Category: XII-OLD SILLABUS

  • HS 2025 Mathematics Solution।। উচ্চ মাধ্যামিক ২০২৫ গণিত প্রশ্নপত্রের সমাধান

    HS 2025 Mathematics Solution।। উচ্চ মাধ্যামিক ২০২৫ গণিত প্রশ্নপত্রের সমাধান

    HS 2025 Mathematics Solution
    উচ্চ মাধ্যামিক ২০২৫ গণিত প্রশ্নপত্রের সমাধান

    HS 2025 Mathematics Solution
    উচ্চ মাধ্যামিক ২০২৫ গণিত প্রশ্নপত্রের সমাধান

    (বহুবিকল্পভিত্তিক প্রশ্নাবলি)

    1. বিকল্প উত্তরগুলির মধ্যে থেকে সঠিক উত্তরটি বেছে নিয়ে লেখো।   1×10=10

    (i) যদি a★b = a² + b² ∀ a,b∈ N হয় তবে (4★5) ★3-এর মান হবে –   (A) 50      (B) 60      (C) 1230      (D) 1690

    Ans: (D) 1690
    [(4★5) ★3
    = (42 + 52) ★3
    = (16 + 25) ★3
    ⇒ 41 ★3 = 412 + 32
    = 1681 + 9 = 1690]

    (ii) যদি tan-1x + tan-1y = /5  হয় তবে cot-1x + cot-1y -এর মান হবে –     (A) π      (B)  /5      (C)  2π/5      (D)  π/5

    Ans: (D)  π/5
    [tan-1x + tan-1y = /5
    = π/2 – cot-1x + π/2 – cot-1y = /5
    = π – cot-1x – cot-1y = /5
    ⇒ cot-1x + cot-1y = π – /5
    = cot-1x + cot-1y = π/5]

    HS 2025 Mathematics Solution
    উচ্চ মাধ্যামিক ২০২৫ গণিত প্রশ্নপত্রের সমাধান

    \((iii)\quad A=\begin{pmatrix}\quad 4\quad -k\\-2\quad\quad 3\end{pmatrix}\)ম্যাট্রিক্সটির কোনো বিপরীত ম্যাট্রিক্স না থাকলে k-এর মান -; (A) 6 (B) -6 (C) 12 (D) -12
    \(Ans:\quad (A)\quad 6\\ [A=\begin{pmatrix}\quad 4\quad -k\\-2\quad\quad 3\end{pmatrix}\) বিপরীত ম্যাট্রিক্স থাকবে না যদি detA = 0 হয়।
    \(\begin{vmatrix}\quad4 \quad-k\\-2 \quad\quad3\end{vmatrix}=0\\⇒12=2k\\⇒k=6 ]\)

    HS 2025 Mathematics Solution

    (iv) যদি \( G(x)=-\sqrt{25-x^2}\) হয় তখন \[ \lim_{x\to 1}\frac{G(x)-G(1)}{x-1}\]

    এর মান হবে – (A) 1/24 (B)1/5 1(C) – √24 (D) 1/√24
    Ans: (D) 1/√24

    \( [G(x)=-\sqrt{25-x^2}\\G(1)=-\sqrt{25-1^2}=-\sqrt{24}\\ \lim_{x\to 1}\frac{G(x)-G(1)}{x-1}\\⇒\lim_{x\to 1}\frac{-\sqrt{25-x^2}+\sqrt{24}}{x-1}\\⇒\lim_{x\to 1}\frac{(\sqrt{24}-\sqrt{25-x^2})(\sqrt{24}+\sqrt{25-x^2})}{(x-1)(\sqrt{24}+\sqrt{25-x^2})}\\⇒\lim_{x\to 1}\frac{24-25+x^2}{(x-1)(\sqrt{24}+\sqrt{25-x^2})}\\⇒\lim_{x\to 1}\frac{x^2-1}{(x-1)(\sqrt{24}+\sqrt{25-x^2})}\\⇒\lim_{x\to 1}\frac{(x+1)(x-1)}{(x-1)(\sqrt{24}+\sqrt{25-x^2})}\\⇒\lim_{x\to 1}\frac{(x+1)}{\sqrt{24}+\sqrt{25-x^2}}\\⇒\frac{(1+1)}{\sqrt{24}+\sqrt{25-1}}\\⇒\frac{2}{2\sqrt{24}}=\frac{1}{\sqrt{24}}]\)
    \((v)\int_{0}^{1}\frac{d}{dx}\left[tan^{-1}\frac{2x}{1+x^2}\right]dx\) এর মান হবে (A) 0 (B)π (C) π/2 (D)π/4
    \(Ans: (C) \quad π/2\\\int_{0}^{1}\frac{d}{dx}\left[tan^{-1}\frac{2x}{1+x^2}\right]dx\\⇒\int_{0}^{1}\frac{d}{dx}\left[2tan^{-1}x\right]dx\\⇒\int_{0}^{1}d\left[2tan^{-1}x\right]\\⇒\left[2tan^{-1}x\right]_{0}^{1}\\⇒2tan^{-1}1-2tan^{-1}0\\⇒2×\frac{π}{4}-2×0=\frac{π}{2}] \)

    HS 2025 Mathematics Solution

    (vi) dy/dx = ex+y অবকল সমীকরণটির সাধারণ সমাধান হবে – (A)  ex + ey = c   (B)  ex + e-y = c   (C)  e-x + ey = c   (D)  e-x + e-y = c
    Ans:   (D)  e-x + e-y = c
    [ dy/dx = ex+y
    dy/dx = ex . ey
    exdx = dy/ey
    বা, ex = e-y /-1 + c
    ⇒ ex = – e-y + c
    ⇒ ex + ey = c]

    (vii) যদি ।ā। = 4, ।b̄। = 2√3 এবং ।ā×b̄। = 12 হয়, তবে ā এবং b̄ ভেক্টরের অন্তর্ভুক্ত কোণ হবে –  (A) π/3      (B)  π/6      (C)  π/4      (D)  π/2
    Ans:
    (A) π/3 
    [ ।ā×b̄। = 12
    ∵ ।ā×b̄। =।ā। ।b̄। sinθ
    ∴ 12 = 4 . 2√3 sinθ – – – [θ দুটি ভেক্টরের অন্তর্ভুক্ত কোণ]
    ⇒ 2√3 sinθ = 3
    ⇒ sinθ = √3/2 = sinπ/3
    ∴ θ = π/3]

    (viii) যে বিন্দুতে সরলরেখা (x+3)/-1 = (y-2)/3 = (z+2)/2 xy-সমতলকে ছেদ করে তার স্থানাঙ্ক হলো – (A) (0,-5,0)    (B) (-4,5,0)   (C) (-4,0,0)    (D) (4,5,0)
    Ans: (B) (-4,5,0)
    [(x+3)/-1 = (y-2)/3 = (z+2)/2 = t(ধরি)
    ∴ সরলরেখার উপর যেকোনো বিন্দুর স্থানাঙ্ক (-t-3, 3t+2, 2t-2)
    সরলরেখাটি xy-সমতলকে ছেদ করে।
    ∴ বিন্দুটির z -এর স্থানাঙ্ক 0 হবে,
    ∴ 2t-2 = 0
    বা, t = 1
    ∴ বিন্দুটির স্থানাঙ্ক (-1-3, 3.1+2, 2.1-2) বা, (-4, 5, 0)]

    বিভিন্ন সরকারি স্কলারশিপগুলি সম্বন্ধে বিস্তারিত জানতে এখানে ক্লিক করো ।

    (ix) দুটি ঘটনা A ও B-এর সম্ভাবনা যথাক্রমে 0.25 এবং 0.50 এবং A ও B ঘটনাদুটি একসঙ্গে ঘটার সম্ভাবনা 0.14, তখন A ও B উভয়েই না হওয়ার সম্ভাবনা হবে(A) 0.39    (B) 0.25    (C) 0.11    (D) 0.30
    Ans: (A) 0.39
    [P(A)= 0.25; P(B)= 0.50; P(A∩B)= 0.14;
    ∴ P(A∪B)= P(A)+P(B)-P(A∩B)
    = 0.25 +0.50-0.14
    =0.61
    ∴ P(A∪B)c= 1 – P(A∪B)
    = 1 – 0.61 = 0.39]

    (x) X যদৃচ্ছ চল হলে var(5X+3)-এর মান হবে (A) 5var(X)    (B) 25var(X)    (C) 5var(X) + 3    (D) 5var(X)
    Ans:(B) 25var(X)
    [ var(5X+3)= 52Var(X) – – -[∵ Var(aX+b)= a2Var(X)]
    বা, var(5X+3)= 25var(X)]

    (দীর্ঘ উত্তরভিত্তিক প্রশ্নাবলি)

    2. (a) যে-কোনো একটি প্রশ্নের উত্তর দাও: 2×1=2

    (i) মনে করো, সকল বাস্তব সংখ্যাার সেট এবং সকল x – এর জন্য f : চিত্রন f(x) = ax + 3 দ্বারা সংজ্ঞাত। যদি f ০ f = I হয়, এখানে I অভেদ (identity) অপেক্ষক, তবে a -এর মান নির্ণয় করো।
    Solution:
    f(x) = ax + 3
    f ০ f = I
    বা,  f ০ f(x) = I(x)
    বা,  f {ax + 3} = x
     a(ax + 3) + 3 = x
    বা,  a2x + 3a + 3 = x
    এটি একটি অভেদ।
    ∴ a2  = 1 বা,  a = ± 1
    আবার, 3a + 3 = 0 বা,  a = -1
    Ans:  a -এর মান -1

    (ii) যদি sin-1x = tan-1y হয় তবে দেখাও যে, 1/x21/y2 = 1
    Solution:
    sin-1x = tan-1y
    ⇒ tan-1 x/√(1 – x2) = tan-1y
    x/√(1 – x2)  = y
    বা, x2/1 – x2 = y2
    (1 – x2)/x2 = 1/y2
    1/x2 – 1 = 1/y2
    1/x2 + 1/y2 = 1 (Proved)

    (b) যে-কোনো একটি প্রশ্নের উত্তর দাও।

    (i) 1-এর ঘনমূলগুলি 1, ω এবং ω2 হলে k – এর যে মানের জন্য \(\begin{pmatrix} 1\quad ω \quad k\\ ω \quad k \quad 1\\k \quad 1\quad ω \end{pmatrix}\) ম্যাট্রিক্সটি সিঙ্গুলার হবে, তা নির্ণয় করো।

    Solution:
    ম্যাট্রিক্সটি সিঙ্গুলার হবে যদি নির্নায়ক শূন্য হয়।

    \( ∴\begin{vmatrix} 1\quad ω\quad k\\ ω\quad k\quad 1\\k\quad 1\quad ω\end{vmatrix}=0\)

    ⇒ 1(kω – 1) – ω(ω2 – k) + k(ω – k2) = 0
    ⇒ kω – 1 – ω3 + kω + kω – k3 = 0
    বা, 3kω – 2 – k3 = 0
    বা, 3kω – 2 – k3 = 0
    ⇒ 3kω – 3 – (k3 – 1) = 0
    ⇒ 3kω – 3 – (k3ω3 – 1) = 0 . . . [∵ ω3 – 1]
    বা, 3(kω – 1) – {(kω)3 – (1)3}(ω2 + ω + 1) = 0
    বা, 3(kω – 1) – (kω – 1)(k2ω2 + kω + 1) = 0
    ⇒ (kω – 1)(3 – k2ω2 – kω – 1) = 0
    ⇒ (kω – 1)(2 – k2ω2 – kω) = 0
    ∴ হয় (kω – 1) = 0
    বা, k = 1/ω
    বা, k = ω3/ω = ω2
    নতুবা, (2 – k2ω2 – kω) = 0
    বা, k2ω2 + kω – 2 = 0

    \(∴ k=\frac{-ω±\sqrt{ω^2-4.ω^2(-2)}}{2.ω^2}\\⇒k=\frac{-ω±\sqrt{ω^2+8ω^2}}{2ω^2}\\⇒k=\frac{-ω±3ω}{2ω^2}\\⇒k=\frac{-ω+3ω}{2ω^2},\quad\frac{-ω-3ω}{2ω^2}\\⇒k=\frac{2ω}{2ω^2},\quad\frac{-4ω}{2ω^2}\\⇒k=\frac{1}{ω},\quad\frac{-2}{ω}\\⇒k=ω^2,\quad -2ω^2 \)

    Ans: k – এর মান ω2 , ω2 , -2ω2

    দশম শ্রেণীর ভৌত বিজ্ঞান এবং জীবন বিজ্ঞানের বিভিন্ন অধ্যায়ের উপর ভিডিও টিউটোরিয়াল পেতে আমাদের You Tube চ্যানেল ফলো করুন

    (ii) প্রমাণ করো \( \begin{vmatrix} x+a\quad\quad b\quad\quad c\\ \quad\quad b\quad x+c\quad\quad a\\\quad\quad c\quad\quad a\quad x+b\end{vmatrix}=0\) সমীকরণটির একটি বীজ হবে – (a + b + c)
    \(Solution:\\ \begin{vmatrix} x+a\quad\quad b\quad\quad c\\ \quad\quad b\quad x+c\quad\quad a\\\quad c\quad\quad a\quad x+b\end{vmatrix}=0\\ ⇒\begin{vmatrix} x+a+b+c\quad b+x+c+a\quad c+a+x+b\\ b\quad\quad\quad\quad x+c\quad\quad\quad\quad a\\ c\quad\quad\quad \quad a\quad\quad\quad \quad x+b\end{vmatrix}=0\\\quad\quad\quad [R_1^{‘}=R_1+R_2+R_3]\\ ⇒(x+a+b+c)\begin{vmatrix} 1\quad \quad \quad 1\quad \quad \quad 1\\ b\quad\quad\quad x+c\quad\quad\quad a\\ c\quad\quad \quad a\quad\quad\quad \quad x+b\end{vmatrix}=0\\ ∴ (x+a+b+c)=0\quad or,\begin{vmatrix} 1\quad \quad \quad 1\quad \quad \quad 1\\ b\quad\quad\quad x+c\quad\quad\quad a\\ c\quad\quad \quad a\quad\quad\quad \quad x+b\end{vmatrix}=0 \)

    বা, x = – (a + b + c) (Proved)

    (c) যে-কোনো তিনটি প্রশ্নের উত্তর দাও:  2×3=6

    (i) f(x) = x2/|x|; x ≠ 0
    = 0, x = 0
    x = 0 বিন্দুতে f(x) অপেক্ষকটি সন্তত কিনা পরীক্ষা করে দেখো।
    Solution:
    f(x) = x2/x = x যখন x>0
    = x2/-x = -x যখন x<0
    = 0 যখন x=0
    limx→0+ f(x)
    = limx→0+ x = 0
    limx→0- f(x)
    = limx→0- -x = 0
    f(x) = 0
    ∴ limx→0+ f(x) = limx→0- f(x) = 0
    ∴ x = 0 বিন্দুতে f(x) অপেক্ষকটি সন্তত।

