    [i] a -এর মান হবে
    Ⓐ 2      Ⓑ -2      Ⓒ 1      Ⓓ -1
    Ans:   Ⓒ 1

    [ii] b3 =
    Ⓐ 1      Ⓑ -1      Ⓒ 8      Ⓓ -8
    Ans:   Ⓓ -8

    [iii] 2a + c
    Ⓐ 0      Ⓑ 8      Ⓒ 10      Ⓓ 6
    Ans:   Ⓐ 0

    \(Solution:\\A=\frac{1}{3}\begin{bmatrix}a\quad 2\quad 2\\2\quad 1\quad b\\2\quad c\quad 1\end{bmatrix}\\∴A’=\frac{1}{3}\begin{bmatrix}a\quad 2\quad 2\\2\quad 1\quad c\\2\quad b\quad 1\end{bmatrix}\\∵AA’=I\\⇒\frac{1}{9}\begin{bmatrix}a\quad 2\quad 2\\2\quad 1\quad b\\2\quad c\quad 1\end{bmatrix}×\begin{bmatrix}a\quad 2\quad 2\\2\quad 1\quad c\\2\quad b\quad 1\end{bmatrix}\\=\frac{1}{9}\begin{bmatrix}a^2+4+4\quad 2a+2+2b\quad 2a+2c+2\\2a+2+2b\quad 4+1+b^2\quad 4+c+b\\2a+2c+2\quad 4+c+b\quad 4+c^2+1\end{bmatrix}=\begin{bmatrix}1\quad 0\quad 0\\0\quad 1\quad 0\\0\quad 0\quad 1\end{bmatrix}\)

    ∴ 2a + 2b + 2 = 0 ⇒ a + b = -1 . . . (i)
       2a + 2c + 2 = 0 ⇒ a + c = -1 . . . (ii)
       b + c + 4 = 0 ⇒ b + c = -4 . . . (iii)
    (i)+(ii)+(iii) করে পাই,
        2(a + b + c) = -6
    ⇒ a + b + c = -3
    a = -3 + 4 = 1
    b = -3 + 1 = -2
    c = -3 + 1 = -2
    b3 = (-2)3 = -8
    2a + c = 2.1 – 2 = 0

error: Content is protected !!
Verified by MonsterInsights