    (ii) y = tan-1(secx + tanx) হলে x = π/4 বিন্দুতে d2y/dx2 -এর মান নির্ণয় করো।

    \(Solution:\\y=tan^1(secx+tanx)\\⇒y=tan^1\left(\frac{1}{cosx}+\frac{sinx}{cosx}\right)\\⇒y=tan^1\left(\frac{1+sinx}{cosx}\right)\\⇒y=tan^1\left(\frac{cos^2x/2+sin^2x/2+2.cosx/2.sinx/2}{cos^2x/2-sin^2x/2}\right)\\⇒y=tan^1\left[\frac{(cosx/2+sinx/2)^2}{(cosx/2+sinx/2)(cosx/2-sinx/2)}\right]\\⇒y=tan^1\left[\frac{cosx/2+sinx/2}{cosx/2-sinx/2}\right]\\⇒y=tan^1\left[\frac{1+tanx/2}{1-tanx/2}\right]\\⇒y=tan^1\left[\frac{tanπ/4+tanx/2}{1-tanπ/4.tanx/2}\right]\\⇒y=tan^1tan(π/4+x/2)\\⇒y=\frac{π}{4}+\frac{x}{2}\)x -এর সাপেক্ষে অবকলন করে পাই \(\frac{dy}{dx} =0+\frac{1}{2}\\\) পুনরায় অবকলন করে পাই\(\\\frac{d^2y}{dx^2}=0\quad (Ans)\)

    (iii) পরীক্ষা করে দেখো f(x) = cotx অপেক্ষকটি যেখানে x ∈ [-π/2,π/2], Roll -এর উপপাদ্যটি সিদ্ধ করে কিনা।
    Solution:
    ∵ cot0 -এর মান অসংজ্ঞাত,
    ∴ f(x) = cotx অপেক্ষকটি x = 0 বিন্দুতে সন্তত নয়।
    আবার, x = 0 ∈ [-π/2,π/2];
    ∴  x ∈ [-π/2,π/2]  বিস্তারে f(x) অপেক্ষকটি সন্তত এই শর্ত সিদ্ধ হয় না।
    ∴ f(x) = cotx (যখন x ∈ [-π/2,π/2]) অপেক্ষকটি Roll -এর উপপাদ্যটি সিদ্ধ করে না।

    (iv) যদি f(x) + f(a – x) = k (ধ্রুবক) তাহলে 0a f(x)dx -এর মান নির্ণয় করো।
    Solution:
    0a f(x) dx = 0a f(a – x) dx
    ∴ f(x) + f(a – x) = k
    ⇒f(x) + f(x) = k
    ⇒2f(x) = k
    ∴ f(x) = k/2
    0a f(x)dx = 0a k/2 dx
    = [k/2 x]0a
    = k/2 a – 0 = ka/2 (Ans)

    (v) y = sinx বক্রের যে অঞ্চল x = 0, x = π কোটিদ্বয় এবং x-অক্ষ দ্বারা সীমাবদ্ধ তার ক্ষেত্রফল নির্ণয় করো।

    Solution: 
    y = sinx
    x = 0, x = π কোটিদ্বয় এবং x-অক্ষ দ্বারা সীমাবদ্ধ অঞ্চলের ক্ষেত্রফল
    = OABO অঞ্চলের ক্ষেত্রফল
    = 0π y dx
    0π sinx dx
    ⇒ [-cosx]0π
    = -cosπ + cos0
    = -(-1) + 1 = 1 + 1 = 2

    (vi) প্রদত্ত সমীকরণটির a ও b ধ্রুবক দুটি অপনয়ন করে অবকল সমীকরন নির্ণয় করো: y = ex(a + bx2)
    Solution:
    y = ex(a + bx2)
    ⇒ e-xy = a + bx2
    x -এর সাপেক্ষে অবকল করে পাই,,

    \(e^{-x}\frac{dy}{dx}-e^{-x}y =2bx\\⇒\frac{e^{-x}(\frac{dy}{dx}-y)}{x}=2b\)পুনরায় x -এর সাপেক্ষে অবকল করে পাই\(\frac{x.\left[(-e^{-x})(\frac{dy}{dx}-y)+e^{-x}(\frac{d^2y}{dx^2}-\frac{dy}{dx})\right]-1.e^{-x}(\frac{dy}{dx}-y) }{x^2}=0\\⇒x.\left[(-e^{-x})(\frac{dy}{dx}-y)+e^{-x}(\frac{d^2y}{dx^2}-\frac{dy}{dx})\right]-1.e^{-x}(\frac{dy}{dx}-y)=0\\⇒x.\left[-(\frac{dy}{dx}-y)+(\frac{d^2y}{dx^2}-\frac{dy}{dx})\right]-(\frac{dy}{dx}-y)=0\\⇒x\frac{d^2y}{dx^2}-x\frac{dy}{dx}-x\frac{dy}{dx}+xy-\frac{dy}{dx}+y=0\\⇒x\frac{d^2y}{dx^2}-2x\frac{dy}{dx}-\frac{dy}{dx}+xy+y=0\\⇒x\frac{d^2y}{dx^2}-(2x+1)\frac{dy}{dx}+xy+y=0\)

    (d) যে-কোনো একটি প্রশ্নের উত্তর দাও:  2×1=2

    (i) যদি ABCDEF একটি সুষম ষড়ভুজ হয়, তবে প্রমাণ করো যে \(\vec{AD} + \vec{EB} + \vec{FC} = 4\vec{AB}\\Solution:\)
    B A C D E F

     ধরি, ĀB̄ = ā এবং B̄C̄ = b̄
    ∴ ĀD̄ = 2b̄
    △ABC থেকে পাই,
    ĀC̄ = ĀB̄ + B̄C̄ = ā + b̄
    আবার △ACD থেকে পাই,
    ĀC̄ + C̄D̄ = ĀD̄
    বা, C̄D̄ = ĀD̄ – ĀC̄
    বা, C̄D̄= 2b̄ – ā – b…..[∵ ĀD̄ = 2B̄C̄]
    ∴ C̄D̄ = b̄ – ā
    B̄E = 2.C̄D̄ =2(b̄ – ā)=2b̄ – 2ā
    ∴EB̄ =2ā – 2b̄
    FC̄ = 2ED̄ = 2AB̄ = 2ā
    ∴ ĀD̄ + EB̄ + FC̄
    = 2b̄ + 2ā – 2b̄ + 2ā
    = 4ā = 4ĀB̄
    ĀD + EB̄ + FC̄=4ĀB̄…. (Proved)

    (ii) x – 2/a = y + 3/6 = z – 2/5 এবং x + 2/3 = y – 1/2a = z + 3/5 দুটি প্রদত্ত সরলরেখা। a-এর কোন্ মানগুলির জন্য
    (a) সরলরেখা দুটি পরস্পর লম্ব হবে এবং
    (b) সরলরেখা দুটি পরস্পর সমান্তরাল হবে?
    Solution:
    প্রদত্ত সরলরেখা দুটির দিক্ অনুপাতে সমূহ যথাক্রমে a, 6, 5 এবং 3, 2a, 5
    (a) সরলরেখা দুটি পরস্পর লম্ব হবে যদি
    a×3 + 6×2a + 5×5 = 0 হয়।
    বা, 15a + 25 = 0 হয়।
    বা, a = -25/15 = -5/3 হয়।
    Ans: a = -5/3 হলে সরলরেখা দুটি পরস্পর লম্ব হবে।

    (b) সরলরেখা দুটি পরস্পর সমান্তরাল হবে যদি
    a/3 = 6/2a = 5/5 হয়।
    a/3 = 6/2a
    বা, a2 = 9
    বা, a = ±3
    আবার a/3 = 5/5
    বা, a = 3
    Ans: a = 3 হলে সরলরেখা দুটি পরস্পর সমান্তরাল হবে।

    (e) যে-কোনো একটি প্রশ্নের উত্তর দাও:  2×1=2

    (i) যদি A ও B দুটি ঘটনা এবং P(A∪B) = 5/6,  P(A∩B) = 1/3 এবং P(Bc) = 1/2 হয়, তবে প্রমাণ করো যে, A ও B স্বাধীন ঘটনা।
    Solution:
    P(A∪B) = 5/6,  P(A∩B) = 1/3 এবং P(Bc) = 1/2
    ∴ P(B) = 1 – P(Bc) =1 – 1/2 = 1/2
    ∵ P(A∪B) = P(A) + P(B) – P(A∩B)
    5/6 = P(A) + 1/21/3
    বা, P(A) = 5/61/2 + 1/3
    বা, P(A) = 5-3+2/6 = 4/6 = 2/3
    P(A)×P(B) = 2/3×1/2 = 1/3 = P(A∩B)
    ∴ A ও B স্বাধীন ঘটনা।  (প্রমানিত)

    (ii) একটি যদৃচ্ছ চল X -এর সম্ভাবনা বিভাজন হল নিম্নরূপ:

    X0.511.52
    P(x)K K22K2 K

    তাহলে P(x1.5) – এর মান নির্ণয় করো।
    Solution:
    ∑P(x) = 1
    ∴ K + K2 + 2K2 + K = 1
    ⇒ 3K2 + 2K – 1 = 0
    ⇒ (3k – 1)(k + 1) = 0
    ∴ k = 1/3 বা, k = -1 (অসম্ভব)
    ∴ P(x≤1.5) = K + K2 + 2K2
      = 3K2 + K= 3(1/3)2 + 1/3 = 1/3 + 1/3 = 2/3 (Ans)

    HS 2025 Mathematics Solution

    3.(a) যে-কোনো একটি প্রশ্নের উত্তর দাও:  4×1=4

    (i) ধরা যাক A হলো একটি সমতলের সমস্ত সরলরেখার সেট।একটি সম্বন্ধ R এরূপভাবে সংজ্ঞাতে যেখানে R = {(x,y): x, y পরস্পর লম্ব, x, y ∈ A} পরীক্ষা করে বল উপরের সম্বন্ধ R স্বসম, প্রতিসম বা সংক্রমণ হয় কিনা।

    Solution:
    R = {(x,y): x, y পরস্পর লম্ব, x, y ∈ A}
    স্বসমতাঃ
    ধরি a ∈ A এবং  (a, a) ∈ R
    কোনো সরলরেখা তার নিজের উপর লম্ব হতে পারে না।
    ∴ (a, a) ∉ R ∀ a ∈ A
    ∴ A সেটের ওপর R সম্বন্ধটি স্বসম নয়।
    প্রতিসমতাঃ
    ধরি a, b ∈A এবং (a, b) ∈ R
    a, b পরস্পর লম্ব।
    ⇒ b, a পরস্পর লম্ব অর্থাৎ (b, a) ∈ R
    ∴ (a, b) ∈ R ⇒ (b, a) ∈ R ∀ a, b ∈ A
    ∴ A সেটের ওপর R সম্বন্ধটি প্রতিসম।
    সংক্রমণতাঃ
    ধরি a, b, c ∈ A এবং (a, b) ∈ R ও (b, c) ∈ R
    ∴ a ⊥ b এবং b ⊥ c
    একই সরলরেখার উপর অঙ্কিত লম্ব সরলরেখাসমূহ পরস্পর সমান্তরাল হয়।
    ∴ a ও b পরস্পর লম্ব নয় অর্থাৎ (a, b) ∉ R
    ∴ A সেটের ওপর R সম্বন্ধটি সংক্রমণ নয়।
    A সেটের ওপর R সম্বন্ধটি প্রতিসম কিন্তু স্বসম বা সংক্রমণ নয়।

    (ii) দেখাও যে,\(sin^{-1}\frac{4}{5}+sin^{-1}\frac{5}{13}+sin^{-1}\frac{16}{65}=\frac{π}{2} \)Solution: \(L.H.S.=sin^{-1}\frac{4}{5}+sin^{-1}\frac{5}{13}+sin^{-1}\frac{16}{65}\\=sin^{-1}\left[\frac{4}{5}\sqrt{1-\frac{25}{169}}+\frac{5}{13}\sqrt{1-\frac{16}{25}}\right]+sin^{-1}\frac{16}{65}\\=sin^{-1}\left[\frac{4}{5}\sqrt{\frac{169-25}{169}}+\frac{5}{13}\sqrt{\frac{25-16}{25}}\right]+sin^{-1}\frac{16}{65}\\=sin^{-1}\left[\frac{4}{5}×\frac{12}{13}+\frac{5}{13}×\frac{3}{5}\right]+cos^{-1}\left[\sqrt{1-(\frac{16}{65})^2}\right]\\=sin^{-1}\left[\frac{48}{65}+\frac{15}{65}\right]+cos^{-1}\sqrt{\frac{65^2-16^2}{65^2}}\\=sin^{-1}\frac{48+15}{65}+cos^{-1}\sqrt{\frac{(65+16)(65-16)}{65^2}}\\=sin^{-1}\frac{63}{65}+cos^{-1}\sqrt{\frac{81.49}{65^2}}\\=sin^{-1}\frac{63}{65}+cos^{-1}\frac{63}{65}\\=\frac{π}{2}=R.H.S.\quad (Proved) \)

    (b) নিম্নলিখিত প্রশ্নগুলির উত্তর দাও (বিকল্প প্রশ্নগুলো লক্ষণীয়): 4×2=8

    (i) যদি \(\begin{pmatrix} cosx &; amp; -sinx & 0\\ sinx & cosx & 0\\ 0 & 0 & 1\end{pmatrix} \) হয় তবে দেখাও যে F(x).F(y) = F(x+y)

    Solution:
    L.H.S.
    F(x).F(y)

    \(\begin{pmatrix}cosx & -sinx & 0\\sinx & cosx & 0\\0 & 0 & 1\end{pmatrix}\times\begin{pmatrix}cosy & -siny & 0\\siny & cosy & 0\\0 & 0 & 1\end{pmatrix}\\=\begin{pmatrix} cosxcosy-sinxsiny+0 & -cosxsiny-sinxcosy+0 & 0+0+0\\sinxcosy+cosxsiny+0 & -sinxsiny+cosxcosy+0 & 0+0+0\\0+0+0 & 0+0+0 & 0+0+1\end{pmatrix}\\=\begin{pmatrix} cos(x+y) & -sin(x+y) & 0\\sin(x+y) & cos(x+y) & 0\\0 & 0 & 1\end{pmatrix}\\=F(x+y)=R.H.S.\quad (Proved) \)

    ২০২৫ উচ্চ মাধ্যামিক গণিত প্রশ্নপত্রের সমাধান

    অথবা

    যদি\( \begin{pmatrix}3 \quad 1 \\0\quad 2\\\end{pmatrix}\) হলে দেখাও যে \((A^{-1})^T=(A^T)^{-1} \) যেখানে \(A^T\) হল A -এর পরিবর্ত ম্যাট্রিক্স।
    Solution: \(\quad\begin{pmatrix}3 \quad 1 \\0\quad 2\\\end{pmatrix}\\∴ |A|=\begin{vmatrix}3 \quad 1\\0\quad 2\end{vmatrix}\\\quad\quad=(6-0)=6≠0\)

    ∴ A-1 -এর অস্তিত্ব আছে।

    \(adjA = \begin{pmatrix}2 \quad 0 \\-1\quad 3\\\end{pmatrix}^T= \begin{pmatrix}2 \quad -1 \\0\quad\quad 3\\\end{pmatrix}\\L.H.S.\\(A^{-1})^T\\=\left[\frac{adjA}{detA}\right]^T\\= \frac{1}{6}\begin{vmatrix}2 \quad -1\\0\quad\quad 3\end{vmatrix}^T\\= \frac{1}{6}\begin{vmatrix}\quad 2\quad 0\\-1\quad 3\end{vmatrix}\)
    \(A^T=\begin{pmatrix}3 \quad 0 \\1\quad 2\\\end{pmatrix}\\∴ |A^T|=\begin{vmatrix}3 \quad 0\\1\quad 2\end{vmatrix}\\\quad\quad=(6-0)=6≠0\)

    ∴ (AT)-1 -এর অস্তিত্ব আছে।

    \(adjA^T = \begin{pmatrix}2 \quad -1 \\0\quad\quad 3\\\end{pmatrix}^T= \begin{pmatrix}2 \quad 0\\-1\quad 3\\\end{pmatrix}\\R.H.S.\\(A^T)^{-1}\\=\left[\frac{adjA^T}{detA^T}\right]\\= \frac{1}{6}\begin{vmatrix}\quad 2 \quad 0\\-1\quad 3\end{vmatrix}\\(A^{-1})^T=(A^T)^{-1}\quad (Proved) \)
    (ii) নির্নায়কের ধর্মাবলী প্রয়োগ করে প্রমান করো \(\begin{vmatrix}a+b+c \quad\quad \quad -c \quad \quad \quad -b\\-c \quad \quad\quad a+b+c \quad \quad\quad -a\\-b \quad \quad \quad -a\quad \quad \quad a+b+c\end{vmatrix}=2(a+b)(b+c)(c+a)\)
    Solution: \(L.H.S\\=\begin{vmatrix}a+b+c \quad\quad \quad -c \quad \quad \quad -b\\-c \quad \quad\quad a+b+c \quad \quad\quad -a\\-b \quad \quad \quad -a\quad \quad \quad a+b+c\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}a+b+c \quad\quad \quad -c \quad \quad \quad -b\\\quad a+b \quad \quad\quad a+b \quad \quad\quad -a-b\\\quad a+c \quad \quad \quad -a-c\quad \quad \quad a+c\end{vmatrix}\\\quad\quad\quad R_{2}^{‘}= R_2+R_1\\\quad\quad\quad R_{3}^{‘}= R_3+R_1\\=(a+b)(a+c)\begin{vmatrix}a+b+c \quad\quad \quad -c \quad \quad \quad -b\\\quad1\quad \quad \quad1 \quad\quad-1\\\quad1\quad \quad -1\quad \quad \quad 1\end{vmatrix}\)

    = (a + b)(b + c)[(a + b + c)(1 – 1) -(-c)(1 + 1) + (-b)(-1 – 1)]
    = (a + b)(b + c)[0 +2c +2b]
    ⇒ (a + b)(b + c)2(a + c)
    ⇒ 2(a + b)(b + c)(c + a) = R.H.S (Proved)

    ক্রেমার -এর নিয়ম অনুসারে সমাধান করো:
    1/x + 1/y + 1/z =1; 2/x + 5/y + 3/z = 0; 1/x + 2/y + 4/z = 3

    Solution:
    1/x + 1/y + 1/z =1;
    2/x + 5/y + 3/z = 0;
    1/x + 2/y + 4/z = 3
    ক্রেমার -এর নিয়ম অনুসারে প্রদত্ত সমীকরণত্রয়ের সমাধান হল-

    \(\frac{1}{x}= \frac{△_1}{△}, \frac{1}{y}= \frac{△_2}{△},\frac{1}{z}= \frac{△_3}{△}\\\)যেখানে\(△=\begin{vmatrix}1 \quad 1 \quad 1\\2 \quad 5 \quad 3\\1 \quad 2 \quad 4\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1 \quad 0 \quad 0\\2 \quad 3 \quad 1\\1 \quad 1 \quad 3\end{vmatrix}\\\quad\quad\quad C_{2}^{‘}=C_{2}-C_{1}\\\quad\quad\quad C_{3}^{‘}=C_{3}+C_{1}\\=1(9-1)=8≠0\\△_1=\begin{vmatrix}1 \quad 1 \quad 1\\0 \quad 5 \quad 3\\3 \quad 2 \quad 4\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1 \quad 0 \quad 0\\0 \quad 5 \quad 3\\3 \quad -1 \quad 1\end{vmatrix}\\\quad\quad\quad C_{2}^{‘}=C_{2}-C_{1}\\\quad\quad\quad C_{3}^{‘}=C_{3}+C_{1}\\=1(5+3)=8 \)
    \(△_2=\begin{vmatrix}1 \quad 1 \quad 1\\2 \quad 0 \quad 3\\1 \quad 3 \quad 4\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1 \quad 0 \quad 0\\2 \quad -2 \quad 1\\1 \quad 2 \quad 3\end{vmatrix}\\\quad\quad\quad C_{2}^{‘}=C_{2}-C_{1}\\\quad\quad\quad C_{3}^{‘}=C_{3}+C_{1}\\=1(-6-2)=-8\\△_3=\begin{vmatrix}1 \quad 1 \quad 1\\2 \quad 5 \quad 0\\1 \quad 2 \quad 3\end{vmatrix}\\=\begin{vmatrix}1 \quad 0 \quad 0\\2 \quad 3 \quad -2\\1 \quad 1 \quad 2\end{vmatrix}\\\quad\quad\quad C_{2}^{‘}=C_{2}-C_{1}\\\quad\quad\quad C_{3}^{‘}=C_{3}+C_{1}\\=1(6+2)=8\)
    \(\frac{1}{x}= \frac{△_1}{△}= \frac{8}{8}=1\\∴x=1\\ \frac{1}{y}= \frac{△_2}{△}= \frac{-8}{8}=-1\\∴y=-1\\,\frac{1}{z}= \frac{△_3}{△}= \frac{8}{8}=1\\∴z=1\)

    Ans: x = 1: y= -1; z = 1

    (c) নিম্নলিখিত প্রশ্নগুলির উত্তর দাও (বিকল্প প্রশ্নগুলো লক্ষণীয়):   4×4=16

    (i) যদি f(x) = {3ax + b, x>1-এর জন্য
    11, x=1-এর জন্য
    5ax - 2b, x<1-এর জন্য

    এবং অপেক্ষকটি x= 1 বিন্দুতে সন্তত হয়, তবে a ও b -এর মান নির্ণয় করো। 3
    Solution:
    f(x) = { 3ax + b, x>1-এর জন্য
    11, x=1-এর জন্য
    5ax - 2b, x<1-এর জন্য

    limx→1+ f(x) = limx→1+ 3ax + b = 3a + b
    limx→1- f(x) = limx→1- 5ax – 2b = 5a – 2b
    f(1) = 1
    x = 1 বিন্দুতে f(x) সন্তত।
    ∴ limx→1+ f(x) = limx→1- f(x) = f(1) = 1
    13a + b = 5a – 2b = 1
    ∴ 13a + b = 11…..…. (i)
    5a – 2b = 11….….(ii)
    (ii )×2 + (ii) করে পাই,,
    6a + 2b = 22
    5a – 2b = 11
    _________
    বা, 11a = 33
    বা, a = 3
    (i)থেকে পাই,
    3×3 +b = 11
    বা, b = 2
    Ans: a ও b -এর মান যথাক্রমে 3 এবং 2

    অথবা

    2x = y1/m + y-1/m হলে দেখাও যে ( 1 – x2)d2y/dx2 – x dy/dx + m2y = 0 যেখানে m (≠0) একটি ধ্রুবক।

    Solution:
    2x = y1/m + y-1/m …… (i)
    ( y1/m – y-1/m)2 = ( y1/m + y-1/m)2 – 4×y1/m×y-1/m
    বা, ( y1/m – y-1/m)2 = (2x)2 – 4
    বা, ( y1/m – y-1/m)2 = 4x2 – 4
    ∴ y1/m – y-1/m = 4x2 – 4

    \(∴ y^{\frac{1}{m}}-y^{\frac{-1}{m}}=±\sqrt{4x^2-4}\\⇒ y^{\frac{1}{m}}-y^{\frac{-1}{m}}=±2\sqrt{x^2-1}…..(ii)\\(i)+(ii)\\ y^{\frac{1}{m}}+y^{\frac{-1}{m}}+ y^{\frac{1}{m}}-y^{\frac{-1}{m}}=2x±2\sqrt{x^2-1}\\⇒2y^{\frac{1}{m}}=2(x±\sqrt{x^2-1})\\⇒y^{\frac{1}{m}}=x±\sqrt{x^2-1}\)

    উভয় দিকে log নিয়ে পাই,

    \(log y^{\frac{1}{m}}=log(x±\sqrt{x^2-1})\\⇒\frac{1}{m}logy=log(x±\sqrt{x^2-1}) \)

    উভয় দিকে x -এর সাপেক্ষে অবকলন করে পাই,

    \(\frac{1}{m}× \frac{1}{y}× \frac{dy}{dx}=\frac{1}{x±\sqrt{x^2-1}}× \left[1±\frac{1.2x}{2\sqrt{x^2-1}}\right]\\⇒\frac{1}{my} \frac{dy}{dx}=\frac{1}{x±\sqrt{x^2-1}}× \left[1±\frac{x}{\sqrt{x^2-1}}\right]\\⇒\frac{1}{my} \frac{dy}{dx}=\frac{1}{x±\sqrt{x^2-1}}× \left[\frac{\sqrt{x^2-1}±x}{\sqrt{x^2-1}}\right]\\⇒\frac{1}{my} \frac{dy}{dx}=\frac{±1}{\sqrt{x^2-1}}\\⇒\sqrt{x^2-1}\frac{dy}{dx}=±my\\⇒\left[\sqrt{x^2-1}\frac{dy}{dx}\right]^2=(±my)^2\\⇒(x^2-1)\left(\frac{dy}{dx}\right)^2=m^2y^2\)

    পুনরায় x -এর সাপেক্ষে অবকলন করে পাই,

    \((x^2-1).2\frac{dy}{dx}.\frac{d^2y}{dx^2}+(2x-0)\left(\frac{dy}{dx}\right)^2=m^2.2y\frac{dy}{dx}\\⇒2(x^2-1)\frac{dy}{dx}.\frac{d^2y}{dx^2}+2x\left(\frac{dy}{dx}\right)^2=2m^2y\frac{dy}{dx}\\⇒2\frac{dy}{dx}\left[(x^2-1)\frac{d^2y}{dx^2}+x\frac{dy}{dx}\right]=2m^2y\frac{dy}{dx}\\⇒(x^2-1)\frac{d^2y}{dx^2}+x\frac{dy}{dx}=m^2y\\⇒(x^2-1)\frac{d^2y}{dx^2}+x\frac{dy}{dx}-m^2y=0\\⇒(1-x^2)\frac{d^2y}{dx^2}-x\frac{dy}{dx}+m^2y=0\quad (Proved)\)
    (ii) মান নির্ণয় করো:\(\int\frac{dx}{secx+cosecx}\)
    Solution:\(\int\frac{dx}{secx+cosecx}\\=\int\frac{sinxcosx}{sinx+cosx}dx\\= \frac{1}{2}\int\frac{2sinxcosx}{sinx+cosx}dx\\=\frac{1}{2}\int\frac{1+2sinxcosx-1}{sinx+cosx}dx\\ =\ \frac{1}{2}\int\frac{(sinx+cosx)^2-1}{sinx+cosx}dx\\= \frac{1}{2}\int(sinx+cosx)dx-\frac{1}{2}\int\frac{1}{sinx+cosx}dx\\= \frac{1}{2}\int(sinx+cosx)dx-\frac{1}{2√ 2}\int\frac{1}{\frac{1}{√ 2}sinx+\frac{1}{√ 2}cosx}dx\\= \frac{1}{2}\int(sinx+cosx)dx-\frac{1}{2√2}\int\frac{1}{sinx cos\frac{π}{4}+cosx sin\frac{π}{4}}dx\\=\frac{1}{2}\int(sinx+cosx)dx-\frac{1}{2√2}\int\frac{1}{sin(x+\frac{π}{4})}dx\\=\frac{1}{2}\int(sinx+cosx)dx-\frac{1}{2√2}\int cosec(x+\frac{π}{4})dx\\=\frac{1}{2}(-cosx+sinx)-\frac{1}{2√2}log|cosec(x+\frac{π}{4})-cot(x+\frac{π}{4})]+C…[C=Integral Constant]\)

    অথবা

    মান নির্ণয় করো:\(\int\frac{x-1}{(x+1)\sqrt{x^3+x^2+x}}dx\)
    Solution:\(\int\frac{x-1}{(x+1)\sqrt{x^3+x^2+x}}dx\\=\int\frac{(x+1)(x-1)}{(x+1)^2\sqrt{x^3+x^2+x}}dx\\=\int\frac{(x^2-1)}{(x^2+2x+1)\sqrt{x^2(x+1+\frac{1}{x^2})}}dx\\=\int\frac{x^2(1-\frac{1}{x^2})}{x(x+2+\frac{1}{x})x\sqrt{x+1+\frac{1}{x^2}}}dx\\=\int\frac{1-\frac{1}{x^2}}{(x+2+\frac{1}{x})\sqrt{x+1+\frac{1}{x^2}}}dx \)

    ধরি, x + 1 + 1/x = z2
    ∴ (1 – 1/x2 )dx = 2z dz

    \(⇒\int\frac{2zdz}{(z^2+1)\sqrt{z^2}}\\=\int\frac{2zdz}{(z^2+1)z}\\=2\int\frac{dz}{(z^2+1)}\\=2tan^{-1}z+C…… [C=Integral Constant]\\=2tan^{-1}\sqrt{x+1+\frac{1}{x}}+C\\=2tan^{-1}\sqrt{\frac{x^2+x+1}{x}}+C\)
    (iii) মান নির্ণয় করো:\(\lim_{n\to\infty}\left[\frac{1^2}{n^3+1^3}+\frac{2^2}{n^3+1^3}+\frac{3^2}{n^3+1^3}+….+\frac{1}{2n}\right]\)
    Solution::\(\lim_{n\to\infty}\left[\frac{1^2}{n^3+1^3}+\frac{2^2}{n^3+2^3}+\frac{3^2}{n^3+3^3}+….+\frac{1}{2n}\right]\\=\lim_{n\to\infty}\left[\frac{1^2}{n^3+1^3}+\frac{2^2}{n^3+2^3}+\frac{3^2}{n^3+3^3}+….+\frac{n^2}{n^3+n^3}\right]\\= \lim_{n\to\infty}\left[\frac{1^2}{n^3\left[1+\left(\frac{1}{n}\right)^3\right]}+\frac{2^2}{n^3\left[1+\left(\frac{2}{n}\right)^3\right]}+\frac{3^2}{n^3\left[1+\left(\frac{3}{n}\right)^3\right]}+….+\frac{n^2}{n^3\left[1+\left(\frac{n}{n}\right)^3\right]}\right]\\=\lim_{n\to\infty}\frac{1}{n}\left[\frac{1^2}{n^2\left[1+\left(\frac{1}{n}\right)^3\right]}+\frac{2^2}{n^2\left[1+\left(\frac{2}{n}\right)^3\right]}+\frac{3^2}{n^2\left[1+\left(\frac{3}{n}\right)^3\right]}+….+\frac{n^2}{n^2\left[1+\left(\frac{n}{n}\right)^3\right]}\right]\\=\lim_{n\to\infty}\frac{1}{n}\left[\frac{\left(\frac{1}{n}\right)^2}{1+\left(\frac{1}{n}\right)^3}+\frac{\left(\frac{2}{n}\right)^2}{1+\left(\frac{2}{n}\right)^3}+\frac{\left(\frac{3}{n}\right)^2}{1+\left(\frac{3}{n}\right)^3}+….+\frac{\left(\frac{n}{n}\right)^2}{1+\left(\frac{n}{n}\right)^3}\right]\\=\lim_{n\to\infty}\frac{1}{n}\sum_{r=1}^{n}\frac{(\frac{r}{n})^2}{1+(\frac{r}{n})^3} \)

    ধরি, h = 1/n
    ∵ n → ∞
    ∴ h → 0

    \(=\lim_{h\to 0}\frac{1}{n}\sum_{r=1}^{n}\frac{(rh)^2}{1+(rh)^3}\\=\int_{0}^{1}\frac{x^2}{1+x^3}dx\\=\frac{1}{3}\int_{0}^{1}\frac{3x^2}{1+x^3}dx\)

    ধরি 1 + x3 = z
    ∴ 3x2 dx = dz

    x01
    z12
    \(=\frac{1}{3}\int_{1}^{2}\frac{dz}{z}\\=\frac{1}{3}\left[logz\right]_{1}^{2}\\=\frac{1}{3}(log2-log1)\\=\frac{1}{3}log2 \quad Ans\)

    অথবা

    যদি f(x) = f(a+x) হয়, তবে প্রমাণ করো যে aa+t f(x)dx -এর মান a নিরপেক্ষ।

    ধরি, z = x - a
    ∴ dx = dz


    x = z + a
    x=a, z=0;
    x=a+t z=t;
    I= aa+t f(x)dx
    = 0t f(z+a)dz
    = 0t f(z)dz ....[∵f(x)=f(a+x)]
    = 0t f(z)dz ....[abf(x)=abf(z)]
    aa+t f(x)dx-এর মান a নিরপেক্ষ।
    যদি f(x) = f(a+x) হয়, তবে প্রমাণ করো যে \(\int_{a}^{a+t}f(x)dx\)-এর মান a নিরপেক্ষ।

    (iv) সমাধান করো : e-y  sec2ydy = dx + x dy

    Solution:  
    e-y sec2ydy = dx + x dy
    ⇒ dx + x dy = e-y sec2ydy
    dx/dy + x = e-y sec2y
    এটি x -এর একমাত্রিক অবকল সমীকরন (dx/dy + P.x = Q)
    এখানে P = 1
    ∴ সমাকলন গুনক = e∫1.dy = ey
    উভয় দিকে সমাকলন গুনক ey দিয়ে গুন করে পাই,
    ey dx/dy + ey x = ey.e-y sec2y
    ⇒ ey dx/dy + ey x = sec2y
    ⇒ d(ey x) =∫ sec2y dy + C… [C=সমাকলন ধ্রুবক]
    ∴ xey = tany + C.

    অথবা

    সমাধান করো : x2(xdx + ydy) + 2y(xdy – ydx)= 0.

    Solution: \(\quad x^2(xdx+ydy)+2y(xdy-ydx)=0\\⇒xdx+ydy+2y\frac{xdy-ydx}{x ^2}=0\\⇒\frac{1}{2}(2xdx+2ydy)+2y.d(\frac{y}{x})=0\\⇒\frac{1}{2}.d(x^2+y^2)+2y.d(\frac{y}{x})=0\\⇒\frac{1}{2}.\frac{d(x^2+y^2)}{\sqrt{x^2+y^2}}+2y\frac{d(\frac{y}{x})}{\sqrt{x^2+y^2}}=0\\⇒d[(x^2+y^2)^{\frac{1}{2}}]+2y×\frac{d(\frac{y}{x})}{x\sqrt{1+(\frac{x}{y})^2}}=0\\⇒d(x^2+y^2)^{\frac{1}{2}}+2\frac{(\frac{y}{x}).d(\frac{y}{x})}{\sqrt{x^2+y^2}}=0\\⇒d(x^2+y^2)^{\frac{1}{2}}+2\frac{d\left[1+(\frac{y}{x})^2\right]}{\sqrt{1+(\frac{y}{x})^2}}=0\\⇒d(x^2+y^2)^{\frac{1}{2}}+2.d\left[\sqrt{1+(\frac{y}{x})^2}\right]=0\\⇒\int d(x^2+y^2)^{\frac{1}{2}}+2\int d\left[\sqrt{1+(\frac{y}{x})^2}\right]=C….[C= integral Constant]\\⇒(x^2+y^2)^{\frac{1}{2}}+2.\sqrt{1+(\frac{y}{x})^2}=C\\⇒\sqrt{x^2+y^2}+\frac{2}{x}\sqrt{x^2+y^2}=C \)

    (d) যে-কোনো একটি প্রশ্নের উত্তর দাও। 4×1=4

    (i) যদি A(3,2,1), B(4,x,5), C(4,2,-2) এবং D( 6,5,-1) বিন্দু চারটি একই সমতলে হয়, তবে x -এর মান নির্ণয় করো।

    \(\mathbf{Solution:}\\\overrightarrow{AB}=\hat{i}+(x-2)\hat{j}+4\hat{k}\\\overrightarrow{BC}=(2-x)\hat{j}-7\hat{k}\\\overrightarrow{CD}=2\hat{i}+3\hat{j}+\hat{k}\)A, B, C, D সামতলিক হলে \(\overrightarrow{AB},\overrightarrow{BC}, \overrightarrow{CD}\) সামতলিক হবে।
    \(∴\begin{bmatrix}\overrightarrow{AB}\quad\overrightarrow{BC}\quad\overrightarrow{CD}\end{bmatrix}=0\\⇒\begin{vmatrix}1 \quad x-2\quad\quad 4\\0\quad 2-x\quad -7\\ 2\quad\quad\quad 3\quad\quad 1\end{vmatrix}=0\\ \)

    ⇒ 1(2 – x + 21) – (x – 2)(0 + 14) + 4(0 – 4 + 2x) = 0
    ⇒ 23 – x – 14x + 28 -16 + 8x = 0
    বা, -7x + 35 = 0
    বা, -7x = -35
    ∴ x = 5
    Ans: x -এর মান 5

    (ii) ABC ত্রিভুজের ভরকেন্দ্র G হলে ভেক্টর পদ্ধতিতে প্রমাণ করো, ḠĀ + ḠB̄ + ḠC̄ = 0̄

    Solution:
    ধরি, মূলবিন্দু সাপেক্ষ A, B, C এবং G বিন্দুর অবস্থান ভেক্টর যথাক্রমে ā, b̄, c̄ ও ḡ
    G হল △ABC -এর ভরকেন্দ্র।
    ∴ ḡ = (ā + b̄ + c̄)/3
    ⇒ 3ḡ = ā + b̄ + c̄
    L.H.S.
    = ḠĀ + ḠB̄ + ḠC̄
    = ā – ḡ + b̄ – ḡ + c̄ – ḡ
    ⇒ ā + b̄ + c̄ – 3ḡ
    ⇒ ā + b̄ + c̄ – ā – b̄ – c̄
    = 0̄ = R.H.S.
    ∴ ḠĀ + ḠB̄ + ḠC̄ = 0̄ (Proved)

    (e) যে-কোনো একটি প্রশ্নের উত্তর দাও: 4×1=4

    (i) তিনটি থলিতে যথাক্রমে 3 টি সাদা বল ও 2 টি লাল, 7 টি সাদা ও 3 টি লাল এবং 5 টি সাদা ও 3 টি লাল বল আছে। উদ্দেশ্যহীনভাবে একটি থলি নির্বাচন করে তা থেকে একটি বল তোলা হলো। তোলা বলটি সাদা হওয়ার সম্ভাবনা কত?

    Solution:
    ধরি, প্রথম দ্বিতীয় ও তৃতীয় থলি নির্বাচনের ঘটনা যথাক্রমে A, B এবং C
    ∴ P(A) = P(B) = P(C) = 1/3
    নির্বাচিত বলটি সাদা হওয়ার ঘটনা X দ্বারা সূচিত হলে,
    P(X/A) = 3/5; P(X/B) = 7/10; P(X/C) = 5/8
    ∴ সাদা বল তোলার সম্ভাবনা P(X)
    = P(A).P(X/A) + P(B).P(X/B) + P(C).P(X/C)
    = 1/3×3/5 + 1/3×7/10 + 1/3×5/8
    1/3(3/5 + 7/10 + 5/8)
    1/3×(24+28+25)/5
    = 1/3×77/40 = 77/120
    Ans: তোলা বলটি সাদা হওয়ার সম্ভাবনা 77/120

    (ii) একটি মেয়ে একটি ছক্কা ছুঁড়লো। যদি সে 1 বা 2 পায় তখন সে একটি মুদ্রা তিনবার টস্ করে এবং টেলের সংখ্যা লিখে রাখে। যদি সে 3, 4, 5 বা 6 পায় তখন সে একটি মুদ্রা এক বার টস করে এবং হেড্ বা টেল যা পড়লো সেটা লিখে রাখে। যদি তার কেবলমাত্র একটি টেল্ পড়ে, তাহলে ছক্কা ছোঁড়ার সময় 3, 4, 5 বা 6 পড়ার সম্ভাবনা কত?

    Solution:
    ধরি, A =  ছক্কায় 1 বা 2 পড়ার ঘটনা সূচিত হয়।
    B = ছক্কায় 3, 4, 5 বা 6 পড়ার ঘটনা সূচিত হয়।
    X = মুদ্রা টস করলে কেবলমাত্র একটি টেল পড়ার ঘটনা সূচিত হয়।
    ∴ P(A) = 2/6 = 1/3
    P(B) = 4/6 = 2/3
    তিনবার টস করলে নমুনা বিন্দুর সংখ্যা হয় 23 = 8
    ∴ P(X/A) = 3c1/8 = 3/8 
    একবার টস করলে নমুনা বিন্দুর সংখ্যা হয় 2
    ∴ P(X/B) = 1/2
    ∴ Bayes’ -এর উপপাদ্য প্রয়োগ করে পাই-

    \(∴ P(\frac{B}{X}) \\=\frac{P(B).P(\frac{X}{B})}{P(A).P(\frac{X}{A})+P(B).P(\frac{X}{B})}\\=\frac{\frac{2}{3}×\frac{1}{2}}{\frac{1}{3}×\frac{3}{8}+\frac{2}{3}×\frac{1}{2}}\\=\frac{\frac{1}{3}}{\frac{1}{8}+\frac{1}{3}}\\=\frac{\frac{1}{3}}{\frac{3+8}{24}}\\=\frac{\frac{1}{3}}{\frac{11}{24}}=\frac{8}{11}\quad (Ans)\)

    4. (a) যে-কোনো দুটি প্রশ্নের উত্তর দাও:     5×2=10

    (i) ‘k’ -এর কোন্ মানগুলির জন্য x = y2 এবং xy = k বক্র দুটি পরস্পর সমকোণে ছেদ করে?

    Solution:
    ধরি, বক্র দুটি পরস্পরকে (p, q) বিন্দুতে সমকোণে ছেদ করে।
    x = y2 এবং xy = k
    x-এর সাপেক্ষে অবকলন করে পাই, 
    1 = 2y dy/dx
    বা, dy/dx = 1/2y
    ∴ [dy/dx](p,q) = 1/2q
    আবার
    .y + x.dy/dx = 0
    বা, dy/dx = – y/x
    ∴ [dy/dx](p,q) = –q/p
    ∵ বক্র দুটি পরস্পরকে সমকোণে ছেদ করে।
    ∴ (p, q) বিন্দুতে বক্র দুটির প্রবনতার গুনফল হবে (-1)
    1/2q×(-q/p) = -1
    বা, 1/2p = 1
    বা, p = 1/2
    আবার x = y2  
    বা, p = q2
    বা, 1/2 = q2
    ∴ q = ±1/√2
    xy = k সমীকরণ থেকে পাই, 
    pq = k
    1/2×(±1/√2) = k
    ∴ k = ±1/2√2
    Ans: ‘k’ -এর মান ±1/2√2

    (ii) দেখাও যে, x3 + 1/x3 অপেক্ষকের চরম মান তার অবম মানের থেকে ক্ষুদ্রতর।

    Solution:
    ধরি, y = x3 + 1/x3  = x3 + x-3
    x-এর সাপেক্ষে অবকলন করে পাই,
    dy/dx = 3x2 – 3x-4
    পুনরায়  x-এর সাপেক্ষে অবকলন করে পাই,
    d2y/dx2 = 6x + 12x-5
    চরম বা অবম মানের জন্য dy/dx = 0 হবে।
    ∴ 3x2 – 3x-4 = 0
    বা, x2 = 1/x4
    বা, x6 = 1
    ⇒ x6 – 1 = 0
    ⇒(x3 + 1)(x3 – 1) = 0
    ∴ x = -1;  x = 1
    [d2y/dx2]x= -1
    = 6.(-1) + 12(-1)-5
    = -6 -12 = -18<0
    ∴ x = -1 -এ y-এর চরম মান থাকবে। 
    [d2y/dx2]x= 1
    = 6.1 + 12(1)-5
    = 6 +12 = 18>0
    ∴ x = 1 এ y-এর অবম মান থাকবে। 
    চরম মান = (-1)3 + 1/(-1)3 = -1 – 1 = -2
    অবম মান = (1)3 + 1/(1)3 = 1 + 1 = 2
    ∴ অপেক্ষকটির চরম মান(-2) তার অবম মানের(2) থেকে ক্ষুদ্রতর।   (Proved)

    (iii) মান নির্ণয় করো: \(\int\frac{dx}{\sqrt{sin^3xsin(x+α}}\)
    Solution;\(\int\frac{dx}{\sqrt{sin^3xsin(x+α}}\\⇒\int\frac{dx}{\sqrt{sin^3x(sinx cosα+cosx sinα)}}\\⇒\int\frac{dx}{\sqrt{sin^4x(cosα+cotx sinα)}}\\⇒\int\frac{dx}{sin^2x\sqrt{cosα+cotx sinα}}\\⇒\int\frac{cosec^2xdx}{\sqrt{cosα+cotx sinα}}\)

    ধরি, cosα + cotx sinα = z
    ∴ 0 + – sinα.cosec2x dx = dz
    ⇒cosec2x dx = – dz/sinα

    \(∴ \int\frac{cosec^2xdx}{\sqrt{cosα+cotx sinα}}\\⇒\int\frac{-dz}{sinα\sqrt{z}}\\⇒\frac{-1}{sinα}\int z^½ dz\\⇒\frac{-1}{sinα}\frac{z^{\frac{-1}{2}+1}}{\frac{-1}{2}+1}+C\\⇒\frac{-1}{sinα}\frac{z^{\frac{1}{2}}}{\frac{1}{2}}+C\\⇒\frac{-2}{sinα}\frac{1}{\sqrt z}+C\\⇒\frac{-2}{sinα}\frac{1}{\sqrt {cosα + cotx sinα}}+C\quad (Ans) \)

    (iv) সমাধান করো: xdy/dx – y =xtany/x; প্রদত্ত y = π/2 যখন x= 1

    Solution:
    xdy/dx – y = xtany/x
    dy/dxy/x = tany/x …. (i)
    ধরি y = vx
    x-এর সাপেক্ষে অবকলন করে পাই,
    dy/dx = v + x dv/dx
    …. (i) নং -এ dy/dx -এর মান বসিয়ে পাই,
    ∴ v + xdv/dx – v = tanv
    ⇒  xdv/dx = tanv
    dv/tanv = dx/x
    বা, cotv dv = dx/x
    বা, ∫ cotv dv = ∫dx/x
    ⇒ log| sinv | = log| x | + log| c |…. [C= সমাকল ধ্রুবক]
    ⇒ log| sinv | = log| xc |
    বা, |sinv| = |x|c
    বা, siny/x = |x|c…. (ii)
    x = 1, y = π/2 হলে,
    sinπ/2 = |1|×c
    বা, 1 = c
    ∴ c = 1
    (ii) নং থেকে পাই,
    siny/x = |x|×1
    বা, siny/x = ±x
    Anx: নির্ণেয় সমাধান ঃ
    siny/x = ±x

    (b) যে-কোনো একটি প্রশ্নের উত্তর দাও।   5×1=5

    (i) তিনটি একক ভেক্টর  α, β,  γ যদি α + β +  γ = 0 শর্ত সিদ্ধ করে, তবে প্রমাণ করো, α.β + β.γ +.α = – 3/2 . উপরন্ত পরীক্ষা করে দেখো যে γ ভেক্টরটি α ও β ভেক্টর দ্বয়ের উপর লম্ব হওয়া সম্ভব কিনা। 3+2

    Solution:
    ᾱ, β̄  ও γ একক ভেক্টর।
    ∴ |ᾱ| = |β̄| =  |γ| = 1
    ∵ ᾱ + β̄ + γ = 0
    বা, (ᾱ + β̄ + γ)2 = (0)
    বা, ᾱ2 + β̄ 2 + γ2 + 2(ᾱ.β̄ + β̄.γ + γ.ᾱ) = 0
    ⇒ |ᾱ|2 + |β̄ |2 + |γ|+ 2(ᾱ.β̄ + β̄.γ + γ.ᾱ) = 0
    বা,  1 + 1 + 1  + 2(ᾱ.β̄ + β̄.γ + γ.ᾱ) = 0
    বা, 2(ᾱ.β̄ + β̄.γ + γ.ᾱ) = -3
    ∴ ᾱ.β̄ + β̄.γ + γ.ᾱ = -3/2  (Proved)
    ∵ ᾱ + β̄ + γ = 0
    বা, γ(ᾱ + β̄ + γ) = γ.0
    বা, γ.ᾱ + γ.β̄ + γ2 = 0 
    ⇒ γ.ᾱ + γ.β̄ + 12 = 0 
    বা, γ.ᾱ + γ.β̄  = -1 … (i)
    যদি γ, ᾱ ও β̄ -এর উপর লম্ব হয়, তবে γ.ᾱ = 0 এবং β̄.γ = 0 হবে।
    ∴ γ.ᾱ + γ.β̄  =  0 + 0 = 0
    কিন্তু γ.ᾱ + γ.β̄  = -1… [(i) থেকে]
    ∴ γ ভেক্টরটি ᾱ ও β̄  ভেক্টরদ্বয়ের উপর লম্ব হওয়া সম্ভব নয়। (Ans)

    (ii) x/1 = (y – 1)/2 = (z – 2)/3 সরলরেখার সাপেক্ষে (1,6,3) বিন্দুটির প্রতিবিম্ব নির্ণয় করো। প্রতিবিম্বটি এবং বিন্দুটির মধ্য দিয়ে যে সরলরেখা যায় তার সমীকরণ নির্ণয় করো।  3+2
    Solution:

    P Q Q A B

    x/1 = (y – 1)/2 = (z – 2)/3 = λ (ধরি)
    ∴ x = λ; y = 2λ + 1; z = 3λ + 2
    প্রদত্ত সরলরেখার(AB) উপর যে- কোনো বিন্দু (O)এর স্থানাঙ্ক (λ, 2λ + 1, 3λ + 2)
    AB সরলরেখার দিক্ অনুপাত 1, 2, 3
    PQ সরলরেখার দিক্ অনুপাত λ – 1, 2λ + 1 – 6, 3λ + 2 – 3 বা, λ – 1, 2λ – 5, 3λ – 1
    আবার AB ⊥ PQ
    ∴ 1(λ – 1) + 2(2λ – 5) + 3(3λ – 1) = 0
    বা, λ – 1 + 4λ – 10 + 9λ – 3 = 0
    বা, 14λ – 14  = 0
    ⇒ 14λ = 14
    ⇒ λ = 1

    ∴ O বিন্দুর স্থানাঙ্ক (1, 2.1 + 1, 3.1 + 2) = (1, 3, 5)
    ধরি প্রতিবিম্ব বিন্দু (Q) এর স্থানাঙ্ক (p, q, r)
    P বিন্দুর স্থানাঙ্ক (1, 6, 3)
    O, PQ বিন্দুর মধ্যবিন্দু।
    ∴ O বিন্দুর স্থানাঙ্ক (p+1/2, q+6/2, r+3/2
    p+1/2 = 1
    বা, P = 2 – 1 = 1
    q+6/2 = 3;
    বা, q = 6 – 6 = 0
    r+3/2 = 5
    বা, r = 10 – 3= 7
    ∴ প্রতিবিম্ব বিন্দুটির স্থানাঙ্ক (1, 0, 7)
    PQ সরলরেখার সমীকরণ:
    x-1/1-1 = (y – 6)/3-6 = (z – 3)/5-3
    x-1/0 = (y – 6)/-3 = (z – 3)/2

    c) যে-কোনো একটি প্রশ্নের উত্তর দাও। 5 ×1=5

    (i) একজন কৃষক কয়েকটি ভেড়া ও ছাগল ক্রয় করেন। একটি ভেড়া ও একটি ছাগলের দাম যথাক্রমে 1,500 টাকা ও 2,000 টাকা। প্রতিটি ভেড়া ও ছাগল বিক্রি করে কৃষক যথাক্রমে 150 টাকা ও 200 টাকা লাভ করেন। তাঁর কাছে মাত্র 60,000 টাকা আছে এবং তাঁর খোঁয়াড়ে 100 টির বেশি পশু রাখা যাবে না। তিনি উভয় প্রকার পশুই কিনতে চান এবং তাঁর লাভ সবচেয়ে বেশি হয়। সমস্যাটি রৈখিক প্রোগ্রামবিধি সমস্যা হিসেবে প্রকাশ করো।

    Ans:ধরি, কৃষক x (x≥0) টি ভেড়া এবং y (y≥0) টি ছাগল ক্রয় করেন।
    প্রতিটি ভেড়ার দাম 150 টাকা এবং প্রতিটি ছাগলের দাম 200 টাকা।
    ∴ ভেড়া ও ছাগলের জন্য মোট খরচ হবে: (150x + 200y) টাকা
    কৃষকের কাছে মোট 60,000 টাকা আছে।
    ∴ 150x + 200y ≤ 6000
    কৃষকের খোয়াড়ে সর্বাধিক 100টি পশু রাখা যাবে।
    ∴ x + y ≤100
    প্রতিটি ভেড়া বিক্রি করে 15 টাকা এবং প্রতিটি ছাগল বিক্রি করে 20 টাকা লাভ হয়।
    ∴ মোট লাভ Z হলে,
    Z = 15x + 20y
    কৃষক উভয় প্রকারের পশুই কিনতে চান।
    ∴ x ≥ 0 এবং y ≥ 0
    রৈখিক প্রোগ্রামবিধি সমস্যাটি হল:
      Z = 15x + 20y চরম করতে হবে।
    যখন বাধাগোষ্ঠী হয়:
    150x + 200y ≤ 6000;
    x + y ≤ 100;
    x ≥ 0;
    y ≥ 0

    HS 2025 Mathematics Solution

    (ii) লেখচিত্রের সাহায্যে নীচের রৈখিক প্রোগ্রাম বিধি সমস্যাটির সমাধান করো এবং অভীষ্ট অপেক্ষক Z-এর পরম মান নির্ণয় করো। (ছক কাগজের প্রয়োজন নেই)z = 2x – yশর্ত সাপেক্ষে x + y ≤ 5  x + 2y ≤ 8 4x + 3y ≥ 12 এবং x, y ≥ 0

     6  5  4  3 2  1   ′   ′   ′   ′   ′   ′   ′ &nbsp ′  ′   ′  ′  ′  ′  ′  1 2 3 4  5 6 7 B
    Solution:
    z = 2x - y
    শর্ত সাপেক্ষে
    x + y ≤ 5
      x + 2y ≤ 8
    4x + 3y ≥ 12
    এবং x, y ≥ 0
    প্রদত্ত অসমীকরণগুলির অনুরূপ সমীকরণ হলো:
      x + y = 5
    বা, x/5 + y/5 = 1 . . . (i)
      x + 2y = 8
    বা, x/8 + y/4 = 1 . . . (ii)
    4x + 3y = 12
    বা, x/3 + y/4 = 1 . . . (iii)
    এবং x, y ≥ 0
    প্রদত্ত অসমীকরণগুলিতে (0, 0) বসিয়ে পাই,
    x + y ≤ 5
    ∴ 0 + 0 = 0 ≤ 5
    x + 2y ≤ 8
    ∴ 0 + 0 = 0 ≤ 8
    ∴ 0 + 0 = 0 /≥ 12
    (i) - (ii) করে পাই, 
     x  +  y =  5 
    _x _+ 2y = _8
    ______________
    বা, -y = -3
    বা, y = 3 
    (i) নং থেকে পাই,
    x  +  3 =  5
    বা, x = 2
    (i), (ii) এবং (iii) সমীকরণ তিনটির লেখচিত্র অঙ্কন করা হল এবং প্রদত্ত অসমীকরণ তিনটির সাধারণ সমাধান অঞ্চল চিহ্নিত করা হলো।
    প্রান্তিক বিন্দু  z = 2x - y
    (3, 0) z = 2.3-0=6
    (5, 0) z = 2.5-0=10
    (2, 3) z = 2.2-3=1
    (0, 4) z = 2.0-4=-4
    Ans: Z-এর পরম মান 10 যখন x =5,  y = 0
  • Matrix S N Dey Solution Part-3

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    S N Dey Matrix Solution Part-1

    Matrix S N Dey Solution Part-2

    \(\mathbf{1.(i)}\\\)\(A=\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad\quad 1\\1\quad\quad 0\quad -1\\0\quad -1\quad\quad 1\end{bmatrix}\)

    হলে A2 – 4A + 3I ম্যাট্রিক্স নির্ণয় করো।

    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad\quad 1\\1\quad\quad 0\quad -1\\0\quad -1\quad\quad 1\end{bmatrix}\)

    ∴ A2 – 4A + 3I

    \(=\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad\quad 1\\1\quad\quad 0\quad -1\\0\quad -1\quad\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad\quad 1\\1\quad\quad 0\quad -1\\0\quad -1\quad\quad 1\end{bmatrix}-4\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad\quad 1\\1\quad\quad 0\quad -1\\0\quad -1\quad\quad 1\end{bmatrix}+3\begin{bmatrix}1\quad 0\quad 0\\0\quad 1\quad 0\\0\quad 0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}4+0+0\quad 0+0-1\quad 2+0+1\\2+0+0\quad 0+0+1\quad 1+0-1\\0-1+0\quad 0+0+1\quad 0+1+1\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}8\quad\quad 0\quad\quad 4\\4\quad\quad 0\quad -4\\0\quad -4\quad\quad 4\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}3\quad 0\quad 0\\0\quad 3\quad 0\\0\quad 0\quad 3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}4\quad -1\quad 3\\2\quad\quad 1\quad 0\\-1\quad -1\quad 2\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}8\quad\quad 0\quad\quad 4\\4\quad\quad 0\quad -4\\0\quad -4\quad\quad 4\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}3\quad 0\quad 0\\0\quad 3\quad 0\\0\quad 0\quad 3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}4-8+3\quad -1-0+0\quad 3-4+0\\2-4+0\quad\quad 1-0+3\quad 0+4+0\\-1+0+0\quad -1+4+0\quad 2-4+3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}-1\quad -1\quad -1\\-2\quad\quad 4\quad\quad 4\\-1\quad\quad 3\quad\quad 1\end{bmatrix}\quad\mathbf{(Ans)}\)
    \(\mathbf{1.(ii)}\\\)\(A=\begin{bmatrix}\quad 3\quad -5\\-4\quad\quad 2\end{bmatrix}\)

    হলে A2 – 5A – 14I ম্যাট্রিক্স নির্ণয় করো।

    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}\quad 3\quad -5\\-4\quad\quad 2\end{bmatrix}\)

    ∴ A2 – 5A – 14I

    \(=\begin{bmatrix}\quad 3\quad -5\\-4\quad\quad 2\end{bmatrix}\begin{bmatrix}\quad 3\quad -5\\-4\quad\quad 2\end{bmatrix}-5\begin{bmatrix}\quad 3\quad -5\\-4\quad\quad 2\end{bmatrix}-14\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad 9+20\quad -15-10\\-12-8\quad\quad 20+4\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}\quad 15\quad -25\\-20\quad\quad 10\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}14\quad 0\\0\quad 14\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad 29\quad -25\\-20\quad\quad 24\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}\quad 29\quad -25\\-20\quad\quad 24\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}\quad\mathbf{Ans}\)
    \(\mathbf{2.}\\\)\(A=\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad 9\\-1\quad\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix},\quad B=\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\3\quad\quad 2\quad -1\\ 4\quad -2\quad\quad 0\end{bmatrix}\) এবং \(C=\begin{bmatrix}1\quad -2\quad\quad 0\\0\quad\quad 1\quad\quad 2\\3\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\)

    হলে দেখাও যে, (i)  A(BC) = (AB)C     (ii) A(B + C) = AB + AC

    (i)
    Solution:

    \(\quad BC\\=\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\3\quad\quad 2\quad -1\\ 4\quad -2\quad\quad 0\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad -2\quad\quad 0\\0\quad\quad 1\quad\quad 2\\3\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0+0-6\quad\quad 0-1+0\quad\quad 0-2+2\\3+0-3\quad -6+2+0\quad\quad 0+4+1\\4+0+0\quad -8-2+0\quad 0-4+0\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}-6\quad -1\quad\quad 0\\0\quad -4\quad\quad 5\\4\quad -10\quad -4\end{bmatrix}\)

    L.H.S.
    A(BC)

    \(=\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad 9\\-1\quad\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix}\begin{bmatrix}-6\quad -1\quad\quad 0\\0\quad -4\quad\quad 5\\4\quad -10\quad -4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}-12+0+36\quad -2+0-90\quad 0+0-36\\\quad 6+0+40\quad\quad 1-24-100\quad 0+30-40\\-24+0+8\quad -4+4-20\quad 0-5-8\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}24\quad -92\quad -36\\46\quad\quad -123\quad -10\\-16\quad -20\quad -13\end{bmatrix}\\=\\\quad AB\\=\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad 9\\-1\quad\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix}\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\3\quad\quad 2\quad -1\\ 4\quad -2\quad\quad 0\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0+0+36\quad -2+0-18\quad -4+0+0\\0+18+40\quad\quad 1+12-20\quad 2-6+0\\0-3+8\quad -4-2-4\quad -8+1+0\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}36\quad -20\quad -4\\58\quad -7\quad -4\\5\quad -10\quad -7\end{bmatrix}\)

    R.H.S.
    (AB)C

    \(=\begin{bmatrix}36\quad -20\quad -4\\58\quad -7\quad -4\\5\quad -10\quad -7\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad -2\quad\quad 0\\0\quad\quad 1\quad\quad 2\\3\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}36+0-12\quad -72-20+0\quad 0-40+4\\58+0-12\quad -116-7-0\quad 0-14+4\\ 5+0-21\quad -10+10+0\quad\quad 0-20+7\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}24\quad -92\quad -36\\46\quad -123\quad -10\\ -16\quad -20\quad\quad -13\end{bmatrix}=L.H.S.\quad\mathbf{(Proved)}\)

    (ii)
    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad 9\\-1\quad\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix},\quad B=\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\3\quad\quad 2\quad -1\\ 4\quad -2\quad\quad 0\end{bmatrix},\quad C=\begin{bmatrix}1\quad -2\quad\quad 0\\0\quad\quad 1\quad\quad 2\\3\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\\\quad B + C\\=\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\3\quad\quad 2\quad -1\\ 4\quad -2\quad\quad 0\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}1\quad -2\quad\quad 0\\0\quad\quad 1\quad\quad 2\\3\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad -3\quad -2\\3\quad\quad 3\quad\quad 1\\7\quad -2\quad -1\end{bmatrix}\)

    L.H.S.
    A(B + C)

    \(=\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad 9\\-1\quad\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad -3\quad -2\\3\quad\quad 3\quad\quad 1\\7\quad -2\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}2+0+63\quad -6+0-18\quad -4+0-9\\-1+18+70\quad\quad 3+18-20\quad 2+6-10\\4-3+14\quad -12-3-4\quad -8-1-2\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}65\quad -24\quad -13\\87\quad\quad 1\quad -2\\15\quad -19\quad -11\end{bmatrix}\\\quad AB\\=\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad 9\\-1\quad\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix}\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\3\quad\quad 2\quad -1\\ 4\quad -2\quad\quad 0\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0+0+36\quad -2+0-18\quad -4+0+0\\0+18+40\quad\quad 1+12-20\quad 2-6+0\\0-3+8\quad -4-2-4\quad -8+1+0\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}36\quad -20\quad -4\\58\quad -7\quad -4\\5\quad -10\quad -7\end{bmatrix}\\\\\quad AC\\=\begin{bmatrix}2\quad\quad 0\quad 9\\-1\quad\quad 6\quad 10\\4\quad -1\quad 2\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad -2\quad\quad 0\\0\quad\quad 1\quad\quad 2\\3\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}2+0+27\quad -2+0-18\quad -4+0+0\\-1+0+30\quad\quad 2+6+0\quad 0+12-10\\4+0+6\quad -8-1-0\quad 0-2-2\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}29\quad -4\quad -9\\29\quad\quad 8\quad\quad 2\\10\quad -9\quad -4\end{bmatrix}\)

      R.H.S.
    AB + AC

    \(=\begin{bmatrix}36\quad -20\quad -4\\58\quad -7\quad -4\\5\quad -10\quad -7\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}29\quad -4\quad -9\\29\quad\quad 8\quad\quad 2\\10\quad -9\quad -4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}65\quad -24\quad -13\\87\quad\quad 1\quad -2\\15\quad -19\quad -11\end{bmatrix}=L.H.S.\quad \mathbf{(Proved)}\)

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    \(\mathbf{3.}\\\)প্রদত্ত \(A=\begin{bmatrix}1\quad\quad 0\quad\quad 0\\0\quad -1\quad\quad 0\\0\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix},\quad\) এবং \(B=\begin{bmatrix}2\quad x\quad x\\x\quad 4\quad 5\\x\quad 6\quad 7\end{bmatrix}\)

    x-এর কোনো মান থাকলে তা নির্ণয় করো যাতে AB = BA সম্পর্ক সিদ্ধ হয়।

    Solution:14 4.8

    \(A=\begin{bmatrix}1\quad\quad 0\quad\quad 0\\0\quad -1\quad\quad 0\\0\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix},\quad B=\begin{bmatrix}2\quad x\quad x\\x\quad 4\quad 5\\x\quad 6\quad 7\end{bmatrix}\\\quad ∴AB\\=\begin{bmatrix}1\quad\quad 0\quad\quad 0\\0\quad -1\quad\quad 0\\0\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}2\quad x\quad x\\x\quad 4\quad 5\\x\quad 6\quad 7\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}2+0+0\quad x+0+0\quad x+0+0\\0-x+0\quad 0-4+0\quad 0-5+0\\0+0-x\quad 0+0-6\quad 0+0-7\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}2\quad\quad x\quad\quad x\\-x\quad -4\quad -5\\-x\quad -6\quad -7\end{bmatrix}\\\quad ∴BA\\=\begin{bmatrix}2\quad x\quad x\\x\quad 4\quad 5\\x\quad 6\quad 7\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad\quad 0\quad\quad 0\\0\quad -1\quad\quad 0\\0\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}2+0+0\quad 0-x+0\quad 0+0-x\\x+0+0\quad 0-4+0\quad 0+0-5\\x+0+0\quad 0-6+0\quad 0+0-7\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}2\quad -x\quad -x\\x\quad -4\quad -5\\x\quad -6\quad -7\end{bmatrix}\\\quad ∵BA=AB\\∴\begin{bmatrix}\quad 2\quad\quad x\quad\quad x\\-x\quad -4\quad -5\\-x\quad -6\quad -7\end{bmatrix}==\begin{bmatrix}2\quad -x\quad -x\\x\quad -4\quad -5\\x\quad -6\quad -7\end{bmatrix}\)

    AB = BA
    ম্যাট্রিক্সের সমতার সংজ্ঞানুসারে,
    ∴ x = -x
    ⇒ x +x = 0
    ⇒ 2x = 0
    ∴ x = 0
    Ans: x-এর মান 0

    4. A, B ও C-এর প্রত্যেকটি 2×2 ক্রমের ম্যাট্রিক্স এমন যে AB = AC তাহলে B = C হবে কি?  উদাহরণের সাহায্যে তোমার উত্তর সমর্থন করো।

    Solution:
    AB = AC হলে সর্বদা B = C নাও হতে পারে।
    ধরি,

    \(A=\begin{bmatrix}6\quad -3\\2\quad -1\end{bmatrix},\quad B=\begin{bmatrix}3\quad 2\\5\quad 5\end{bmatrix},\quad C=\begin{bmatrix}1\quad -1\\1\quad -1\end{bmatrix}\\\quad∴AB\\=\begin{bmatrix}6\quad -3\\2\quad -1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}3\quad 2\\5\quad 5\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}18-15\quad 12-15\\6-5\quad 4-5\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3\quad -3\\1\quad -1\end{bmatrix}\\\quad ∴AC\\=\begin{bmatrix}6\quad -3\\2\quad -1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad -1\\1\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}6-3\quad –6+3\\2-1\quad -2+1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3\quad -3\\1\quad -1\end{bmatrix}\)

    ∴ AB = AC কিন্তু B ≠ C (Proved)

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    \(\mathbf{5.}\\\) \(A+I_3=\begin{bmatrix}\quad 1\quad\quad 3\quad 4\\-1\quad\quad 1\quad 3\\-2\quad -3\quad 1\end{bmatrix}\)

    হলে (A + I3)(A – I3)-এর মান নির্ণয় করো যেখানে I হল 3×3 ক্রমের একক ম্যাট্রিক্স।

    Solution:

    \(\quad A+I_3=\begin{bmatrix}\quad 1\quad\quad 3\quad 4\\-1\quad\quad 1\quad 3\\-2\quad -3\quad 1\end{bmatrix}\\∴A-I_3\\=(A+I_3)-2I_3\\=\begin{bmatrix}\quad 1\quad\quad 3\quad 4\\-1\quad\quad 1\quad 3\\-2\quad -3\quad 1\end{bmatrix}-2\begin{bmatrix}1\quad 0\quad 0\\0\quad 1\quad 0\\0\quad 0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad 1\quad\quad 3\quad 4\\-1\quad\quad 1\quad 3\\-2\quad -3\quad 1\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}2\quad 0\quad 0\\0\quad 2\quad 0\\0\quad 0\quad 2\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}-1\quad\quad 3\quad\quad 4\\-1\quad -1\quad\quad 3\\-2\quad -3\quad -1\end{bmatrix}\\∴(A+I_3)(A-I_3)\\=\begin{bmatrix}\quad 1\quad\quad 3\quad 4\\-1\quad\quad 1\quad 3\\-2\quad -3\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}-1\quad\quad 3\quad\quad 4\\-1\quad -1\quad\quad 3\\-2\quad -3\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}-1-3-8\quad\quad 3-3-12\quad\quad 4+9-4\\\quad 1-1-6\quad -3-1-9\quad -4+3-3\\\quad 2+3-1\quad -6+3-3\quad -8-9-1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}-12\quad -12\quad\quad 9\\\quad -6\quad -13\quad -4\\\quad 3\quad -6\quad -18\end{bmatrix}\quad\mathbf{Ans}\)

    6. (i)
    মনে করো, f(x) = 2x2 + 3x + 5 এবং

    \(A=\begin{bmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{bmatrix}\)

    f(A) নির্ণয় করো।

    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{bmatrix}\\∴f(A)\\=2A^2+3A+5\\=2A×A+3A+5I\\=2\begin{bmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{bmatrix}\begin{bmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{bmatrix}+3\begin{bmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{bmatrix}+5\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=2\begin{bmatrix}4+3\quad 2+4\\6+12\quad 3+16\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}6\quad 3\\9\quad 12\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}5\quad 0\\0\quad 5\end{bmatrix}\\=2\begin{bmatrix}7\quad 6\\18\quad 19\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}11\quad 3\\9\quad 17\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}14\quad 12\\36\quad 38\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}11\quad 3\\9\quad 17\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}25\quad 15\\45\quad 55\end{bmatrix}\quad\mathbf{Ans}\)

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    6. (ii)

    \(A=\begin{bmatrix}1\quad 2\\2\quad 1\end{bmatrix}\)

    এবং f(x) = x2 – 2x – 3 হলে দেখাও যে, f(A) = 0

    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}1\quad 2\\2\quad 1\end{bmatrix}\\∴f(A)\\=A^2-2A-3\\=A×A-2A-3I\\=\begin{bmatrix}1\quad 2\\2\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad 2\\2\quad 1\end{bmatrix}-2\begin{bmatrix}1\quad 2\\2\quad 1\end{bmatrix}-3\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1+4\quad 2+2\\2+2\quad 4+1\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}2\quad 4\\4\quad 2\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}3\quad 0\\0\quad 3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}5\quad 4\\4\quad 5\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}2\quad 4\\4\quad 2\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}3\quad 0\\0\quad 3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}5-2-3\quad 4-4-0\\4-4-0\quad 5-2-3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0\quad 0\\0\quad 0\end{bmatrix}=0\)

    ∴ f(A) = 0 (Proved)

    \(\mathbf{7.}\\\)\(A=\begin{bmatrix}1\quad x\quad -2\\2\quad 2\quad\quad 4\\0\quad 0\quad\quad 2\end{bmatrix}\)

    এবং A2 + 2I3 = 3A হলে x-এর মান নির্নয় করো; এখানে I3 হল 3 ক্রমের একক ম্যাট্রিক্স।

    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}1\quad x\quad -2\\2\quad 2\quad\quad 4\\0\quad 0\quad\quad 2\end{bmatrix}\\∴A^2+2I_3\\=\begin{bmatrix}1\quad x\quad -2\\2\quad 2\quad\quad 4\\0\quad 0\quad\quad 2\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad x\quad -2\\2\quad 2\quad\quad 4\\0\quad 0\quad\quad 2\end{bmatrix}+2\begin{bmatrix}1\quad 0\quad 0\\0\quad 1\quad 0\\0\quad 0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1+2x+0\quad x+2x+0\quad -2+4x-4\\ 2+4+0\quad 2x+4+0\quad -4+8+8\\0+0+0\quad\quad 0+0+0\quad\quad 0+0+4\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}2\quad 0\quad 0\\0\quad 2\quad 0\\0\quad 0\quad 2\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}2x+1\quad\quad 3x\quad 4x-6\\6\quad 2x+4\quad\quad 12\\0\quad\quad 0\quad\quad 4\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}2\quad 0\quad 0\\0\quad 2\quad 0\\0\quad 0\quad 2\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}2x+3\quad\quad 3x\quad 4x-6\\6\quad 2x+6\quad\quad 12\\0\quad\quad 0\quad\quad 6\end{bmatrix}\)

    ∵ A2 + 2I3 = 3A

    \(∴\begin{bmatrix}2x+3\quad\quad 3x\quad 4x-6\\6\quad 2x+6\quad\quad 12\\0\quad\quad 0\quad\quad 6\end{bmatrix} =3\begin{bmatrix}1\quad x\quad -2\\2\quad 2\quad\quad 4\\0\quad 0\quad\quad 2\end{bmatrix}\\⇒\begin{bmatrix}2x+3\quad\quad 3x\quad 4x-6\\6\quad 2x+6\quad\quad 12\\0\quad\quad 0\quad\quad 6\end{bmatrix} =\begin{bmatrix}3\quad 3x\quad -6\\6\quad 6\quad\quad 12\\0\quad 0\quad\quad 6\end{bmatrix}\\⇒\)

    ম্যাট্রিক্সের সমতার সংজ্ঞানুসারে,
    2x + 3 = 3
    ⇒ 2x = 0
    ∴ x = 0
    Ans: x = 0

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    \(\mathbf{8.(i)}\\\)\(A=\begin{bmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}\quad 1\quad -2\\-1\quad\quad 1\end{bmatrix}\)

    হলে দেখাও যে, (AB)t =BtAt, যেখানে At হল A ম্যাট্রিক্সের পরিবর্ত ।

    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{bmatrix},\quad B=\begin{bmatrix}\quad 1\quad -2\\-1\quad\quad 1\end{bmatrix}\\∴A^t=\begin{bmatrix}2\quad 3\\1\quad 4\end{bmatrix},\quad B^t=\begin{bmatrix}\quad 1\quad -1\\-2\quad\quad 1\end{bmatrix}\\AB=\begin{bmatrix}2\quad 1\\3\quad 4\end{bmatrix}\begin{bmatrix}\quad 1\quad -2\\-1\quad\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}2-1\quad -4+1\\3-4\quad -6+4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad -3\\-1\quad-2\end{bmatrix}\\∴(AB)^t=\begin{bmatrix}\quad 1\quad -1\\-3\quad -2\end{bmatrix}\\B^tA^t=\begin{bmatrix}\quad 1\quad -1\\-2\quad\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}2\quad 3\\1\quad 4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad 2-1\quad\quad 3-4\\-4+1\quad -6+4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad 1\quad -1\\-3\quad -2\end{bmatrix}\)

    (AB)t =BtAt (Proved)

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    \(\mathbf{8.(ii)}\\\)\(A=\begin{bmatrix}-2\quad 1\quad\quad 3\\\quad 0\quad 4\quad -1\end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}\quad 2\quad\quad 1\\-3\quad\quad 0\\\quad 4\quad -5\end{bmatrix}\)

    হলে দেখাও যে, (AB)I =BIAI যেখানে AI হল A ম্যাট্রিক্সের পরিবর্ত ।

    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}-2\quad 1\quad\quad 3\\\quad 0\quad 4\quad -1\end{bmatrix},\quad B=\begin{bmatrix}\quad 2\quad\quad 1\\-3\quad\quad 0\\\quad 4\quad -5\end{bmatrix}\\∴A^I=\begin{bmatrix}-2\quad\quad 0\\\quad 1\quad\quad 4\\\quad 3\quad -1\end{bmatrix}.\quad B^I=\begin{bmatrix}2\quad -3\quad\quad 4\\1\quad\quad 0\quad -5\end{bmatrix}\\∴AB=\begin{bmatrix}-4-3+12\quad -2+0-15\\0-12-4\quad\quad 0+0+5\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad 5\quad\quad -17\\-16\quad\quad 5\end{bmatrix}\\∴AB^I=\begin{bmatrix}\quad 5\quad -16\\\quad -17\quad\quad 5\end{bmatrix}\\B^IA^I=\begin{bmatrix}2\quad -3\quad\quad 4\\1\quad\quad 0\quad-5\end{bmatrix}\begin{bmatrix}\quad 5\quad\quad -17\\-16\quad\quad 5\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}-4-3-12\quad 0-12-4\\\quad -2+0-15\quad 0+0+5\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad 5\quad -16\\-17\quad\quad 5\end{bmatrix}\)

    (AB)I =BIAI (Proved)

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    \(\mathbf{8.(iii)}\\\)\(A=\begin{bmatrix}\quad1\quad 2\quad\quad 5\\-1\quad 3\quad -4\end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}3\quad -2\quad\quad 1\\0\quad -1\quad\quad 4\\5\quad\quad 2\quad -1\end{bmatrix}\)

    হলে দেখাও যে, (AB)T =BTAT যেখানে AT হল A ম্যাট্রিক্সের পরিবর্ত ।

    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}\quad1\quad 2\quad\quad 5\\-1\quad 3\quad -4\end{bmatrix},\quad B=\begin{bmatrix}3\quad -2\quad\quad 1\\0\quad -1\quad\quad 4\\5\quad\quad 2\quad -1\end{bmatrix}\\∴A^T=\begin{bmatrix}1\quad -1\\\quad 2\quad\quad 3\\\quad 5\quad -4\end{bmatrix},\quad B^T=\begin{bmatrix}\quad 3\quad\quad 0\quad\quad 5\\-2\quad -1\quad\quad 2\\\quad 1\quad\quad 4\quad -1\end{bmatrix}\\∴AB=\begin{bmatrix}\quad1\quad 2\quad\quad 5\\-1\quad 3\quad -4\end{bmatrix}\begin{bmatrix}3\quad -2\quad\quad 1\\0\quad -1\quad\quad 4\\5\quad\quad 2\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad 3+0+25\quad -2-2+10\quad\quad 1+8-5\\-3+0-20\quad\quad 2-3-8\quad -1+12+4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}28\quad\quad 6\quad 4\\-23\quad -9\quad 15\end{bmatrix}\\∴(AB)^T=\begin{bmatrix}28\quad -23\\ 6\quad -9\\4\quad\quad 15\end{bmatrix}\\∴B^TA^T=\begin{bmatrix}\quad 3\quad\quad 0\quad\quad 5\\-2\quad -1\quad\quad 2\\\quad 1\quad\quad 4\quad -1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad -1\\\quad 2\quad\quad 3\\\quad 5\quad -4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad 3+0+25\quad -3+0-20\\-2-2+10\quad 2-3-8\\\quad 1+8-5\quad -1+12+4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}28\quad -23\\6\quad -9\\4\quad\quad 15\end{bmatrix}\\=\)

    (AB)T =BTAT (Proved)

    \(\mathbf{8.(iv)}\\\)\(A=\begin{bmatrix}-1\\\quad 2\\\quad 3\end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}-2\quad -1\quad -4\end{bmatrix}\)

    হলে দেখাও যে, (AB)t =BtAt

    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}-1\\\quad 2\\\quad 3\end{bmatrix},\quad B=\begin{bmatrix}-2\quad -1\quad -4\end{bmatrix}\\∴A^t=\begin{bmatrix}-1\quad 2\quad 3\end{bmatrix},\quad B^t==\begin{bmatrix} -2\\\quad -1\\\quad -4\end{bmatrix}\\∴AB=\begin{bmatrix}-1\\\quad 2\\\quad 3\end{bmatrix}\begin{bmatrix}-2\quad -1\quad -4\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad 2\quad\quad 1\quad\quad 4\\-4\quad -2\quad -8\\-6\quad -3\quad -12\end{bmatrix}\\(AB)^t=\begin{bmatrix}2\quad -4\quad -6\\1\quad -2\quad -3\\4\quad -8\quad -12\end{bmatrix}\\∴B^tA^t=\begin{bmatrix}-2\\-1\\-4\end{bmatrix}\begin{bmatrix} -1\quad 2\quad 3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}2\quad -4\quad -6\\1\quad -2\quad -3\\4\quad -8\quad -12\end{bmatrix}\)

    (AB)t =BtAt (Proved)

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    \(\mathbf{9.\\}\)\(A=\frac{1}{3}\begin{pmatrix}a\quad 2\quad 2\\2\quad 1\quad b\\2\quad c\quad 1\end{pmatrix}\)

    ম্যাট্রিক্স AAI = I সম্বন্ধ সিদ্ধ করে তবে a, b, c-এর মান নির্ণয় করো।( এখানে AI হল A-এর পরিবর্ত এবং I হল 3 ক্রমের একক ম্যাট্রিক্স

    Solution:

    \(A=\frac{1}{3}\begin{pmatrix}a\quad 2\quad 2\\2\quad 1\quad b\\2\quad c\quad 1\end{pmatrix}\\∴A^I=\frac{1}{3}\begin{pmatrix}a\quad 2\quad 2\\2\quad 1\quad c\\2\quad b\quad 1\end{pmatrix}\\∴AA^I=\frac{1}{9}\begin{pmatrix}a\quad 2\quad 2\\2\quad 1\quad b\\2\quad c\quad 1\end{pmatrix}\begin{pmatrix}a\quad 2\quad 2\\2\quad 1\quad c\\2\quad b\quad 1\end{pmatrix}\\=\frac{1}{9}\begin{pmatrix}a^2+4+4\quad 2a+2+2b\quad 2a+2c+2\\2a+2+2b\quad 4+1+b^2\quad 4+2c+b\\2a+2c+2\quad 4+c+b\quad 4+c^2+1\end{pmatrix}\\∴AA^I=I\\⇒\frac{1}{9}\begin{pmatrix}a^2+4+4\quad 2a+2+2b\quad 2a+2c+2\\2a+2+2b\quad 4+1+b^2\quad 4+2c+b\\2a+2c+2\quad 4+c+b\quad 4+c^2+1\end{pmatrix}=\begin{pmatrix}1\quad 0\quad 0\\0\quad 1\quad 0\\0\quad 0\quad 1\end{pmatrix}\)

    ম্যাট্রিক্সের সমতার সংজ্ঞানুসারে,
    2a + 2 + 2b = 0
    ⇒ a + b + 1 = 0 – – – – (i)
    2a + 2c + 2 = 0
    ⇒ a + c + 1 = 0 – – – – (ii)
    4 + c + b = 0
    ⇒ b + c + 4 = 0 – – – – (iii)
    (i) + (ii) + (iii) করে পাই,
    a + b + 1 + a + c + 1 + b + c + 4 = 0
    ⇒ 2a + 2b + 2c + 6 = 0
    ⇒ a + b + c = -3 – – – – (iv)
    (iv) – (i) করে পাই
    a + b + c -a – b – 1 = -3
    ∴ c = -2
    (iv) – (ii) করে পাই
    a + b + c -a – c – 1 = -3
    ∴ b = -2
    (iv) – (iii) করে পাই
    a + b + c -b – c – 4 = -3
    ∴ a = 1
    Ans: নির্ণেয় সমাধানঃ a = 1; b = -2; c = -2

    \(\mathbf{10.}\\\)\(A=\begin{bmatrix}1\quad -2\quad\quad 2\\0\quad\quad 1\quad -1\\0\quad\quad 0\quad\quad 1\end{bmatrix}\) এবং \(B=\begin{bmatrix}1\quad\quad 2\quad\quad 0\\2\quad\quad 3\quad -1\\0\quad -1\quad -2\end{bmatrix}\)

    হলে দেখাও যে (AIB)A একটি কর্ণ ম্যাট্রিক্স।

    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}1\quad -2\quad\quad 2\\0\quad\quad 1\quad -1\\0\quad\quad 0\quad\quad 1\end{bmatrix},\quad B=\begin{bmatrix}1\quad\quad 2\quad\quad 0\\2\quad\quad 3\quad -1\\0\quad -1\quad -2\end{bmatrix}\\∴A=\begin{bmatrix}\quad 1\quad\quad 0\quad 0\\-2\quad\quad 1\quad 0\\\quad 2\quad -1\quad 1\end{bmatrix}\\∴A^IB=\begin{bmatrix}\quad 1\quad\quad 0\quad 0\\-2\quad\quad 1\quad 0\\\quad 2\quad -1\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad\quad 2\quad\quad 0\\2\quad\quad 3\quad -1\\0\quad -1\quad -2\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad 1+0+0\quad\quad 2+0+0\quad 0+0+0\\-2+2+0\quad -4+3+0\quad 0-1+0\\\quad 2-2+0\quad\quad 4-3-1\quad 0+1-2\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad\quad 2\quad\quad 0\\0\quad -1\quad -1\\0\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\\∴(A^IB)A=\begin{bmatrix}1\quad\quad 2\quad\quad 0\\0\quad -1\quad -1\\0\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad -2\quad\quad 2\\0\quad\quad 1\quad -1\\0\quad\quad 0\quad\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1+0+0\quad -2+2+0\quad 2-2+0\\0+0+0\quad\quad 0-1+0\quad 0+1-1\\0+0+0\quad\quad 0+0+0\quad 0+0-1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad\quad 0\quad\quad 0\\0\quad -1\quad\quad 0\\0\quad\quad 0\quad -1\end{bmatrix}\)

    ∴ এটি একটি কর্ণ ম্যাট্রিক্স। (Proved)

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    \(\mathbf{11\\}\)\(A=\begin{bmatrix}4\quad\quad 2\quad -1\\3\quad\quad 5\quad\quad 7\\1\quad -2\quad\quad 1\end{bmatrix}\)

    ম্যাট্রিক্সকে একটি প্রতিসম (symmetric) এবং একটি বিপ্রতিসম (skew-symmetric) ম্যাট্রিক্সের যোগফলরূপে প্রকাশ করো।



    Solution:

    \(A=\begin{bmatrix}4\quad\quad 2\quad -1\\3\quad\quad 5\quad\quad 7\\1\quad -2\quad\quad 1\end{bmatrix}\\∴A^I=\begin{bmatrix}\quad 4\quad 3\quad\quad 1\\\quad 2\quad 5\quad -2\\-1\quad 7\quad\quad 1\end{bmatrix}\\=∴A+A^I\\=\begin{bmatrix}4\quad\quad 2\quad -1\\3\quad\quad 5\quad\quad 7\\1\quad -2\quad\quad 1\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}\quad 4\quad 3\quad\quad 1\\\quad 2\quad 5\quad -2\\-1\quad 7\quad\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}4+4\quad\quad 2+3\quad -1+1\\3+2\quad\quad 5+5\quad\quad 7-2\\1-1\quad -2+7\quad\quad 1+1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}8\quad 5\quad 0\\5\quad 10\quad 5\\0\quad 5\quad 2\end{bmatrix}\\A-A^I=\)

    এটি একটি প্রতিসম ম্যাট্রিক্স।
    আবার

    \(A-A^I\\=\begin{bmatrix}4\quad\quad 2\quad -1\\3\quad\quad 5\quad\quad 7\\1\quad -2\quad\quad 1\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}\quad 4\quad 3\quad\quad 1\\\quad 2\quad 5\quad -2\\-1\quad 7\quad\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}4-4\quad\quad 2-3\quad -1-1\\3-2\quad\quad 5-5\quad\quad 7+2\\1+1\quad -2-7\quad\quad 1+1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\1\quad\quad 0\quad\quad 9\\2\quad -9\quad\quad 0\end{bmatrix}\)

    এটি একটি বিপ্রতিসম ম্যাট্রিক্স।

    \(∴\frac{1}{2}(A+A^I)+\frac{1}{2}(A-A^I)\\=\frac{1}{2}\begin{bmatrix}8\quad 5\quad 0\\5\quad 10\quad 5\\0\quad 5\quad 2\end{bmatrix}+\frac{1}{2}\begin{bmatrix}0\quad -1\quad -2\\1\quad\quad 0\quad\quad 9\\2\quad -9\quad\quad 0\end{bmatrix}\\=\frac{1}{2}\begin{bmatrix}8+0\quad 5-1\quad 0-2\\5+1\quad 10+0\quad 5+9\\0+2\quad 5-9\quad 2+0\end{bmatrix}\\=\frac{1}{2}\begin{bmatrix}8\quad\quad 4\quad -2\\6\quad\quad 10\quad\quad 14\\2\quad -4\quad\quad 2\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}4\quad\quad 2\quad -1\\3\quad\quad 5\quad\quad 7\\1\quad -2\quad\quad 1\end{bmatrix}\\∴A=\begin{bmatrix}4\quad \frac{5}{2}\quad 0\\\frac{5}{2}\quad 5\quad \frac{5}{2}\\0\quad \frac{5}{2}\quad 1\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}0\quad -\frac{1}{2}\quad -1\\\frac{1}{2}\quad\quad 5\quad\quad \frac{9}{2}\\1\quad\quad \frac{9}{2}\quad\quad 0\end{bmatrix}\quad\mathbf{(Ans)}\)

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    \(\mathbf{12. (i)\\}\)\(A=\begin{bmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{bmatrix}\)

    হয় তবে গানিতিক আরোহ পদ্ধতির প্রয়োগে দেখাও যে,

    \(A^n=\begin{bmatrix}1\quad 2n\\0\quad 1\end{bmatrix}\) সব n ∈ N এর জন্য।

    Solution:
    ধরি, প্রদত্ত বিবৃতিটি হল

    \(P(n):\\A^n=\begin{bmatrix}1\quad 2n\\0\quad 1\end{bmatrix},\quad n ∈ N\)

    ∴ P(1) :
    A1 = A

    \(=\begin{bmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad 2.1\\0\quad 1\end{bmatrix}\)

    ∴ P(1) সত্য
    ∴ P(2) :
    A2 = A×A

    \(=\begin{bmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1+0\quad 2+2\\0+0\quad 0+1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad 4\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad 2.2\\0\quad\quad 1\end{bmatrix}\)

    ∴ P(2) সত্য।
    ধরি P(m) সত্য।
    ∴ P(m) :
    Am

    \(=\begin{bmatrix}1\quad 2m\\0\quad 1\end{bmatrix}\\∴P(m+1):\\A^{m+1}=A^m×A\\=\begin{bmatrix}1\quad 2m\\0\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad 2\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1+0\quad 2+2m\\0+0\quad 0+1\end{bmatrix}\\= \begin{bmatrix}1\quad 2+2m\\0\quad\quad 1\end{bmatrix}\\= \begin{bmatrix}1\quad 2(m+1)\\0\quad\quad 1\end{bmatrix}\)

    ∵ P(1) ও P (2) ;
    ∴ P(m) সত্য হলে, P (m + 1) সত্য হয়।
    ∴ n ∈ N এর জন্য P (n) সত্য।

    \(\mathbf{12. (ii)\\}\)\(A=\begin{bmatrix}3\quad -4\\1\quad -1\end{bmatrix}\)

    হয় তবে গানিতিক আরোহ পদ্ধতির প্রয়োগে দেখাও যে,

    \(A^n=\begin{bmatrix}1+2n\quad -4n\\\quad n\quad\quad 1-2n\end{bmatrix}\) সব n ∈ N এর জন্য।

    Solution:
    ধরি, প্রদত্ত বিবৃতিটি হল

    \(P(n):\\A^n=\begin{bmatrix}1+2n\quad -4n\\\quad n\quad\quad 1-2n\end{bmatrix},\quad n ∈ N\)

    ∴ P(1) :
    A1 = A

    \(=\begin{bmatrix}3\quad -4\\1\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1+2.1\quad -4.1\\\quad 1\quad\quad 1-2.1\end{bmatrix}\)

    ∴ P(1) সত্য
    ∴ P(2) :
    A2 = A×A

    \(=\begin{bmatrix}3\quad -4\\1\quad -1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}3\quad -4\\1\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}9-4\quad -12+4\\3-1\quad -4+1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}5\quad -8\\2\quad -3\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1+2.2\quad -4.2\\2\quad\quad 1-2.2\end{bmatrix}\)

    ∴ P(2) সত্য।
    ধরি P(m) সত্য।
    ∴ P(m) :
    Am

    \(=\begin{bmatrix}1+2m\quad -4m\\\quad m\quad\quad 1-2m\end{bmatrix}\\∴P(m+1):\\=A^{m+1}=A^m×A\\=\begin{bmatrix}1+2m\quad -4m\\\quad m\quad\quad 1-2m\end{bmatrix}\begin{bmatrix}3\quad -4\\1\quad -1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3+6m-4m\quad -4-8m+4m\\\quad 3m+1-2m\quad\quad -4m-1+2m\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3+2m\quad -4-4m\\m+1\quad -1-2m\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1+2(m+1)\quad -4(m+1)\\m+1\quad\quad 1-2(m+1)\end{bmatrix}\)

    ∵ P(1) ও P (2) ;
    ∴ P(m) সত্য হলে, P (m + 1) সত্য হয়।
    ∴ n ∈ N এর জন্য P (n) সত্য।

    Utube_comptech_home
    দশম শ্রেণীর ভৌত বিজ্ঞান এবং জীবন বিজ্ঞানের বিভিন্ন অধ্যায়ের উপর ভিডিও টিউটোরিয়াল পেতে আমাদের You Tube চ্যানেল ফলো করুন
    \(\mathbf{13.\\}\)\(A=\begin{bmatrix}cosθ\quad isinθ\\isinθ\quad cosθ\end{bmatrix}\)

    হয় তবে গানিতিক আরোহ পদ্ধতির প্রয়োগে প্রমাণ করো যে,

    \(A^n=\begin{bmatrix}cosnθ\quad i sinnθ\\i sinnθ\quad cosnθ\end{bmatrix}\) সব n ∈ N এর জন্য।

    Solution:
    ধরি, প্রদত্ত বিবৃতিটি হল

    \(P(n):\\A^n=\begin{bmatrix}cosnθ\quad i sinnθ\\i sinnθ\quad cosnθ\end{bmatrix},\quad n ∈ N\)

    ∴ P(1) :
    A1 = A

    \(=\begin{bmatrix}cosθ\quad isinθ\\isinθ\quad cosθ\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}cos1θ\quad isin1θ\\isin1θ\quad cos1θ\end{bmatrix}\)

    P(1) সত্য
    ∴ P(2) :
    A2= A×A

    \(=\begin{bmatrix}cosθ\quad isinθ\\isinθ\quad cosθ\end{bmatrix}\begin{bmatrix}cosθ\quad isinθ\\isinθ\quad cosθ\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}cos^2θ-sin^2θ\quad icosθsinθ+isinθcosθ\\isinθcosθ+isinθcosθ\quad -sin^2θ+cos^2θ\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}cos2θ\quad isin2θ\\isin2θ\quad cos2θ\end{bmatrix}\)

    ∴ P(2) সত্য।
    ধরি P(m) সত্য।
    ∴ P(m) :
    Am

    \(=\begin{bmatrix}cosmθ\quad i sinmθ\\i sinmθ\quad cosmθ\end{bmatrix}\\\quad ∴P(m+1):\\A^{m+1}=A^m×A\\=\begin{bmatrix}cosmθ\quad i sinmθ\\i sinmθ\quad cosmθ\end{bmatrix}\begin{bmatrix}cosθ\quad i sinθ\\i sinθ\quad cosθ\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}cosmθcosθ+i^2sinmθsinθ\quad icosmθsinθ+isinmθcosθ\\isinmθcosθ+icosmθsinθ\quad i^2sinmθsinθ+cosmθcosθ\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}cosmθcosθ-sinmθsinθ\quad i(cosmθsinθ+sinmθcosθ)\\i(sinmθcosθ+cosmθsinθ)\quad -sinmθsinθ+cosmθcosθ\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}cos(mθ+θ)\quad isin(mθ+θ)\\isin(mθ+θ)\quad cos(mθ+θ)\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}cos(m+1)θ\quad isin(m+1)θ\\isin(m+1)θ\quad cos(m+1)θ\end{bmatrix}\)

    ∵ P(1) ও P (2) ;
    ∴ P(m) সত্য হলে, P (m + 1) সত্য হয়।
    ∴ n ∈ N এর জন্য P (n) সত্য।

    Matrix S N Dey Solution Part-3

    14.যদি

    \(A=\begin{bmatrix}a\quad b\\0\quad 1\end{bmatrix}\)

    হয় তবে গানিতিক আরোহ পদ্ধতির প্রয়োগে প্রমাণ করো যে,

    \(A^n=\begin{bmatrix}a^n\quad \frac{b(a^n-1)}{a-1}\\0\quad\quad 1\end{bmatrix}\) সব n ∈ N এর জন্য।

    Solution:
    ধরি, প্রদত্ত বিবৃতিটি হল

    \(P(n) : A^n=\begin{bmatrix}a^n\quad \frac{b(a^n-1)}{a-1}\\0\quad\quad 1\end{bmatrix},\quad n ∈ N\)

    ∴ P(1) :
    A1 = A

    \(=\begin{bmatrix}a\quad b\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}a^1\quad \frac{b(a^1-1)}{a-1}\\0\quad\quad 1\end{bmatrix}\)

    ∴ P(1) সত্য
    ∴ P(2) :
    A2 = A×A

    \(=\begin{bmatrix}a\quad b\\0\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}a\quad b\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}a^2+0\quad ab+b\\0+0\quad 0+1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}a^2\quad b(a+1)\\0\quad\quad\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}a^2\quad \frac{b(a+1)(a-1)}{a-1}\\0\quad\quad\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}a^2\quad \frac{b(a^2-1)}{a-1}\\0\quad\quad 1\end{bmatrix}\)

    ∴ P(2) সত্য।
    ধরি P(m) সত্য।
    ∴ P(m) :
    Am

    \(=\begin{bmatrix}a^m\quad \frac{b(a^m-1)}{a-1}\\0\quad\quad 1\end{bmatrix}\\P(m+1):\\A^{m+1}=A^m×A\\=\begin{bmatrix}a^m\quad \frac{b(a^m-1)}{a-1}\\0\quad\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}a\quad b\\0\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad a^{m+1}\quad a^mb+\frac{b(a^m-1)}{a-1}\\0+0\quad\quad 0+1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}a^{m+1}\quad \frac{a^{m+1}b-a^mb+ba^m-b}{a-1}\\0\quad\quad 1\quad\quad\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\quad\quad a^{m+1}\quad \frac{b(a^{m+1}-1)}{a-1}\\0\quad 1\quad\end{bmatrix}\)

    ∵ P(1) ও P (2) ;
    ∴ P(m) সত্য হলে, P (m + 1) সত্য হয়।
    ∴ n ∈ N এর জন্য P (n) সত্য।

    15.যদি

    \(A=\begin{bmatrix}1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\end{bmatrix}\)

    হয় তবে গানিতিক আরোহ পদ্ধতির প্রয়োগে প্রমাণ করো যে,

    \(A^n=\begin{bmatrix}3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\\3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\\3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\end{bmatrix}\), n ∈ N এর জন্য।

    Solution:
    ধরি, প্রদত্ত বিবৃতিটি হল

    \(P(n): A^n=\begin{bmatrix}3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\\3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\\3^{n-1}\quad 3^{n-1}\quad 3^{n-1}\end{bmatrix},\quad n∈N\\∴P(1): \\A^1=A\\=\begin{bmatrix}1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\end{bmatrix}\\= \begin{bmatrix}3^{1-1}\quad 3^{1-1}\quad 3^{1-1}\\3^{1-1}\quad 3^{1-1}\quad 3^{1-1}\\3^{1-1}\quad 3^{1-1}\quad 3^{1-1}\end{bmatrix}\\\)

    ∴ P(1) সত্য
    ∴ P(2) :
    A2 = A×A

    \(=\begin{bmatrix}1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\end{bmatrix}\\= \begin{bmatrix}1+1+1\quad 1+1+1\quad 1+1+1\\1+1+1\quad 1+1+1\quad 1+1+1\\1+1+1\quad 1+1+1\quad 1+1+1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3\quad 3\quad 3\\3\quad 3\quad 3\\3\quad 3\quad 3\end{bmatrix}\\= \begin{bmatrix}3^{2-1}\quad 3^{2-1}\quad 3^{2-1}\\3^{2-1}\quad 3^{2-1}\quad 3^{2-1}\\3^{2-1}\quad 3^{2-1}\quad 3^{2-1}\end{bmatrix}\\\)

    ∴ P(2) সত্য।
    ধরি P(m) সত্য।
    ∴ P(m) :
    Am

    \(=\begin{bmatrix}3^{m-1}\quad 3^{m-1}\quad 3^{m-1}\\3^{m-1}\quad 3^{m-1}\quad 3^{m-1}\\3^{m-1}\quad 3^{m-1}\quad 3^{m-1}\end{bmatrix}\\\\∴P(m+1):\\=A^{m+1}=A^m×A\\=\begin{bmatrix}3^{m-1}\quad 3^{m-1}\quad 3^{m-1}\\3^{m-1}\quad 3^{m-1}\quad 3^{m-1}\\3^{m-1}\quad 3^{m-1}\quad 3^{m-1}\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\\1\quad 1\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3.3^{m-1}\quad 3.3^{m-1}\quad 3.3^{m-1}\\3.3^{m-1}\quad 3.3^{m-1}\quad 3.3^{m-1}\\3.3^{m-1}\quad 3.3^{m-1}\quad 3.3^{m-1}\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3^{m}\quad 3^{m}\quad 3^{m}\\3^{m}\quad 3^{m}\quad 3^{m}\\3^{m}\quad 3^{m}\quad 3^{m}\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}3^{(m+1)-1}\quad 3^{(m+1)-1}\quad 3^{(m+1)-1}\\3^{(m+1)-1}\quad 3^{(m+1)-1}\quad 3^{(m+1)-1}\\3^{(m+1)-1}\quad 3^{(m+1)-1}\quad 3^{(m+1)-1}\end{bmatrix}\)

    ∵ P(1) ও P (2) ;
    ∴ P(m) সত্য হলে, P (m + 1) সত্য হয়।
    ∴ n ∈ N এর জন্য P (n) সত্য।

    \(\mathbf{16.\\}\)\(A=\begin{bmatrix}0\quad -tan\frac{α}{2}\\tan\frac{α}{2}\quad 0\end{bmatrix}\)

    এবং 2 ক্রমের একক ম্যাট্রিক্স I হলে দেখাও যে,

    \(I+A=(I-A)\begin{bmatrix}cosα\quad -sinα\\sinα\quad cosα\end{bmatrix}\)
    \(\mathbf{Solution:\\}\)\(A=\begin{bmatrix}0\quad -tan\frac{α}{2}\\tan\frac{α}{2}\quad 0\end{bmatrix}\\\)\(\mathbf{L.H.S.\\}\)\(I+A\\=\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}+\begin{bmatrix}0\quad -tan\frac{α}{2}\\tan\frac{α}{2}\quad 0\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad -tan\frac{α}{2}\\tan\frac{α}{2}\quad 1\end{bmatrix}\\∴I-A\\=\begin{bmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{bmatrix}-\begin{bmatrix}0\quad -tan\frac{α}{2}\\tan\frac{α}{2}\quad 0\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad tan\frac{α}{2}\\-tan\frac{α}{2}\quad 1\end{bmatrix}\\\)
    \(\mathbf{R.H.S.\\}\)\(\quad (I-A) \begin{bmatrix}cosα\quad -sinα\\sinα\quad\quad cosα\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad tan\frac{α}{2}\\-tan\frac{α}{2}\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}cosα\quad -sinα\\sinα\quad\quad cosα\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad tan\frac{α}{2}\\-tan\frac{α}{2}\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}\frac{1-tan^2\frac{α}{2}}{1+tan^2\frac{α}{2}}\quad -\frac{2tan\frac{α}{2}}{1+tan^2\frac{α}{2}}\\\frac{2tan\frac{α}{2}}{1+tan^2\frac{α}{2}}\quad\quad \frac{1-tan^2\frac{α}{2}}{1+tan^2\frac{α}{2}}\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad x\\-x\quad 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}\frac{1-x^2}{1+x^2}\quad -\frac{2x}{1+x^2}\\\frac{2x}{1+x^2}\quad\quad \frac{1-x^2}{1+x^2}\end{bmatrix}\quad x=tan\frac{α}{2} (Let)\\=\begin{bmatrix}\frac{1-x^2+2x^2}{1+x^2}\quad \frac{-2x+x-x^3}{1+x^2}\\\frac{-x+x^3+2x}{1+x^2}\quad \frac{2x^2+1-x^2}{1+x^2}\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}\frac{1+x^2}{1+x^2}\quad \frac{-x-x^3}{1+x^2}\\\frac{x+x^3}{1+x^2}\quad \frac{x^2+1}{1+x^2}\end{bmatrix}\\= \begin{bmatrix}\frac{1+x^2}{1+x^2}\quad \frac{-x(1+x^2)}{1+x^2}\\\frac{x(1+x^2)}{1+x^2}\quad \frac{x^2+1}{1+x^2}\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad -x\\x\quad 1\end{bmatrix}\\=\begin{bmatrix}1\quad -tan\frac{α}{2}\\tan\frac{α}{2}\quad 1\end{bmatrix}=L.H.S. \quad (Proved)\)
    \(\mathbf{17}\\\)\(I=\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{pmatrix}\) এবং \(E=\begin{pmatrix}0\quad 1\\0\quad 0\end{pmatrix}\)

    হলে প্রমাণ করো যে, (2I + 3E)3 = 8I + 36E

    Solution:

    \(\quad (2I+3E)\\=2\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{pmatrix}+3\begin{pmatrix}0\quad 1\\0\quad 0\end{pmatrix}\\=\begin{pmatrix}2\quad 0\\0\quad 2\end{pmatrix}+\begin{pmatrix}0\quad 3\\0\quad 0\end{pmatrix}\\=\begin{pmatrix}2\quad 3\\0\quad 2\end{pmatrix}\\\quad ∴(2I+3E)^2\\=(2I+3E)(2I+3E)\\=\begin{pmatrix}2\quad 3\\0\quad 2\end{pmatrix}\begin{pmatrix}2\quad 3\\0\quad 2\end{pmatrix}\\=\begin{pmatrix}4+0\quad 6+6\\0+0\quad 0+4\end{pmatrix}\\=\begin{pmatrix}4\quad 12\\0\quad 4\end{pmatrix}\\\mathbf{L.H.S}\\\quad ∴(2I+3E)^3\\=(2I+3E)^2(2I+3E)\\=\begin{pmatrix}4\quad 12\\0\quad 4\end{pmatrix}\begin{pmatrix}2\quad 3\\0\quad 2\end{pmatrix}\\=\begin{pmatrix}8+0\quad 12+24\\0+0\quad 0+8\end{pmatrix}\\=\begin{pmatrix}8\quad 36\\0\quad 8\end{pmatrix}\\\mathbf{R.H.S.}\\\quad 8I +36I\\=8\begin{pmatrix}1\quad 0\\0\quad 1\end{pmatrix}+36\begin{pmatrix}0\quad 1\\0\quad 0\end{pmatrix}\\=\begin{pmatrix}8\quad 0\\0\quad 8\end{pmatrix}+\begin{pmatrix}0\quad 36\\0\quad 0\end{pmatrix}\\=\begin{pmatrix}8\quad 36\\0\quad 8\end{pmatrix}=L.H.S.\quad\mathbf{(Proved)}\)
error: Content is protected !!
Verified by MonsterInsights